ପଞ୍ଚପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ
ପଞ୍ଚପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା
ଧାତୁକଥା-ଅଟ୍ଠକଥା
ଅଟ୍ଠାରସହି ଭେଦେହି, ୱିଭଙ୍ଗଂ ମାରଭଞ୍ଜନୋ ।
ଦେସୟିତ୍ୱା ମହାୱୀରୋ, ୟଂ ତସ୍ସେୱ ଅନନ୍ତରଂ ॥
ଅଦେସୟି ଧାତୁକଥଂ, ଧାତୁଭେଦପ୍ପକାସନୋ ।
ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦୀପୟିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥
୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୧. ନୟମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୧.ସଙ୍ଗହୋଅସଙ୍ଗହୋତିଆଦୀନଞ୍ହି ୱସେନ ଇଦଂ ପକରଣଂ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସତୋ ଦ୍ୱିଧା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ମାତିକା ଉଦ୍ଦେସୋ। ସା ପଞ୍ଚୱିଧା – ନୟମାତିକା, ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା, ନୟମୁଖମାତିକା, ଲକ୍ଖଣମାତିକା, ବାହିରମାତିକାତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ…ପେ॰… ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି – ଅୟଂ ଚୁଦ୍ଦସହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ନୟମାତିକା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ଇମିନା ସଙ୍ଗହାଦିକେନ ନୟେନ ଧାତୁକଥା ଧମ୍ମା ୱିଭତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ନୟମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେସଂ ପଦାନଂ ମୂଲଭୂତତ୍ତା ମୂଲମାତିକାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨. ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୨.ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ମନସିକାରୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱୀସାଧିକେନ ପଦସତେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକା’’ତି ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ସଙ୍ଗହାଦିନା ନୟେନ ୱିଭଜିତବ୍ବେ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧାତୁକଥାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଠପିତତ୍ତା ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଖନ୍ଧାଦିପଦାନଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀମାତିକାୟ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପକିଣ୍ଣକମାତିକାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୩. ନୟମୁଖମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୩.ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ; ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋତି ଅୟଂ ଚତୂହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ନୟମୁଖମାତିକା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ସବ୍ବେସୁପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚେୱ କୁସଲତ୍ତିକାଦୀସୁ ଚ ମାତିକାଧମ୍ମେସୁ, ତୀହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଦେହେୱ ସଙ୍ଗହୋ ଚ ଅସଙ୍ଗହୋ ଚ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତଥା ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଚ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଚ । ଏତାନି ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହାଦୀନଂ ନୟାନଂ ମୁଖାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ନୟମୁଖମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୪. ଲକ୍ଖଣମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୪.ସଭାଗୋ, ୱିସଭାଗୋତି ଅୟଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତା ଲକ୍ଖଣମାତିକା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ସଭାଗଲକ୍ଖଣେହି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହନୟୋ, ୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣେହି ଅସଙ୍ଗହନୟୋ, ତଥା ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋତି ସଭାଗୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଙ୍ଗହାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପିତତ୍ତା ଲକ୍ଖଣମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୫. ବାହିରମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୫.ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକାତି ଅୟଂ ଛସଟ୍ଠି ତିକପଦାନି, ଦ୍ୱେ ଚ ଦୁକପଦସତାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତା ବାହିରମାତିକା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା…ପେ॰… ମନସିକାରୋ’’ତି ଏୱଂ ଧାତୁକଥାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବାପି ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ’’ତି ଏୱଂ ଧାତୁକଥାୟ ମାତିକତୋ ବହି ଠପିତତ୍ତା ବାହିରମାତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏୱଂ ମାତିକାୟ ପଞ୍ଚଧା ଠିତଭାୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’ତିଆଦୀସୁ ସଙ୍ଗହୋ ତାୱ ଜାତିସଞ୍ଜାତିକିରିୟାଗଣନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ – ‘‘ସବ୍ବେ ଖତ୍ତିୟା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ସବ୍ବେ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ସବ୍ବେ ୱେସ୍ସା, ସବ୍ବେ ସୁଦ୍ଦା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ’’, ‘‘ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାଚା, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଅୟଂ ଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ଏକଜାତିକା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ହି ଇଧ ସବ୍ବେପି ଜାତିୟା ଏକସଙ୍ଗହଂ ଗତା । ‘‘ସବ୍ବେ କୋସଲକା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ସବ୍ବେ ମାଗଧକା, ସବ୍ବେ ଭାରୁକଚ୍ଛକା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ’’, ‘‘ୟୋ ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ; ୟା ଚ ସମ୍ମାସତି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସମାଧି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଅୟଂ ସଞ୍ଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ଏକଟ୍ଠାନେ ଜାତା ସଂୱଡ୍ଢା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ହି ଇଧ ସବ୍ବେପି ସଞ୍ଜାତିଠାନେନ ନିୱୁତ୍ଥୋକାସେନ ଏକସଙ୍ଗହଂ ଗତା । ‘‘ସବ୍ବେ ହତ୍ଥାରୋହା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ସବ୍ବେ ଅସ୍ସାରୋହା, ସବ୍ବେ ରଥିକା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ’’, ‘‘ୟା ଚାୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୟୋ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଇମେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଅୟଂ କିରିୟାସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ସବ୍ବେୱ ହେତେ ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାକରଣେନ ଏକସଙ୍ଗହଂ ଗତା । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ କତମକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ? ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ହଞ୍ଚି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ – ‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (କଥା॰ ୪୭୧), ଅୟଂ ଗଣନସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସଂ ୱିକପ୍ପତୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତାଦୀନି । ଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣତାୱସେନ ସମ୍ପୟୋଗୋ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ । ତେସଂ ୱିକପ୍ପତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୀନି । ତଦୁଭୟସଂସଗ୍ଗୱିକପ୍ପତୋ ସଙ୍ଗହିତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦୀନି । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତିଆଦୀନି ପନ ଖନ୍ଧୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଫସ୍ସାଦୟୋ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସାଧାରଣତୋ ୱୁତ୍ତାତି ।
ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧. ପଠମନୟୋ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା
୧. ଖନ୍ଧପଦୱଣ୍ଣନା
୬. ଇଦାନି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତମାତିକଂ ‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋ’ତିଆଦୀହି ନୟମାତିକାପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି ଖନ୍ଧେହୀତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ସଙ୍ଗହୋ ଅସଙ୍ଗହୋତିଆଦିକାୟ ନୟମାତିକାୟ ‘‘ତୀହି ସଙ୍ଗହୋ, ତୀହି ଅସଙ୍ଗହୋ’’ତି ନୟମୁଖମାତିକା ଠପିତା, ତସ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କତିହି ଖନ୍ଧେହି କତିହାୟତନେହି କତିହି ଧାତୂହୀତି ତୀଣି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଦାନେୱ ଉଦ୍ଧଟାନି । ‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’ତିଆଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ନ ପରାମଟ୍ଠଂ । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣମାତିକା ଠପିତା, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାଗା ହି ତସ୍ସ ଏତେ ଖନ୍ଧାଦୟୋତି । ତତ୍ଥ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଭାଗତ୍ତା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ ଗଣିତଂ, ତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଏକାଦସହାୟତନେହୀତି ମନାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ସବ୍ବୋପି ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସାୟତନାନି ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକାଦସହାୟତନେହି ଗଣିତୋ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ଏକାଦସହି ଧାତୂହୀତି ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାହି ଏକାଦସହି ଏତାସୁ ହି ଅପରିୟାପନ୍ନଂ ରୂପଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଅସଙ୍ଗହନୟନିଦ୍ଦେସେ କତିହି ଅସଙ୍ଗହିତୋତି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ପୁଚ୍ଛା କତା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନସ୍ସ ୟସ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିସଭାଗା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା, ଏକଂ ମନାୟତନଂ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ; ତସ୍ମା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ – ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କତିହି ଖନ୍ଧେହୀ’’ତିଆଦିମ୍ହି ତାୱ ଏକମୂଲକେ ସଙ୍ଗହନୟେ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତା ପଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛା, ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି । ଅସଙ୍ଗହନୟେ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସିତା ପଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛା, ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଦୁକମୂଲକାଦୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକତିକଚତୁକ୍କା ଦସ୍ସିତା । ପଞ୍ଚକେ ପନ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତି ଏୱଂ ଭେଦତୋ ଚ, ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କତିହି ଖନ୍ଧେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଭେଦତୋ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କତାନି । ଏୱଂ ପାଳିନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
୨. ଆୟତନପଦାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୨. ଆୟତନପଦନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ଆୟତନପଦନିଦ୍ଦେସେ ତାୱ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ, ଏକେନ ଚକ୍ଖାୟତନେନେୱ ଏକାୟ ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟାୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋତାୟତନାଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ଅସଙ୍ଖତଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତଞ୍ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ମା ‘ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହୀତି ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି । ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜଞ୍ହି ଧମ୍ମାୟତନଂ ଏତେହି ସଙ୍ଗହିତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେନ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁୟୋ ସେସାୟତନଧାତୂହି ଚ ତଂ ନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ, ଏକାଦସହାୟତନେହି, ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଚ ତେ ହେଟ୍ଠା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକା, ଏୱମିଧାପି ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକାୱ ନୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକମତ୍ତମେୱ ପନ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’’ତି ଅଭେଦତୋୱ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ଧାତୁନିଦ୍ଦେସେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୪୦. ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ – ସବ୍ବେପି ଦୁକତିକଚତୁକ୍କା ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତା । ୟସ୍ମା ଚ ଦୁକତିକେସୁ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସଦିସମେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତସ୍ମା ତଂ ସମୁଦୟାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଦ୍ଦେସେ – ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହୀତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ପନେତ୍ଥ ଆୟତନଧାତୁନିଦ୍ଦେସସଦିସମେୱ ।
୬. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱଣ୍ଣନା
୬୧. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା କତିହି ଖନ୍ଧେହୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜା ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପୱତ୍ତେ ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି । ନାମରୂପମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ସଦ୍ଦାୟତନମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକାଦସହାୟତନେହି ସଙ୍ଗହୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଖନ୍ଧଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେନେୱ ହି ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ଅଞ୍ଞେନ ୱେଦନା, ତଣ୍ହାଉପାଦାନକମ୍ମଭୱା ପନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ଭୱପଦଞ୍ଚେତ୍ଥ କମ୍ମଭୱାଦୀନଂ ୱସେନ ଏକାଦସଧା ୱିଭତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ଫସ୍ସାଦୀହି ସଦିସୱିସଜ୍ଜନତ୍ତା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଉପପତ୍ତିଭୱକାମଭୱସଞ୍ଞାଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ଏକତୋ ଦସ୍ସିତା । ୟସ୍ମା ଚେତେ ଉପାଦିନ୍ନକଧମ୍ମାୱ ତସ୍ମା ‘‘ଏକାଦସହାୟତନେହି ସତ୍ତରସହି ଧାତୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦାୟତନଞ୍ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଏତ୍ଥ ନ ଗହିତଂ ।
୬୮. ରୂପଭୱନିଦ୍ଦେସେ – ପଞ୍ଚହାୟତନେହୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତମନରୂପଧମ୍ମାୟତନେହି । ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସୋତୱିଞ୍ଞାଣରୂପଧମ୍ମମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । ଅରୂପଭୱାଦୟୋପି ତୟୋ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତାୱ ଏକତୋ ଦସ୍ସିତା । ତଥା ଅସଞ୍ଞାଭୱଏକୱୋକାରଭୱା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାୟତନେହୀତି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି । ଧାତୂସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକତଲୱାସିକାନଞ୍ହି ସେସବ୍ରହ୍ମାନଂ ଚକ୍ଖୁସବ୍ଭାୱତୋ ତସ୍ସାରମ୍ମଣତ୍ତା ତତ୍ଥ ରୂପାୟତନଂ ଉଦ୍ଧଟଂ ।
୭୧.ଜାତି ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହୀତି ରୂପଜାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଅରୂପଜାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ । ଜରାମରଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୋକାଦୀସୁପି ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ସୋକଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ, ପରିଦେୱୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଉପାୟାସାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ଏୱଂ ଖନ୍ଧୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୭୩.ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଦ୍ୱୀହୀତି ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେହି, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି, ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ଚ । ଝାନଂ ଦ୍ୱୀହୀତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି । ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଦୟୋ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ଏକତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଚିତ୍ତଂ ପନ ଚେତନାନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ଅସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ପଚ୍ଛା ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଦୀସୁ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ, ସେସା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଏୱଂ ଖନ୍ଧୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୭. ତିକପଦୱଣ୍ଣନା
୭୭. ଏୱଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରମାତିକାୟ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବାହିରମାତିକାୟ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କୁସଲା ଧମ୍ମାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ତୀହି ଧାତୂହୀତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମଧାତୂହି । ସତ୍ତହି ଧାତୂହୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ଚେୱ ମନୋଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ଚ । ୱିପାକତ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହୀତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ତାହିୟେୱ । ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମା ପନ ସଂକିଲିଟ୍ଠସଂକିଲେସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ଏକତୋ ଗହିତା । ୟଥା ଚେତେ, ଏୱଂ ସବ୍ବତିକଦୁକପଦେସୁ ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ୟେନ ୟେନ ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାପି ତେନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହପଦୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଦୁତିୟନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୧. ଇଦାନି ସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ଚକ୍ଖାୟତନେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ୟଂ ଖନ୍ଧପଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁପଦେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ଖନ୍ଧାୟତନପଦେହି ୱା ସଙ୍ଗହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଧାତୁପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସୋ ଚ ଅଡ୍ଢେକାଦସହି ଆୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସୋପି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ଅସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱତୋ ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଏୱରୂପାନି ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାଦୀନି ପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଦାନି ରୂପେକଦେସଂ ଅରୂପେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ, ୱିଞ୍ଞାଣେକଦେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ପରିୟୋସାନେ ଚ –
ସତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ।
ପରିଦେୱୋ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଂ,
ଅନିଦସ୍ସନଂ ପୁନଦେୱ ସପ୍ପଟିଘଂ ଉପାଦା’’ତି ॥
ଏୱଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତାନେୱ । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନେୱ ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ହୱସେନ ହି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ଆୟତନଧାତୁୱସେନେୱ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱୀସତି ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଏକୋ ପଞ୍ହୋ କତୋ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଏକୋ, ସତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଏକୋ, ଦ୍ୱେ ଭୱେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଏକୋ, ପରିଦେୱେନ ଚ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘେହି ଚ ଏକୋ, ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘେହି ଏକୋ, ସନିଦସ୍ସନେହି ଏକୋ, ସପ୍ପଟିଘେହି ଚ ଉପାଦାଧମ୍ମେହି ଚ ଏକୋତି ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହା କତା । ତେସୁ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଠମପଞ୍ହେ ତାୱ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହୀତି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି, ଦ୍ୱୀହାୟତନେହୀତି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀସୁ ଏକେକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନାୟତନେନ, ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହୀତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀସୁ ଏକେକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ଚକ୍ଖାୟତନେନ ହି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗହିତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ଚକ୍ଖାୟତନମେୱେକଂ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସେସାନି ଦସ ଆୟତନାନି ଅସଙ୍ଗହିତାନି । ଧାତୁସଙ୍ଗହେନପି ତେନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟେୱେକା ସଙ୍ଗହିତା । ସେସା ଦସ ଧାତୁୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଇତି ୟାନି ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଦସାୟତନାନି, ତାନି ଚକ୍ଖାୟତନମନାୟତନେହି ଦ୍ୱୀହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି । ୟାପି ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତା ଦସ ଧାତୁୟୋ, ତା ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟା ଚେୱ ସତ୍ତହି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି । ରୂପାୟତନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୭୨. ଦୁତିୟପଞ୍ହେ – ୟସ୍ମା ୟାୟ କାୟଚି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ମନାୟତନେନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହୀତି ରୂପାଦୀହି ଚତୂହି । ଏକାଦସହାୟତନେହୀତି ମନାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ଦ୍ୱାଦସହି ଧାତୂହୀତି ୟଥାନୁରୂପା ଛ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାହି ଦ୍ୱାଦସହି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟେୱ ସଙ୍ଗହିତା, ଇତରା ଅସଙ୍ଗହିତା । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୭୩. ତତିୟପଞ୍ହେ – ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିସଦିସମେୱ । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପନ ଧମ୍ମାୟତନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି, ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ଧାତୁୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୭୪. ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ – ତୀହାୟତନେହୀତି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନେହି । ତେସୁ ହି ଭୱେସୁ ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱସେନ ଦ୍ୱେୱ ଆୟତନାନି ତେହି ସଙ୍ଗହିତାନି। ସେସାନି ନୱ ରୂପାୟତନାନି ତେହେୱ ଚ ଦ୍ୱୀହି, ମନାୟତନେନ ଚାତି ତୀହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ନୱହି ଧାତୂହୀତି ରୂପଧାତୁଧମ୍ମଧାତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ।
୧୭୫. ପଞ୍ଚମପଞ୍ହେ – ଦ୍ୱୀହାୟତନେହୀତି ପଠମପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସଦ୍ଦାୟତନମନାୟତନେହି । ଦୁତିୟପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି । ଧାତୁୟୋପି ତେସଂୟେୱ ଏକେକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୭୬. ଛଟ୍ଠପଞ୍ହେ – ଦସହାୟତନେହୀତି ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ସୋଳସହି ଧାତୂହୀତି ରୂପଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୱଜ୍ଜେହେୱ । କଥଂ ? ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘା ହି ଧମ୍ମା ନାମ ନୱ ଓଳାରିକାୟତନାନି । ତେହି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ, ଆୟତନସଙ୍ଗହେନ ତାନେୱ ନୱାୟତନାନି ସଙ୍ଗହିତାନି । ରୂପାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନି ଅସଙ୍ଗହିତାନି । ଧାତୁସଙ୍ଗହେନପି ତା ଏୱ ନୱ ଧାତୁୟୋ ସଙ୍ଗହିତା । ରୂପଧାତୁଧମ୍ମଧାତୁୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଇତି ୟାନି ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି ଦ୍ୱେ ଆୟତନାନି, ତାନି ରୂପାୟତନୱଜ୍ଜେହି ନୱହି ଓଳାରିକାୟତନେହି, ମନାୟତନେନ ଚାତି ଦସହି ଅସଙ୍ଗହିତାନି । ୟାପି ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତା ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ, ତା ରୂପଧାତୁୱଜ୍ଜାହି ନୱହି ଓଳାରିକଧାତୂହି, ସତ୍ତହି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହୀତି ସୋଳସହି ଅସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୭୭. ସତ୍ତମପଞ୍ହେ – ଦ୍ୱୀହାୟତନେହୀତି ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି । ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହୀତି ରୂପଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି ।
୧୭୮. ଅଟ୍ଠମପଞ୍ହେ – ଏକାଦସହାୟତନେହୀତି ସପ୍ପଟିଘଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ଧମ୍ମାୟତନୱଜ୍ଜେହି, ଉପାଦାଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନୱଜ୍ଜେହି । ଧାତୂସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ଥୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୩. ତତିୟନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୧୭୯. ଇଦାନି ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ୟଂ ଖନ୍ଧପଦେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁପଦେହି ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ସ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଚକ୍ଖାୟତନାଦୀସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେସୁ ତେନ ଏକଧମ୍ମୋପି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନନୁ ଚ ୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମାୟତନେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ? ସଙ୍ଗହିତା । ନ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଧମ୍ମାୟତନଂ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧତୋ ହି ସୁଖୁମରୂପମତ୍ତଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଭଜତି । ତସ୍ମା ୟେ ଧମ୍ମାୟତନେନ ସଙ୍ଗହିତା, ନ ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା ନାମ । ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେନପି ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେସୁ ତେନ ଏକୋପି ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସଙ୍ଗହିତତାୟ ଅଭାୱତୋ ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଏୱରୂପାନି ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଦାନି ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱା ଓଳାରିକରୂପେନ ୱା ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ତୟୋ ଖନ୍ଧା ତଥା ସଚ୍ଚା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ସୋଳସ ।
ପଦାନି ପଚ୍ଚୟାକାରେ, ଚୁଦ୍ଦସୂପରି ଚୁଦ୍ଦସ ॥
‘‘ସମତିଂସ ପଦା ହୋନ୍ତି, ଗୋଚ୍ଛକେସୁ ଦସସ୍ୱଥ ।
ଦୁୱେ ଚୂଳନ୍ତରଦୁକା, ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ମହନ୍ତରା’’ତି ॥
ଏତେସୁ ପନ ପଦେସୁ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ପଦାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ଦ୍ୱାଦସ ପଞ୍ହା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ଏୱଂ ଖନ୍ଧୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆୟତନଧାତୂସୁ ପନ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ତାୱ – ତୀହି ଖନ୍ଧେହୀତି ରୂପସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି । ଆୟତନଧାତୁୟୋ ପନ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ସୁଖୁମରୂପସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ତେସୁ ନିବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ସେସା ରୂପସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହଂ ପନ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଗଚ୍ଛତେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସଙ୍ଖତଂ ଖନ୍ଧତୋ ଠପେତ୍ୱା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନାୟତନେନ, ଏକାୟ ଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା’’ତି । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧପକ୍ଖେ ପନେତ୍ଥ ସଞ୍ଞଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱେଦନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅପନେତ୍ୱା ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାୱସେନ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୮୦. ଦୁତିୟେ – ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେହି । ତେ ହି ନିରୋଧେନ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା ।
୧୮୧. ତତିୟେ – ଦ୍ୱୀହୀତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି । ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେସୁ ପନ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱ ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହୀ’’ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ଖନ୍ଧାନଂ ନାମମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।
୧୮୨. ଚତୁତ୍ଥେ – ତୀହି ଖନ୍ଧେହୀତି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି, ୱେଦନାପଞ୍ଚକେ ରୂପସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି; ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଫସ୍ସପରିୟୋସାନେସୁ ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି । ୱେଦନାୟ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋୱ ତଣ୍ହୁପାଦାନକମ୍ମଭୱେସୁ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
୧୮୩. ପଞ୍ଚମେ – ଜାତିଜରାମରଣେସୁ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସଦିସୋୱ । ଝାନେନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ସୁଖୁମରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା ହୁତ୍ୱା ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୮୪. ଛଟ୍ଠେ – ସୋକାଦିତ୍ତୟେ ୱେଦନାୟ ସଦିସୋ । ଉପାୟାସାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରସଦିସୋ । ପୁନ ୱେଦନାୟ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ, ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ, ଚେତନାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସତ୍ତମପଞ୍ହାଦୀସୁପି ସଙ୍ଗହାସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଚତୁତ୍ଥନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୧୯୧. ଇଦାନି ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହିତେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ପୁନ ତସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସଙ୍ଗହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ ଏକମ୍ପି ସକଲକୋଟ୍ଠାସଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପଦେସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସକଲେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିପଦେନ ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଗାହକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁନ ତେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଥାରୂପାନି ପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଦାନି ସଙ୍ଖାରେକଦେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି – ୱେଦନେକଦେସଂ ୱା ସୁଖୁମରୂପଂ ୱା ସଦ୍ଦେକଦେସଂ ୱା, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚା ପନ୍ନରସିନ୍ଦ୍ରିୟା, ଏକାଦସ ପଟିଚ୍ଚପଦା ।
ଉଦ୍ଧଂ ପୁନ ଏକାଦସ, ଗୋଚ୍ଛକପଦମେତ୍ଥ ତିଂସୱିଧ’’ନ୍ତି ॥
ପଞ୍ହା ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେୟେୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ପଦଂ, ତଦେୱ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ହି ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ସେସା ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ପୁନ ତେହି ତଣ୍ହାୱ ସଙ୍ଗହିତା । ସା ତଣ୍ହା ପୁନ ସଙ୍ଖାରେହେୱ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅରୂପଧମ୍ମପୁଚ୍ଛାସୁ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱା ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ରୂପଧମ୍ମପୁଚ୍ଛାସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ପରିଦେୱପୁଚ୍ଛାୟ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଏକଂ ଆୟତନଂ ନାମ । ସଦ୍ଦଧାତୁ ଏକା ଧାତୁ ନାମ, ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପଞ୍ଚମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୧୯୩. ଇଦାନି ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଅସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ପୁନ ତସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗାହକେସୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୁଖୁମରୂପଗ୍ଗାହକେସୁ ଅନିଦସ୍ସନଅପ୍ପଟିଘାଦୀସୁ ଚ ପଦେସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ତାଦିସେନ ହି ପଦେନ ନିବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହମତ୍ତଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ସେସା ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତଧମ୍ମା ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତଥାରୂପାନି ପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସୁଖୁମରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ନ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ସବ୍ବେ ଖନ୍ଧା ତଥାୟତନଧାତୁୟୋ ସଚ୍ଚତୋ ତୟୋ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ସବ୍ବାନି, ତେୱୀସତି ପଟିଚ୍ଚତୋ ॥
‘‘ପରତୋ ସୋଳସ ପଦା, ତେଚତ୍ତାଲୀସକଂ ତିକେ ।
ଗୋଚ୍ଛକେ ସତ୍ତତି ଦ୍ୱେ ଚ, ସତ୍ତ ଚୂଳନ୍ତରେ ପଦା ॥
‘‘ମହନ୍ତରେ ପଦା ୱୁତ୍ତା, ଅଟ୍ଠାରସ ତତୋ ପରଂ ।
ଅଟ୍ଠାରସେୱ ଞାତବ୍ବା, ସେସା ଇଧ ନ ଭାସିତା’’ତି ॥
ପଞ୍ହା ପନେତ୍ଥ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା କତିହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେପି ଚତୁତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ପଦଂ, ତଦେୱ ୟେହି ଖନ୍ଧାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ଆୟତନଧାତୁସଙ୍ଗହେନ ପନ ଠପେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱସେସା ସଙ୍ଗହିତାତି ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ତୀହିପି ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହାଦୀହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ । ପୁନ ତେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିବ୍ବାନେନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେ ସବ୍ବେପି ପୁନ ୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତାତି ଏକେନ ଖନ୍ଧେନ, ଏକେନାୟତନେନ, ସତ୍ତହି ଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା – ୟଦେତଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ତୀହି ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତେହିପି ୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମେହି ତେ ରୂପଧମ୍ମାୱ ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ପୁନ ତେ ରୂପଧମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଖନ୍ଧତୋ ଏକୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତି, ଆୟତନତୋ ଏକଂ ମନାୟତନଂ, ଧାତୁତୋ ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଏକେନ ଖନ୍ଧେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ ପଦଂ, ତଦେୱ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତଂ, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ତାୱ – ରୂପୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱେଦନାଦୟୋ ହି ରୂପୱିଞ୍ଞାଣେହେୱ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ଅସଙ୍ଗହିତା । ତେ ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଏକାଦସାୟତନାନି ସତ୍ତରସ ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି ।
୧୯୫. ତତିୟପଞ୍ହେ – ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପାଦୀହି ଚତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୯୬. ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ – ଚକ୍ଖାୟତନଂ ୱେଦନାଦୀହି ଚତୂହୀତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟୋସାନେ – ରୂପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ଉଦ୍ଦାନଗାଥାୟ ଦସ୍ସିତଧମ୍ମାୟେୱ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଛଟ୍ଠନୟୋ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା
୨୨୮. ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଲବ୍ଭତି ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଗହିତଂ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ୟଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ, ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ; ସଭାଗୋ ୱିସଭାଗୋତି ହି ୱଚନତୋ ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହେୱ ସଭାଗାନଂ ଏକସନ୍ତାନସ୍ମିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତି । ରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ରୂପେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥା ରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି, ୱିସଭାଗା ହି ତେ ତେସଂ । ୟଥା ଚ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପନିବ୍ବାନେହି, ଏୱଂ ଭିନ୍ନସନ୍ତାନେହି ନାନାକ୍ଖଣିକେହି ଅରୂପଧମ୍ମେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥିୟେୱ । ତେପି ହି ତେସଂ ସନ୍ତାନକ୍ଖଣୱିସଭାଗତାୟ ୱିସଭାଗାୟେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସଭାଗତା ସଙ୍ଗହଟ୍ଠେନ ୱିରୁଜ୍ଝନତୋ ସଙ୍ଗହନୟେ ନତ୍ଥି । ଗଣନୂପଗମତ୍ତଞ୍ହି ସଙ୍ଗହଟ୍ଠୋ । ସମ୍ପୟୋଗନୟେ ପନ ଅତ୍ଥି, ଏକୁପ୍ପାଦତାଦିଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ସମ୍ପୟୋଗଟ୍ଠୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଏକଧମ୍ମେନପି ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣଂ ନ ୟୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱାପି ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟାନି ପନ ପଦାନି ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂସୁ ଏକାୟପି ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ରୂପେନ ନିବ୍ବାନେନ ୱା ମିସ୍ସକଧମ୍ମେ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ସବ୍ବଥାପି ଇଧ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ ।
ସଳାୟତନଂ ନାମରୂପଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୱା ॥
‘‘ଜାତିଜରା ଚ ମରଣଂ, ତିକେସ୍ୱେକୂନୱୀସତି ।
ଗୋଚ୍ଛକେସୁ ଚ ପଞ୍ଞାସ, ଅଟ୍ଠ ଚୂଳନ୍ତରେ ପଦା ॥
‘‘ମହନ୍ତରେ ପନ୍ନରସ, ଅଟ୍ଠାରସ ତତୋ ପରେ ।
ତେୱୀସ ପଦସତଂ ଏତଂ, ସମ୍ପୟୋଗେ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥
ଧମ୍ମାୟତନଞ୍ହି ରୂପନିବ୍ବାନମିସ୍ସକତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ଅପରିୟାପନ୍ନେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନପି ନ ସକ୍କା ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଏତାନି ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତାନି । ସେସାନି ଖନ୍ଧାଦୀନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଏକେକୱସେନ ଚ ସମୋଧାନେନ ଚ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ, ପଠମେ – ଏକେନାୟତନେନାତି ମନାୟତନେନ । କେହିଚୀତି ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନେହି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି ।
୨୨୯. ଦୁତିୟେ – ତୀହୀତି ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେହି । କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହି । ଇତରେପି ଅତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେହି । କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ରୂପନିବ୍ବାନେହି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ରୂପସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୋଗେ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଅରୂପଂ, ଅରୂପସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୋଗେ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତିୟପଞ୍ହୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୱ ।
୨୩୧. ଚତୁତ୍ଥେ – ‘କତିହି ଖନ୍ଧେହୀ’ତିଆଦିଂ ଅୱତ୍ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଖନ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରତୋପି ଏୱରୂପେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଆଦିପଞ୍ହସ୍ମିଞ୍ହି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରତୋ ପାଳି ସଂଖିତ୍ତା । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ପନ ନାତିପାକଟା ଭୱିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ନଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମ ।
୨୩୪.ସୋଳସହି ଧାତୂହୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ଦସହି ଚ ରୂପଧାତୂହି । ସେସାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୩୫.ତୀହିଖନ୍ଧେହୀତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେହି । ଏକାୟ ଧାତୁୟାତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ସମୁଦୟମଗ୍ଗାନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞାୟ ଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେନ । ଏକେନାୟତନେନାତି ଧମ୍ମାୟତନେନ । ଏକାୟଧାତୁୟାତି ଧମ୍ମଧାତୁୟା । ଏତେସୁ ହି ତଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ।
୨୩୮. ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପଞ୍ହେ – ତୀହୀତି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେହି । ଏକାୟ ଧାତୁୟାତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ । ଛହି ଧାତୂହୀତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାହି ।
୨୪୫. ରୂପଭୱପଞ୍ହେ – ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅରୂପାୟତନାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ ନ କେହିଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ପନ ନତ୍ଥିତାୟ ତୀହି ଧାତୂହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୫୬. ଅଧିମୋକ୍ଖପଞ୍ହେ – ଦ୍ୱୀହି ଧାତୂହୀତି ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । ପନ୍ନରସହୀତି ସେସାହି ଦସହି ରୂପଧାତୂହି, ପଞ୍ଚହି ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ।
୨୫୭. କୁସଲପଞ୍ହେ – କୁସଲେହି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ଗହିତତ୍ତା ସମ୍ପୟୋଗୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।
୨୫୮. ୱେଦନାତ୍ତିକପଞ୍ହେ – ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନେୱ । ପନ୍ନରସହୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁମନୋଧାତୂହି ଚେୱ ରୂପଧାତୂହି ଚ । ଏକାଦସହୀତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ରୂପଧାତୂହି ।
୨୬୨. ନେୱୱିପାକନୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମପଞ୍ହେ – ପଞ୍ଚହୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି । ଅନୁପାଦିନ୍ନଅନୁପାଦାନିୟପଞ୍ହେ – ଛହୀତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାହି । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରପଞ୍ହେ – ପନ୍ନରସହୀତି ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ରୂପଧାତୂହି । ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତପଞ୍ହେ – ଏକେନ ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱିଚାରଞ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ନାମ । ପୀତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ପୀତିସହଗତା। ତତ୍ଥ ୱିଚାରୋ ୱିଚାରେନ, ପୀତି ଚ ପୀତିୟା ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ସୋଳସହୀତି ଧମ୍ମଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱଜ୍ଜାହେୱ । ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରପଞ୍ହେ – ଏକାୟ ଧାତୁୟାତି ମନୋଧାତୁୟା । ସୁଖସହଗତା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ଚ ୱେଦନାତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତାୱ । ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବାଦୟୋ କୁସଲସଦିସାୱ ।
୨୭୧.ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ୱିପାକଧମ୍ମସଦିସଂ । ଏକାୟ ଧାତୁୟାତି ଧମ୍ମଧାତୁୟା । କେହିଚୀତି ୟେ ତତ୍ଥ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣା ନ ହୋନ୍ତି, ତେହି । ଧମ୍ମଧାତୁ ପନ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ଛନ୍ନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପଠମପଟିକ୍ଖେପମେୱ ଭଜତି । ମହଗ୍ଗତାରମ୍ମଣାଦୟୋ କୁସଲସଦିସାୱ ।
୨୭୩. ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ – ପଞ୍ଚହି ଧାତୂହୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି । ତାନି ହି ଏକନ୍ତେନ ଉପ୍ପାଦିଧମ୍ମଭୂତାନେୱ, ଉପ୍ପନ୍ନକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ପନ ଭଜନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣାଦୟୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣସଦିସାୱ। ହେତୁଆଦୟୋ ସମୁଦୟସଦିସାୱ । ସହେତୁକା ଚେୱ ନ ଚ ହେତୂପି ପୀତିସହଗତସଦିସାୱ । ତଥା ପରାମାସସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଅନୁପାଦିନ୍ନା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସଦିସାୱ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦୱଣ୍ଣନା ।
୭. ସତ୍ତମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୩୦୬. ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ୟେ ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ୟେ ଧମ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱିପ୍ପୟୋଗଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଏୱରୂପାନି ପଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଦାନି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଧାତୁପଦାନି ସତ୍ତ ।
ତୟୋ ପଟିଚ୍ଚା ଅଥ ଫସ୍ସସତ୍ତକଂ,
ତିକେ ତୟୋ ସତ୍ତ ମହନ୍ତରେ ଚ ॥
‘‘ଏକଂ ସୱିତକ୍କଂ, ସୱିଚାରମେକଂ ।
ୟୁତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚ ଏକମେୱା’’ତି ॥
ପରିୟୋସାନେ – ଖନ୍ଧା ଚତୁରୋତିଆଦିନାପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ୟାନି ପଦାନି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ତାନି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିକା ପଞ୍ହା କତା । ତେସୁ ଏୱଂ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଞ୍ହେ ତାୱ – ଏକେନାତି ମନାୟତନେନ । ସତ୍ତହୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି । କେହିଚୀତି ଧମ୍ମାୟତନେ ୱେଦନାଦୀହି । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁପଞ୍ହେ – ତେ ଧମ୍ମା ନ କେହିଚୀତି ତେ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଛ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଧମ୍ମା, ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ତେହି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧାୟତନାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନ କେହିଚି ଖନ୍ଧେହି ଆୟତନେହି ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ଏକାୟ ଧାତୁୟାତି ୟା ୟା ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟା ହୋତି ତାୟ ତାୟ ।
୩୦୯. ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ହେ – ପଞ୍ଚହୀତି ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତାହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୀହି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅଟ୍ଠମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୩୧୭. ଇଦାନି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ପୁଚ୍ଛା ମୋଘପୁଚ୍ଛାୱ। ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ତେସଂ ଅଞ୍ଞେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ଚ କେନଚି ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ପୁଚ୍ଛାୟ ମୋଘତ୍ତା ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ନତ୍ଥି ନତ୍ଥିଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୯. ନୱମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୩୧୯. ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ପୁନ ତସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ତଂ ରୂପେନ ୱା ରୂପମିସ୍ସକେହି ୱା ସବ୍ବରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗାହକେହି ୱା ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ରୂପେନ ହି ରୂପମିସ୍ସକେନ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗାହକେହି ସବ୍ବେସଂ ସମ୍ପୟୋଗାରହାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଗହିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂୟେୱ ନତ୍ଥି, ୟଂ ତେନ ସହ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଥାରୂପାନି ପଦାନି ଇଧ ନ ଗହିତାନି । ୟାନି ପନ ପଦାନି ରୂପେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ ଅରୂପେକଦେସଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଚତ୍ତାରୋ, ମନାୟତନମେୱ ଚ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ସତ୍ତ, ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚା ଚୁଦ୍ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟା ॥
‘‘ପଚ୍ଚୟେ ଦ୍ୱାଦସ ପଦା, ତତୋ ଉପରି ସୋଳସ ।
ତିକେସୁ ଅଟ୍ଠ ଗୋଚ୍ଛକେ, ତେଚତ୍ତାଲୀସମେୱ ଚ ॥
‘‘ମହନ୍ତରଦୁକେ ସତ୍ତ, ପଦା ପିଟ୍ଠିଦୁକେସୁ ଛ ।
ନୱମସ୍ସ ପଦସ୍ସେତେ, ନିଦ୍ଦେସେ ସଙ୍ଗହଂ ଗତା’’ତି ॥
ସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ ପନ ୟେ ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟା, ତେ ୟେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଇତରେ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ପୁନ ତେହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସୋ ତେହି ସଞ୍ଞାଦୀହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନ ମନାୟତନେନ, ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାୟତନେ, ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଚ, କେହିଚି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରେହେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୩୫୩. ଇଦାନି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ସମ୍ପୟୋଗୱିପ୍ପୟୋଗପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଟା, ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସୁ ତେୟେୱ ଉଦ୍ଧଟା । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଏକତୋ ଗହିତତ୍ତା ପଦାନି ଅଞ୍ଞାୟ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତାନି । ତତ୍ଥ ୟଂ ପଦଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଂ, ତଂ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ୱେଦନାଦୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେହି ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ସୁଖୁମରୂପଗତିକମେୱ । ସୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନ ମନାୟତନେନ ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ, କେହିଚି ୱେଦନାଦୀହି ଧମ୍ମେହେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ଏକାଦସମନୟୋ ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୪୦୯. ଇଦାନି ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ସଙ୍ଗହିତେନସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୟୋୱ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଟା, ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସୁ ତେୟେୱ ଉଦ୍ଧଟା । ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଏକତୋ ଗହିତତ୍ତା ପଦାନି ଅଞ୍ଞାୟ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତାନି । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା, ତେସଂ ୟେହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ୱା ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ୱା ହୋତି, ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ସମୁଦୟସଚ୍ଚେନ ତାୱ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧାଦିସଙ୍ଗହେନ ସଙ୍ଗହିତା । ତେ ଚ ସେସେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି, ଏକେନ ମନାୟତନେନ, ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହି, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଚ ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ସେସେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା କେହିଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଏକେନ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଦସହି ରୂପାୟତନେହି, ରୂପଧାତୂହି ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାୟତନେ ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଚ, ରୂପନିବ୍ବାନେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା କେହିଚି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ନାମ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୨. ଦ୍ୱାଦସମନୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୪୧୭. ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଦନିଦ୍ଦେସେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଟା, ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସୁ ତେୟେୱ ଉଦ୍ଧଟା । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟପଦେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତେସଂ ୟେହି ସଙ୍ଗହୋ ୱା ଅସଙ୍ଗହୋ ୱା ହୋତି, ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ହି ସଞ୍ଞାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ତେ ସଞ୍ଞାଦୟୋ ତୀହି ସଞ୍ଞାଦିକ୍ଖନ୍ଧେହି, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମାୟତନମନାୟତନେହି, ଧମ୍ମଧାତୁୟା ଚେୱ, ସତ୍ତହି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂହୀତି ଅଟ୍ଠହି ଧାତୂହି ସଙ୍ଗହିତା, ସେସାହି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂହି ଅସଙ୍ଗହିତା । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୩. ତେରସମନୟୋ ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା
୪୪୮. ଇଦାନି ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ପଞ୍ଚମେ ଅସଙ୍ଗହିତେନଅସଙ୍ଗହିତପଦନିଦ୍ଦେସେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଦିସପଞ୍ହା ଧମ୍ମା, ୟେ ଚ ଅରୂପଭୱେନ ସଦିସା, ତେୟେୱ ଉଦ୍ଧଟା । ସେସା ପନ ନ ରୁହନ୍ତୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟା । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧେନ ହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ପନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ଚ ସମ୍ପୟୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୟାନି ପଦାନି ରୁହନ୍ତି, ତାନେୱ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଟାନି । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମା ପୁଚ୍ଛାୟ ଉଦ୍ଧଟଧମ୍ମେହି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅସଙ୍ଗହିତା, ତେ ୟେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ତାୱ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ତୀହି ସଙ୍ଗହେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ । ତଂ ୱେଦନାଦୀହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଚ ୱେଦନାଦୀହେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଦସହି ରୂପାୟତନରୂପଧାତୂହି, ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ଚ ରୂପନିବ୍ବାନଧମ୍ମେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତେ ଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅସଙ୍ଗହିତେନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଦୱଣ୍ଣନା ।
୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମନୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା
୪୫୬. ଇଦାନି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦଂ ଭାଜେତୁଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ପଦାନଂ ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ରୁହତି, ତାନି ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ନ ଗହିତାନି । କାନି ପନ ତାନୀତି ? ଧମ୍ମାୟତନାଦୀନି । ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ହି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଏକେନାପି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ ନ ରୁହତି । ଧମ୍ମଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସଂ ଇଦମୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୁ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଚ ।
ନାମରୂପପଦଞ୍ଚେୱ, ସଳାୟତନମେୱ ଚ ॥
‘‘ଜାତିଆଦିତ୍ତୟଂ ଏକଂ, ପଦଂ ୱୀସତିମେ ତିକେ ।
ତିକାୱସାନିକଂ ଏକଂ, ସତ୍ତ ଚୂଳନ୍ତରେ ପଦା ॥
‘‘ଦସେୱ ଗୋଚ୍ଛକେ ହୋନ୍ତି, ମହନ୍ତରମ୍ହି ଚୁଦ୍ଦସ ।
ଛ ପଦାନି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବାନିପି ସମାସତୋ ।
ପଦାନି ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚ ସତ୍ତ ଚା’’ତି ॥
ପରିୟୋସାନେ ଚ – ଧମ୍ମାୟତନଂ ଧମ୍ମଧାତୂତି ଗାଥାପି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ୱୁତ୍ତା । ଇମାନି ପନ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ସବ୍ବାନିପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେସୁ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତପଦୱଣ୍ଣନା ।
ନିଗମନକଥା
ଧାତୁପ୍ପଭେଦକୁସଲୋ, ୟଂ ଧାତୁକଥଂ ତଥାଗତୋ ଆହ ।
ତସ୍ସା ନୟମୁଖଭେଦ-ପ୍ପକାସନଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ॥
ଇମିନା ନୟମୁଖଭେଦ-ପ୍ପକାସନେନ ହି ୱିଭାୱିନା ସକ୍କା ।
ଞାତୁଂ ସବ୍ବେପି ନୟା, ସଙ୍ଖେପକଥାୱ ଇତି ୱୁତ୍ତା ॥
ଏକେକସ୍ସ ପନ ସଚେ, ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରମେୱ ଭାସେୟ୍ୟଂ ।
ୱଚନଞ୍ଚ ଅତିୱିୟ ବହୁଂ, ଭୱେୟ୍ୟ ଅତ୍ଥୋ ଚ ଅୱିସେସୋ ॥
ଇତି ଊନଭାଣୱାରଦ୍ୱୟାୟ, ୟଂ ତନ୍ତିୟା ମୟା ଏତଂ ।
କୁରୁନା ପତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ସୁଖାୟ ତଂ ହୋତୁ ଲୋକସ୍ସାତି ॥
ଧାତୁକଥା-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ
ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି-ଅଟ୍ଠକଥା
ନିପୁଣତ୍ଥଂ ପକରଣଂ, ଧାତୁଭେଦପ୍ପକାସନୋ ।
ସତ୍ଥା ଧାତୁକଥଂ ନାମ, ଦେସୟିତ୍ୱା ସୁରାଲୟେ ॥
ଅନନ୍ତରଂ ତସ୍ସ ଜିନୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦଦୀପନଂ ।
ଆହ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ, ୟଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ॥
ତସ୍ସା ସଂୱଣ୍ଣନୋକାସୋ, ୟସ୍ମା ଦାନି ଉପାଗତୋ ।
ତସ୍ମା ନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥
୧. ମାତିକାୱଣ୍ଣନା
୧.ଛପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ – ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି…ପେ॰… ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅୟଂ ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉଦ୍ଦେସୋ । ତତ୍ଥ ଛାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେନ ୟେ ଧମ୍ମେ ଇଧ ପଞ୍ଞପେତୁକାମୋ ତେସଂ ଗଣନୱସେନ ସଂଖେପତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଆଚିକ୍ଖତି ଦେସେତି ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଞାପନା ଦସ୍ସନା ପକାସନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘‘ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୨୬୯) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ହି ଛ ପଞ୍ଞାପନା, ଛ ଦସ୍ସନା ପକାସନାତିପି; ଛ ଠପନା ନିକ୍ଖିପନାତିପି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତମେୱ । ନାମପଞ୍ଞତ୍ତି ହି ତେ ତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତିପି, ତେନ ତେନ କୋଟ୍ଠାସେନ ଠପେତିପି ।
ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀତିଆଦି ପନ ସଂଖେପତୋ ତାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ‘ଖନ୍ଧା’ତି ପଞ୍ଞାପନା ଦସ୍ସନା ପକାସନା ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଆୟତନାନଂ ଆୟତନାନୀତି, ଧାତୂନଂ ଧାତୁୟୋତି, ସଚ୍ଚାନଂ ସଚ୍ଚାନୀତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି, ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାତି ପଞ୍ଞାପନା ଦସ୍ସନା ପକାସନା ଠପନା ନିକ୍ଖିପନା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।
ପାଳିମୁତ୍ତକେନ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ଅପରାପି ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ – ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସେୱ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ସତୋ ସମ୍ଭୂତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଲୋକନିରୁତ୍ତିମତ୍ତସିଦ୍ଧସ୍ସ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିକସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ସବ୍ବାକାରେନପି ଅନୁପଲବ୍ଭନେୟ୍ୟସ୍ସ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ଚମସଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅଣୁପକତିପୁରିସାଦିକସ୍ସ ୱା ପଞ୍ଞାପନାପି ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ । ସା ପନ ସାସନାୱଚରା ନ ହୋତୀତି ଇଧ ନ ଗହିତା । ଇତି ଇମେସଂ ୱିଜ୍ଜମାନାୱିଜ୍ଜମାନାନଂ ୱିକପ୍ପନୱସେନ ସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘ତେୱିଜ୍ଜୋ’, ‘ଛଳଭିଞ୍ଞୋ’ତିଆଦୀସୁ ହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ୱିଜ୍ଜମାନା, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋ । ତସ୍ମା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଅସ୍ସାତି ତେୱିଜ୍ଜୋ, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଏୱରୂପା ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ‘ଇତ୍ଥିରୂପଂ’, ‘ପୁରିସରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅୱିଜ୍ଜମାନା, ରୂପଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ । ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିୟା ରୂପଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ, ପୁରିସସ୍ସ ରୂପଂ ପୁରିସରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଏୱରୂପା ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ, ସୋତସମ୍ଫସ୍ସୋତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୟୋପି ଫସ୍ସୋପି ୱିଜ୍ଜମାନୋୟେୱ । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଚକ୍ଖୁତୋ ଜାତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଫଲଭୂତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଏୱରୂପା ୱିଜ୍ଜମାନେନ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଖତ୍ତିୟପୁତ୍ତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ, ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋପି ଅୱିଜ୍ଜମାନା, ପୁତ୍ତୋପି । ତସ୍ମା ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟପୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଏୱରୂପା ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତାସୁ ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି…ପେ॰… ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞାପିତତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଲବ୍ଭତି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ପଦେ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ପରତୋ ପନ ‘ତେୱିଜ୍ଜୋ’, ‘ଛଳଭିଞ୍ଞୋ’ତିଆଦୀସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ଲବ୍ଭତୀତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକେନ ପନ ଆଚରିୟନୟେନ ଅପରାପି ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ – ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି, ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି, ସମୋଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି, ସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତୀତି। ତତ୍ଥ ୟୋ ରୂପୱେଦନାଦୀହି ଏକତ୍ତେନ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତେନ ୱା ରୂପୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱୋପି ରୂପୱେଦନାଦିଭେଦେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ନିସ୍ସାୟ କାରଣଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତୋ ସତ୍ତୋ । ତାନି ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ଉପାଦାୟ ରଥୋ ଗେହଂ ମୁଟ୍ଠି ଉଦ୍ଧନନ୍ତି ଚ; ତେ ତେୟେୱ ରୂପାଦୟୋ ଉପାଦାୟ ଘଟୋ ପଟୋ; ଚନ୍ଦସୂରିୟପରିୱତ୍ତାଦୟୋ ଉପାଦାୟ କାଲୋ, ଦିସା; ତଂ ତଂ ଭୂତନିମିତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଭାୱନାନିସଂସଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ନିସ୍ସାୟ କାରଣଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତଂ ତେନ ତେନାକାରେନ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ଏୱରୂପା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚେସା ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ନ ପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠେନ । ୟା ପନ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ।
ୟା ପଠମଦୁତିୟାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତିଆଦିକା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଉପନିଧାୟ ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ, ଦୂରଂ, ସନ୍ତିକନ୍ତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା; ଅୟଂ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଅପିଚେସା ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି – ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖୂପନିଧା, ହତ୍ଥଗତୂପନିଧା, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୂପନିଧା, ସମାରୋପିତୂପନିଧା, ଅୱିଦୂରଗତୂପନିଧା, ପଟିଭାଗୂପନିଧା, ତବ୍ବହୁଲୂପନିଧା, ତବ୍ବିସିଟ୍ଠୂପନିଧାତିଆଦିନା ଭେଦେନ ଅନେକପ୍ପକାରା ।
ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତିଆଦିକାୱ ତଦଞ୍ଞଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତାୟ ତଦଞ୍ଞାପେକ୍ଖୂପନିଧା ନାମ । ଛତ୍ତପାଣି, ସତ୍ଥପାଣୀତିଆଦିକା ହତ୍ଥଗତଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ହତ୍ଥଗତୂପନିଧା ନାମ । କୁଣ୍ଡଲୀ, ସିଖରୀ, କିରିଟୀତିଆଦିକା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୂପନିଧା ନାମ । ଧଞ୍ଞସକଟଂ, ସପ୍ପିକୁମ୍ଭୋତିଆଦିକା ସମାରୋପିତଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ସମାରୋପିତୂପନିଧା ନାମ । ଇନ୍ଦସାଲଗୁହା, ପିୟଙ୍ଗୁଗୁହା, ସେରୀସକନ୍ତିଆଦିକା ଅୱିଦୂରଗତଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ଅୱିଦୂରଗତୂପନିଧା ନାମ । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ, ଉସଭଗାମୀତିଆଦିକା ପଟିଭାଗଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ପଟିଭାଗୂପନିଧା ନାମ । ପଦୁମସ୍ସରୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତିଆଦିକା ତବ୍ବହୁଲଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ତବ୍ବହୁଲୂପନିଧା ନାମ । ମଣିକଟକଂ, ୱଜିରକଟକନ୍ତିଆଦିକା ତବ୍ବିସିଟ୍ଠଂ ଉପନିଧାୟ ୱୁତ୍ତତାୟ ତବ୍ବିସିଟ୍ଠୂପନିଧା ନାମ ।
ୟା ପନ ତେସଂ ତେସଂ ସମୋଧାନମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ତିଦଣ୍ଡଂ, ଅଟ୍ଠପଦଂ, ଧଞ୍ଞରାସି, ପୁପ୍ଫରାସୀତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ସମୋଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ୟା ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ, ତୀଣି, ଚତ୍ତାରୀତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ୟା ତଂ ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଥୱୀ, ତେଜୋ, କକ୍ଖଳତା, ଉଣ୍ହତାତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ୟା ପନ ସନ୍ତତିୱିଚ୍ଛେଦାଭାୱଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆସୀତିକୋ, ନାୱୁତିକୋତିଆଦିକା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ସନ୍ତତିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଏତାସୁ ପନ ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ । ସେସା ଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖଞ୍ଚେୱ, ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖଞ୍ଚ ଭଜନ୍ତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାମୁତ୍ତକେନ ଆଚରିୟନୟେନେୱ ଅପରାପି ଛ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ – କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି, ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଲିଙ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତି, ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି, ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ଭାଣକୋ, ଧମ୍ମକଥିକୋତିଆଦିକା କିଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । କିସୋ, ଥୂଲୋ, ପରିମଣ୍ଡଲୋ, ଚତୁରସ୍ସୋତିଆଦିକା ସଣ୍ଠାନୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା ସଣ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋତିଆଦିକା ଲିଙ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା ଲିଙ୍ଗପଞ୍ଞତି ନାମ । କାମାୱଚରା, ରୂପାୱଚରା, ଅରୂପାୱଚରା, କୋସଲକା, ମାଧୁରାତିଆଦିକା ଭୂମିୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତିସ୍ସୋ, ନାଗୋ, ସୁମନୋତିଆଦିକା ପଚ୍ଚତ୍ତନାମକରଣମତ୍ତୱସେନ ପଞ୍ଞାପନା ପଚ୍ଚତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ନିରୋଧୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତିଆଦିକା ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚା ଭୂମିପଞ୍ଞତ୍ତି ଅସଙ୍ଖତପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ, କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ସେସା ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ନାମ ।
୨. ଇଦାନି ୟାସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ସଙ୍ଖେପତୋ ସରୂପଦସ୍ସନଂ କତଂ, ସଙ୍ଖେପତୋୟେୱ ତାୱ ତାସଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ତା ଦସ୍ସେତୁଂ କିତ୍ତାୱତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୟ ତାୱ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟା ଅୟଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘ଖନ୍ଧା’ତି ପଞ୍ଞାପନା, ଦସ୍ସନା, ଠପନା, ସା କିତ୍ତକେନ ହୋତୀତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ପରତୋ କିତ୍ତାୱତା ଆୟତନାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱା ପଭେଦତୋ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱା; ତତ୍ରାପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ, ସେସା ଚତୁଭୂମିକାତି ୱା ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି; ଏତ୍ତକେନ ଖନ୍ଧାନଂ ‘ଖନ୍ଧା’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ।
୩. ତଥା ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀତି ୱା, ପଭେଦତୋ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ୱା; ତତ୍ରାପି ଦସାୟତନା କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱାୟତନା ଚତୁଭୂମିକାତି ୱା, ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି; ଏତ୍ତକେନ ଆୟତନାନଂ ଆୟତନାନୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ।
୪. ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋତି ୱା, ପଭେଦତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି ୱା; ତତ୍ରାପି ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଚତୁଭୂମିକାତି ୱା ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି; ଏତ୍ତକେନ ଧାତୂନଂ ଧାତୂତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ।
୫. ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ୱା, ପଭେଦତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ନିରୋଧସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା; ତତ୍ରାପି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚା ଲୋକିୟା, ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ୱା ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି; ଏତ୍ତକେନ ସଚ୍ଚାନଂ ‘ସଚ୍ଚାନୀ’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି ।
୬. ୟତ୍ତକେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ୱା, ପଭେଦତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱା; ତତ୍ରାପି ଦସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି କାମାୱଚରାନି, ନୱିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ମିସ୍ସକାନି, ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ୱା ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ହୋତି; ଏତ୍ତକେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି ।
୭. ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋତିଆଦିମାହ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି ତିଲେ ୱିସାରୟମାନେନ ୱିୟ, ୱାକେ ହୀରୟମାନେନ ୱିୟ ଚ, ହେଟ୍ଠା ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ଇମାସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ନିପ୍ପଦେସେନ କଥିତାତି ତେନ ତେ ଇଧ ଏକଦେସେନେୱ କଥେସି । ଛଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି ହେଟ୍ଠା ଅକଥିତାୱ । ଇଧାପି ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ଏକଦେସେନେୱ କଥିତା; ତସ୍ମା ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେତୁକାମୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ଏକକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସକା ମାତିକଂ ଠପେସୀତି ।
ମାତିକାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧. ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି ୟଥାଠପିତଂ ମାତିକଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ – କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । କାଲେନ କାଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକେକସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମୟେନ ସମୟନ୍ତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେତି ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ । ତାସଞ୍ହି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ନାମଂ । କାୟେନାତି ୱିମୋକ୍ଖସହଜାତେନ ନାମକାୟେନ । ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଇରିୟତି । କତମସ୍ମିଂ ପନେସ କାଲେ ୱିମୋକ୍ଖେ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ? ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ହି କାଲୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅକାଲୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନକାଲୋ, ୱତ୍ତକରଣକାଲୋ ଚ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକାଲୋ ନାମ । ସରୀରଂ ପନ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟାୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଗମନକାଲୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ କାଲୋ ନାମ ।
ପିଣ୍ଡାୟ ଗମନକାଲଂ ପନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଚେତିୟୱନ୍ଦନକାଲୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତସ୍ସ ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠାନକାଲୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଗମନକାଲୋ ଗାମେ ଚରଣକାଲୋ; ଆସନସାଲାୟ ୟାଗୁପାନକାଲୋ ୱତ୍ତକରଣକାଲୋତି ଅୟମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକାଲୋ ନାମ । ଆସନସାଲାୟ ପନ ୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ ସତି ୟାୱ ଭତ୍ତକାଲୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ଏତସ୍ମିମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ କାଲୋ ନାମ । ଭତ୍ତଂ ପନ ଭୁଞ୍ଜନକାଲୋ, ୱିହାରଗମନକାଲୋ, ପତ୍ତଚୀୱରପଟିସାମନକାଲୋ, ଦିୱାୱତ୍ତକରଣକାଲୋ, ପରିପୁଚ୍ଛାଦାନକାଲୋତି ଅୟମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅକାଲୋ ନାମ । ୟୋ ଅକାଲୋ, ସ୍ୱେୱ ଅସମୟୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେ କାଲେ କାଲେ, ସମୟେ ସମୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ ସହଜାତନାମକାୟେନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପିଚେସ ସଫସ୍ସକେହି ସହଜାତନାମଧମ୍ମେହି ସହଜାତଧମ୍ମେ ଫୁସତିୟେୱ ନାମ, ଉପଚାରେନ ଅପ୍ପନଂ ଫୁସତିୟେୱ ନାମ । ପୁରିମାୟ ଅପ୍ପନାୟ ଅପରଂ ଅପ୍ପନଂ ଫୁସତିୟେୱ । ୟେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେ ଧମ୍ମା ସହଜାତା, ତେନ ତେ ପଟିଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଫସ୍ସେନାପି ଫୁଟ୍ଠାୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତି । ଉପଚାରମ୍ପି ଅପ୍ପନାୟ ପଟିଲାଭକାରଣମେୱ, ତଥା ପୁରିମା ଅପ୍ପନା ଅପରଅପ୍ପନାୟ । ତତ୍ରାସ୍ସ ଏୱଂ ସହଜାତେହି ସହଜାତାନଂ ଫୁସନା ୱେଦିତବ୍ବା – ପଠମଜ୍ଝାନଞ୍ହି ୱିତକ୍କାଦୀହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ । ତସ୍ମିଂ ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ସେସା ଅତିରେକପଣ୍ଣାସଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ ନାମକାୟେନ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୱିମୋକ୍ଖଂ ଫୁସିତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତି । ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାହି ତିୱଙ୍ଗିକଂ, ତତିୟଂ ସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାହି ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାହି ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ତଥା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ସେସା ଅତିରେକପଣ୍ଣାସଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ ନାମକାୟେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୱିମୋକ୍ଖଂ ଫୁସିତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତି ।
ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢା ପଠମମଗ୍ଗାଦିୱଜ୍ଝା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତେନ ନାମକାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଚ ଖୀଣା ଆସୱା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ନ ଗହିତୋ । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଖୀଣାସୱୋପି ତେନ ନାମକାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ସ ପନ ଅପରିକ୍ଖୀଣାସୱା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋପି ନ ଗହିତୋ । ସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ପନ ତିଣ୍ଣଂ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂୟେୱେତଂ ନାମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨. ଅସମୟୱିମୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ପୁରିମସଦିସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ପନେତ୍ଥ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ପନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଚ ଖୀଣାସୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦୁକମୁତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ହେଟ୍ଠା ଗହିତେ ଚ ଅଗ୍ଗହିତେ ଚ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକେହି ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ସବ୍ବେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅରିୟେ ୱିମୋକ୍ଖେତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟେତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ବାହିରାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସମୟୋପି ଅତ୍ଥି ଅସମୟୋପି । ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସମୟୋ ୱା ଅସମୟୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ, ୱିପସ୍ସନା ଚ ଆରଦ୍ଧା, ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ନିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲପଟିୱେଧୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି । ଇତି ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ସମୟୋ ୱା ଅସମୟୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ହେଟ୍ଠା ଗହିତେ ଚ ଅଗ୍ଗହିତେ ଚ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଇମଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକଂ ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେସି ଧମ୍ମରାଜା । ସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଇମାୟପି ତନ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗହିତୋୱ । ଭଜାପିୟମାନୋ ପନ ସମାପତ୍ତିୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କିଲେସାନଂ ୱସେନ ସମୟୱିମୁତ୍ତଭାୱଂ ଭଜେୟ୍ୟ ।
୩. କୁପ୍ପଧମ୍ମାକୁପ୍ପଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସେସୁ – ୟସ୍ସ ଅଧିଗତୋ ସମାପତ୍ତିଧମ୍ମୋ କୁପ୍ପତି ନସ୍ସତି, ସୋ କୁପ୍ପଧମ୍ମୋ । ରୂପସହଗତାନନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ରୂପେନ ସହଗତାନଂ । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନ ୱିନା ରୂପାରମ୍ମଣାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପସହଗତାନନ୍ତି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ନ ରୂପନ୍ତି ଅରୂପଂ । ଅରୂପେନ ସହଗତାନଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନ ୱିନା ଅରୂପାରମ୍ମଣାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନିକାମଲାଭୀତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ଇଚ୍ଛିତାକାରେନ ଅଲଦ୍ଧତ୍ତା ନ ନିକାମଲାଭୀ । ଅପ୍ପଗୁଣସମାପତ୍ତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି କିଚ୍ଛଲାଭୀ ଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ୟୋ ଆଗମନମ୍ହି କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଉପଚାରଂ ପାପେନ୍ତୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସଂ ଲଭନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କିଚ୍ଛେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲମନ୍ତୋ ତଂ ସମ୍ପଦଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୋ ନ ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀ ନାମ । ନ ଅକସିରଲାଭୀତି ଅୱିପୁଲଲାଭୀ । ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ଫରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା ସହସାୱ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଓକାସେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ୟଦିଚ୍ଛକନ୍ତି କସିଣଜ୍ଝାନଂ ୱା ଆନାପାନଜ୍ଝାନଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନଂ ୱା ଅସୁଭଜ୍ଝାନଂ ୱାତି ୟଂ ୟଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ୟାୱତିଚ୍ଛକନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେନ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ସମାପତ୍ତିଂ ୟତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ତତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି । ଚନ୍ଦଂ ୱା ସୂରିୟଂ ୱା ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ‘ଇମସ୍ମିଂ ଚନ୍ଦେ ୱା ସୂରିୟେ ୱା ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅନ୍ତରାୱ ୱୁଟ୍ଠାତି; ସମାପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଗୁଣତାୟାତି ।
ପମାଦମାଗମ୍ମାତି ପମାଦଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱଂୱିଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୁପ୍ପଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସକଦାଗାମିନୋତି ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାମଂ । ଏତେସଞ୍ହି ସମାଧିପାରିବନ୍ଧକା ୱିପସ୍ସନାପାରିବନ୍ଧକା ଚ ଧମ୍ମା ନ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ନ ସୁୱିକ୍ଖାଲିତା, ତେନ ତେସଂ ସମାପତ୍ତି ନସ୍ସତି ପରିହାୟତି । ସା ଚ ଖୋ ନେୱ ସୀଲଭେଦେନ, ନାପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମେନ । ନ ଗରୁକମୋକ୍ଖଧମ୍ମୋ ପନେସ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି କିଚ୍ଚକରଣୀୟେନ ୱା ୱତ୍ତଭେଦମତ୍ତକେନ ୱା ନସ୍ସତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଥେରୋ ସମାପତ୍ତିଂ ୱଳଞ୍ଜେତି । ତସ୍ମିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠେ ଦାରକା ପରିୱେଣେ କୀଳିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଥେରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବ’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେସ୍ସାମୀ’ତି ନିସୀଦି । ସୋ ଅପ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ, ‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଆୱରଣ’ନ୍ତି ସୀଲଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ୱୀତିକ୍କମଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘ୱତ୍ତଭେଦୋ ନୁ ଖୋ ଅତ୍ଥୀ’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପରିୱେଣସ୍ସ ଅସମ୍ମଟ୍ଠଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେନ୍ତୋୱ ନିସୀଦି ।
୪. ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋତି ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଚେୱ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାମଂ । ତେସଞ୍ହି ସମାଧିପାରିବନ୍ଧକା ୱିପସ୍ସନାପାରିବନ୍ଧକା ଚ ଧମ୍ମା ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ସୁୱିକ୍ଖାଲିତା; ତେନ ତେସଂ ଭସ୍ସସଙ୍ଗଣିକାରାମାଦିକିଚ୍ଚେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପମାଦେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତାନମ୍ପି ସମାପତ୍ତି ନ କୁପ୍ପତି, ନ ନସ୍ସତି । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ପନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଖୀଣାସୱା ଇମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି; ଦୁକମୁତ୍ତକପୁଗ୍ଗଲା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ହେଟ୍ଠା ଗହିତେ ଚ ଅଗ୍ଗହିତେ ଚ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଦୁକେ ସଦ୍ଧିଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକେହି ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ସବ୍ବେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ହି ସମାପତ୍ତୀନଂ କୁପ୍ପନଂ ନସ୍ସନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ସକିଂ ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ କୁପ୍ପନଂ ନସ୍ସନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫. ପରିହାନଧମ୍ମାପରିହାନଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସାପି କୁପ୍ପଧମ୍ମାକୁପ୍ପଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପମାଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପରିହାନମ୍ପି ଅପରିହାନମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଇଦଂ ପରିୟାୟଦେସନାମତ୍ତମେୱ ନାନଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତାଦିସମେୱ ।
୭. ଚେତନାଭବ୍ବନିଦ୍ଦେସେ – ଚେତନାଭବ୍ବୋତି ଚେତନାୟ ଅପରିହାନିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ । ସଚେ ଅନୁସଞ୍ଚେତେତୀତି, ସଚେ ସମାପଜ୍ଜତି । ସମାପତ୍ତିଞ୍ହି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅନୁସଞ୍ଚେତେତି ନାମ । ସୋ ନ ପରିହାୟତି, ଇତରୋ ପରିହାୟତି ।
୮. ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବନିଦ୍ଦେସେ – ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋତି ଅନୁରକ୍ଖଣାୟ ଅପରିହାନିଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବୋ । ସଚେ ଅନୁରକ୍ଖତୀତି ସଚେ ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ପହାୟ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସେୱନ୍ତୋ ସମାପଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅନୁରକ୍ଖତି ନାମ । ସୋ ନ ପରିହାୟତି, ଇତରୋ ପରିହାୟତି ।
ଇମେ ଦ୍ୱେପି ସମାପତ୍ତିଂ ଠପେତୁଂ ଥାୱରଂ କାତୁଂ ପଟିବଲା । ଚେତନାଭବ୍ବତୋ ପନ ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋୱ ବଲୱତରୋ । ଚେତନାଭବ୍ବୋ ହି ଉପକାରାନୁପକାରେ ଧମ୍ମେ ନ ଜାନାତି । ଅଜାନନ୍ତୋ ଉପକାରଧମ୍ମେ ନୁଦତି ନୀହରତି, ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ସେୱତି । ସୋ ତେ ସେୱନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ପରିହାୟତି। ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋ ଉପକାରାନୁପକାରେ ଧମ୍ମେ ଜାନାତି । ଜାନନ୍ତୋ ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ନୁଦତି ନୀହରତି, ଉପକାରଧମ୍ମେ ସେୱତି । ସୋ ତେ ସେୱନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ନ ପରିହାୟତି ।
ୟଥା ହି ଦ୍ୱେ ଖେତ୍ତପାଲା ଏକୋ ପଣ୍ଡୁରୋଗେନ ସରୋଗୋ ଅକ୍ଖମୋ ସୀତାଦୀନଂ, ଏକୋ ଅରୋଗୋ ସୀତାଦୀନଂ ସହୋ । ସରୋଗୋ ହେଟ୍ଠାକୁଟିଂ ନ ଓତରତି, ରତ୍ତାରକ୍ଖଂ ଦିୱାରକ୍ଖଂ ୱିଜହତି । ତସ୍ସ ଦିୱା ସୁକମୋରାଦୟୋ ଖେତ୍ତଂ ଓତରିତ୍ୱା ସାଲିସୀସଂ ଖାଦନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ମିଗସୂକରାଦୟୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଖଲଂ ତଚ୍ଛି ତଂ ୱିୟ ଛେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପମତ୍ତକାରଣା ପୁନ ବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭତି । ଇତରୋ ରତ୍ତାରକ୍ଖଂ ଦିୱାରକ୍ଖଂ ନ ୱିଜହତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକାରଣା ଏକକରୀସତୋ ଚତ୍ତାରିପି ଅଟ୍ଠପି ସକଟାନି ଲଭତି ।
ତତ୍ଥ ସରୋଗଖେତ୍ତପାଲୋ ୱିୟ ଚେତନାଭବ୍ବୋ, ଅରୋଗୋ ୱିୟ ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସରୋଗସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପମାଦେନ ପୁନ ବୀଜମତ୍ତସ୍ସପି ଅଲଭନଂ ୱିୟ ଚେତନାଭବ୍ବସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରେ ଧମ୍ମେ ଅଜାନିତ୍ୱା ଉପକାରେ ପହାୟ ଅନୁପକାରେ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିୟା ପରିହାନଂ । ଇତରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପମାଦେନ ଏକକରୀସମତ୍ତତୋ ଚତୁଅଟ୍ଠସକଟଉଦ୍ଧରଣଂ ୱିୟ ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବସ୍ସ ଉପକାରାନୁପକାରେ ଧମ୍ମେ ଜାନିତ୍ୱା ଅନୁପକାରେ ପହାୟ ଉପକାରେ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିୟା ଅପରିହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଚେତନାଭବ୍ବତୋ ଅନୁରକ୍ଖଣାଭବ୍ବୋୱ ସମାପତ୍ତିଂ ଥାୱରଂ କାତୁଂ ବଲୱତରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୯. ପୁଥୁଜ୍ଜନନିଦ୍ଦେସେ – ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନୀତି ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନୱିଚିକିଚ୍ଛାସଂୟୋଜନାନି । ଏତାନି ହି ଫଲକ୍ଖଣେ ପହୀନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେପି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ତେସଂ ସଂୟୋଜନଧମ୍ମାନଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହି ତେସଂ ପହାନାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ନ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ଥୂଲବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋୱ ଇଧ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୦. ଗୋତ୍ରଭୁନିଦ୍ଦେସେ – ୟେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେସଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପରୋପଣ୍ଣାସକୁସଲଧମ୍ମାନଂ । ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସାତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ । ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ଓକ୍କନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେନ ଞାଣେନ ସବ୍ବଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସଙ୍ଖଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନମଣ୍ଡଲଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରିୟସଙ୍ଖଂ ଅରିୟଗୋତ୍ତଂ ଅରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଅରିୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଓକ୍କମନତୋ ଗୋତ୍ରଭୂପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୧. ଭୟୂପରତନିଦ୍ଦେସେ – ଭୟେନ ଉପରତୋତି ଭୟୂପରତୋ। ସତ୍ତପି ସେକ୍ଖା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ ଭାୟିତ୍ୱା ପାପତୋ ଓରମନ୍ତି ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତି। ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ, ୱଟ୍ଟଭୟଂ, କିଲେସଭୟଂ, ଉପୱାଦଭୟନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ଭାୟନ୍ତି । ତେସୁ ଭାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦୁଗ୍ଗତିୟେୱ ଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ପାପଂ କରିସ୍ସସି, ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠିତଚ୍ଛାତଅଜଗରସଦିସା, ତେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ କଥଂ ଭୱିସ୍ସସୀ’ତି ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ ଭାୟିତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋତି । ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଂୟେୱ ପନ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଅକୁସଲଂ କିଲେସଭୟଂ ନାମ । ଗରହା ପନ ଉପୱାଦଭୟଂ ନାମ । ତାନିପି ଭାୟିତ୍ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପାପଂ ନ କରୋତି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ପନ ତୟୋ ସେକ୍ଖା ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଅତୀତତ୍ତା ସେସାନି ତୀଣି ଭୟାନି ଭାୟିତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତି । ମଗ୍ଗଟ୍ଠକସେକ୍ଖା ଆଗମନୱସେନ ୱା ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୟତ୍ତା ୱା ଭୟୂପରତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଖୀଣାସୱୋ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଭୟେସୁ ଏକମ୍ପି ନ ଭାୟତି । ସୋ ହି ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଭୟୋ; ତସ୍ମା ଅଭୟୂପରତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଂ ପନ ସୋ ଉପୱାଦମ୍ପି ନ ଭାୟତୀତି ? ନ ଭାୟତି । ଉପୱାଦଂ ପନ ରକ୍ଖତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦୋଣୁପ୍ପଲୱାପିଗାମେ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
୧୨. ଅଭବ୍ବାଗମନନିଦ୍ଦେସେ – ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମାଗମନସ୍ସ ଅଭବ୍ବୋତି ଅଭବ୍ବାଗମନୋ । କମ୍ମାୱରଣେନାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ । କିଲେସାୱରଣେନାତି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା । ୱିପାକାୱରଣେନାତି ଅହେତୁକଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା । ଅସ୍ସଦ୍ଧାତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ସଦ୍ଧାରହିତା । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦରହିତା । ତେ ଠପେତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଇତରଦୀପତ୍ତୟୱାସିନୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ହି ମନୁସ୍ସା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକଭାୱଂ ପୱିଟ୍ଠା ନାମ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞାରହିତା । ଅଭବ୍ବାତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗଫଲୂପନିସ୍ସୟା । ନିୟାମନ୍ତି ମଗ୍ଗନିୟାମଂ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ । ଓକ୍କମିତୁନ୍ତି ଏତଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ପୱିସିତୁଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଅଭବ୍ବା ।
୧୩. ଭବ୍ବାଗମନନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିମସ୍ମିଂ ଦୁକେ ୟେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକା, ୟେ ଚ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା, ୟେହି ଚ ଅହେତୁକଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧି ଗହିତା, ୟେ ଚ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ନ ସଦ୍ଦହନ୍ତି, ୟେସଞ୍ଚ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ ନତ୍ଥି, ୟେ ଚ ଅପରିପୁଣ୍ଣଭୱଙ୍ଗପଞ୍ଞା, ୟେସଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥି, ତେ ସବ୍ବେପି ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅଭବ୍ବା, ୱିପରୀତା ଭବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତା ।
୧୪. ନିୟତାନିୟତନିଦ୍ଦେସେ – ଆନନ୍ତରିକାତି ଆନ୍ତରିକକମ୍ମସମଙ୍ଗିନୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସମଙ୍ଗିନୋ । ସବ୍ବେପି ହେତେ ନିରୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ନିୟତତ୍ତା ନିୟତା ନାମ । ଅଟ୍ଠ ପନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାଭାୱାୟ ଉପରୂପରିମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ ଚେୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଚ ନିୟତତ୍ତା ନିୟତା ନାମ । ଅୱସେସପୁଗ୍ଗଲା ପନ ଅନିବଦ୍ଧଗତିକା । ୟଥା ଆକାସେ ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ପଥୱିୟଂ ପତନ୍ତୋ ‘ଅଗ୍ଗେନ ୱା ମଜ୍ଝେନ ୱା ମୂଲେନ ୱା ପତିସ୍ସତୀ’ତି ନ ଞାୟତି; ଏୱମେୱ ‘ଅସୁକଗତିୟା ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ନିୟମାଭାୱା ଅନିୟତା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ପନ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ନିୟତଗତିକତା ୱୁତ୍ତା, ନ ସା ନିୟତଧମ୍ମୱସେନ । ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟତଧମ୍ମାୟେୱ ହି ନିୟତା ନାମ । ତେସଞ୍ଚ ୱସେନାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲନିୟମୋ କଥିତୋତି ।
୧୫. ପଟିପନ୍ନକନିଦ୍ଦେସେ – ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋତି ମଗ୍ଗଟ୍ଠକପୁଗ୍ଗଲା । ତେ ହି ଫଲତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପଟିପନ୍ନକା ନାମ । ଫଲସମଙ୍ଗିନୋତି ଫଲପଟିଲାଭସମଙ୍ଗିତାୟ ଫଲସମଙ୍ଗିନୋ । ଫଲପଟିଲାଭତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ତେ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅସମାପନ୍ନାପି ଫଲେ ଠିତାୟେୱ ନାମ ।
୧୬. ସମସୀସୀନିଦ୍ଦେସେ – ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମନ୍ତି ଅପୁରେ ଅପଚ୍ଛା, ଏକପ୍ପହାରେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟାଦାନନ୍ତି ପରିକ୍ଖୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମସୀସୀ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପନେସ ତିୱିଧୋ ହୋତି – ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ, ରୋଗସମସୀସୀ, ଜୀୱିତସମସୀସୀତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚଙ୍କମନ୍ତୋୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତୋୱ ପରିନିବ୍ବାତି ପଦୁମତ୍ଥେରୋ ୱିୟ; ଠିତକୋୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ପରିନିବ୍ବାତି କୋଟପବ୍ବତୱିହାରୱାସୀତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ; ନିସିନ୍ନୋୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ନିପନ୍ନୋୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋୱ ପରିନିବ୍ବାତି – ଅୟଂ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ନାମ ।
ୟୋ ପନ ଏକଂ ରୋଗଂ ପତ୍ୱା ଅନ୍ତୋରୋଗେୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ ପରିନିବ୍ବାତି – ଅୟଂ ରୋଗସମସୀସୀ ନାମ ।
କତରୋ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ ? ‘‘ସୀସନ୍ତି ତେରସ ସୀସାନି – ପଲିବୋଧସୀସଞ୍ଚ ତଣ୍ହା, ୱିନିବନ୍ଧନସୀସଞ୍ଚ ମାନୋ, ପରାମାସସୀସଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠି, ୱିକ୍ଖେପସୀସଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ସଂକିଲେସସୀସଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜା, ଅଧିମୋକ୍ଖସୀସଞ୍ଚ ସଦ୍ଧା, ପଗ୍ଗହସୀସଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ, ଉପଟ୍ଠାନସୀସଞ୍ଚ ସତି, ଅୱିକ୍ଖେପସୀସଞ୍ଚ ସମାଧି, ଦସ୍ସନସୀସଞ୍ଚ ପଞ୍ଞା, ପୱତ୍ତସୀସଞ୍ଚ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଗୋଚରସୀସଞ୍ଚ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସଙ୍ଖାରସୀସଞ୍ଚ ନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୭) । ତତ୍ଥ କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପରିୟାଦିୟତି । ପୱତ୍ତସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତି । ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ । ୟସ୍ସ ଚେତଂ ସୀସଦ୍ୱୟଂ ସମଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ ।
କଥମିଦଂ ସମଂ ହୋତୀତି ? ୱାରସମତାୟ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି – ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଚତ୍ତାରୀତି ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଇମାୟ ୱାରସମତାୟ ଇଦଂ ଉଭୟସୀସପରିୟାଦାନଂ ସମଂ ହୋତି ନାମ । ତେନାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଜୀୱିତସମସୀସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେୱ ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
୧୭. ଠିତକପ୍ପୀନିଦ୍ଦେସେ – ଠିତୋ କପ୍ପୋତି ଠିତକପ୍ପୋ, ଠିତକପ୍ପୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଠିତକପ୍ପୀ। କପ୍ପଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଡ୍ଡୟ୍ହନୱେଲା ଅସ୍ସାତି ଝାୟନକାଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନେୱ ତାୱାତି ୟାୱ ଏସ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ନେୱ ତାୱ କପ୍ପୋ ଝାୟେୟ୍ୟ । ଝାୟମାନୋପି ଅଜ୍ଝାୟିତ୍ୱାୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । କପ୍ପୱିନାସୋ ହି ନାମ ମହାୱିକାରୋ ମହାପୟୋଗୋ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ଝାୟନୱସେନ ମହାଲୋକୱିନାସୋ । ଅୟମ୍ପି ଏୱଂ ମହାୱିନାସୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱାତି ୱଦତି । ସାସନେ ପନ ଧରମାନେ ଅୟଂ କପ୍ପୱିନାସୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କପ୍ପୱିନାସେ ସାସନଂ ନତ୍ଥି । ଗତକୋଟିକେ ହି କାଲେ କପ୍ପୱିନାସୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସତ୍ଥା ଅନ୍ତରାୟାଭାୱଂ ଦୀପେତୁଂ ଇଦଂ କାରଣଂ ଆହରି – ‘‘ଇଦମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ପନ ଫଲସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ନ ସକ୍କା କାତୁ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ କପ୍ପଂ ଠପେନ୍ତୋ କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ଠପେୟ୍ୟାତି ? ୟସ୍ମିଂ ୱାରେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଅଥ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେନ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ତୀଣି ଅନୁଲୋମାନି, ଏକଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ, ଏକଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେ ଫଲଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନୀତି ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଠପେୟ୍ୟ । ଇମଂ ପନତ୍ଥଂ ବାହିରାୟ ଆଗନ୍ତୁକୂପମାୟପି ଏୱଂ ଦୀପୟିଂସୁ । ସଚେ ହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସ ମତ୍ଥକୂପରି ୟୋଜନିକଂ ଏକଗ୍ଘନସେଲଂ ତିୱଟ୍ଟାୟ ରଜ୍ଜୁୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲମ୍ବେୟ୍ୟ, ଏକସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟେ ଛିନ୍ନେ ଦ୍ୱୀହି ଓଲମ୍ବେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱୀସୁ ଛିନ୍ନେସୁ ଏକେନ ଓଲମ୍ବେୟ୍ୟେୱ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଛିନ୍ନେ ଅବ୍ଭକୂଟଂ ୱିୟ ଆକାସେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ନ ତ୍ୱେୱ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ କରେୟ୍ୟାତି । ଅୟଂ ପନ ଦୀପନା ପରିତ୍ତା, ପୁରିମାୱ ମହନ୍ତା । ନ କେୱଲଂ ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋୱ କପ୍ପଂ ଠପେତି, ଇତରେ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋପି ଠପେନ୍ତିୟେୱ । ତେନ ଭଗୱା ହେଟ୍ଠା ଗହିତଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକପୁଗ୍ଗଲେହି ଇମଂ ତନ୍ତିଂ ଆରୋପେସି – ‘‘ସବ୍ବେପି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଠିତକପ୍ପିନୋ’’ତି ।
୧୮. ଅରିୟନିଦ୍ଦେସେ – କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟା। ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତ୍ତା ଅରିୟା । ଅରିୟଟ୍ଠୋ ନାମ ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠୋତି ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାପି ଅରିୟା । ସେସା ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ଅନରିୟା।
୧୯. ସେକ୍ଖନିଦ୍ଦେସେ – ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ, ଫଲସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ଫଲକ୍ଖଣେ, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିକା ତିସ୍ସୋପି ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖନ୍ତିୟେୱାତି ସେକ୍ଖା। ଅରହତା ପନ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖିତା । ପୁନ ତସ୍ସ ସିକ୍ଖନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଅସେକ୍ଖା। ଇତି ସତ୍ତ ଅରିୟା ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସେକ୍ଖା । ଖୀଣାସୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସୀଲାଦୀନଂ ସିକ୍ଖିତତ୍ତା ସିକ୍ଖିତଅସେକ୍ଖା ନାମ । ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସୟମ୍ଭୂତତାୟ ଅସିକ୍ଖିତଅସେକ୍ଖା ନାମ । ସେସପୁଗ୍ଗଲା ନେୱ ସିକ୍ଖନ୍ତି ନ ସିକ୍ଖିତାତି ନେୱସେକ୍ଖାନାସେକ୍ଖା।
୨୦. ତେୱିଜ୍ଜନିଦ୍ଦେସେ – ପଠମଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋପି, ପଠମଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣନିବ୍ବତ୍ତକୋପି ତେୱିଜ୍ଜୋୟେୱ ନାମ । ସୁତ୍ତନ୍ତକଥା ପନ ପରିୟାୟଦେସନା ଅଭିଧମ୍ମକଥା ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନାତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆଗମନୀୟମେୱ ଧୁରଂ । ତସ୍ମା ପଠମଂ ଦ୍ୱେ ୱିଜ୍ଜା ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଛଳଭିଞ୍ଞେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୨. ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ – ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୂତି ପଚ୍ଛିମଭୱେ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ସନ୍ତିକେ ଅସ୍ସୁତପୁବ୍ବେସୁ । ତତୋ ପୁରିମପୁରିମେସୁ ପନ ଭୱେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତୀଣି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ଆରୁୟ୍ହ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଠପେନ୍ତି । ତସ୍ମା ପଚ୍ଛିମଭୱସ୍ମିଂୟେୱ ଅନାଚରିୟକଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଦା ହି ତଥାଗତୋ ପୂରିତପାରମିତ୍ତା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସାମଂ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ଞାଣେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ।
ତତ୍ଥ ଚାତି ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣାତି ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚେୱ ବଲେସୁ ଚ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱଂ ପାପୁଣାତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚେୱ ଦସବଲଞାଣସ୍ସ ଚ ଅଧିଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞଂ କାତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ଉଭତୋସୁଜାତସ୍ସ ଖତ୍ତିୟକୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘ଇଦଂ ନାମ ଇସ୍ସରିୟଂ ଅନାଗତ’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି । ଏୱମେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘ଅୟଂ ନାମ ଗୁଣୋ ନ ଆଗତୋ, ନ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣା ଆଗତା ପଟିୱିଦ୍ଧା ପଚ୍ଚକ୍ଖକତାୱ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱଂ ପାରମୀପୂରଣସିଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୩. ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧନିଦ୍ଦେସେପି – ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୂତି ପଦେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋପି ହି ପଚ୍ଛିମଭୱେ ଅନାଚରିୟକୋ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସିକଞାଣେନେୱ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚେୱ ବଲେସୁ ଚ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱଂ ନ ପାପୁଣାତି ।
୨୪. ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସହଜାତନାମକାୟେନ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋପି ଆସୱା ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ହି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । ତତ୍ରାୟଂ ଥେରୱାଦୋ – ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗେହି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି । ତିପିଟକମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ‘‘ନାମନିସ୍ସିତକୋ ଏସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା –
‘‘ଅଚ୍ଚୀ ୟଥା ୱାତୱେଗେନ ଖିତ୍ତା, (ଉପସୀୱାତି ଭଗୱା ।)
ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ ।
ଏୱଂ ମୁନୀ ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ,
ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୮୦) ।
ୱତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ନାମକାୟତୋ ଚ ରୂପକାୟତୋ ଚ ସୁୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତୋ ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖେନ ଏକୱାରଂ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି । ଇମେ ପନ ତୟୋପି ଥେରା ପଣ୍ଡିତା, ‘ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱାଦେ କାରଣଂ ଦିସ୍ସତୀ’ତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱାଦଂ ତନ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଠପୟିଂସୁ ।
ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା ରୂପକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ, ମଗ୍ଗେନ ନାମକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଉଭୋହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ । ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଏକେକତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ଚତ୍ତାରୋ ସମାପତ୍ତିସୀସଂ ନିରୋଧଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପରିୟାୟେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତା ନାମ । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଅନାଗାମୀ ତଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସେଟ୍ଠୋ ନାମ । ନନୁ ଚ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାହି ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମ୍ପି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ରୂପକାୟତୋ ଅୱିମୁତ୍ତତ୍ତା । ତଞ୍ହି କିଲେସକାୟତୋୱ ୱିମୁତ୍ତଂ, ନ ରୂପକାୟତୋ; ତସ୍ମା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତି। ଅରୂପାୱଚରଂ ପନ ନାମକାୟତୋ ଚ ୱିମୁତ୍ତଂ ରୂପକାୟତୋ ଚାତି ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୫. ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ। ସୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଚତୂହି ଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି । ଏତେସୁ ହି ଏକୋପି ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ ନ ହୋତି । ତେନେୱ ନ ହେୱ ଖୋ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖେତିଆଦିମାହ । ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ସତି ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ।
୨୬. କାୟସକ୍ଖିନିଦ୍ଦେସେ – ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱାତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟସକ୍ଖୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଫୁଟ୍ଠନ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖୀ । ଝାନଫସ୍ସଂ ପଠମଂ ଫୁସତି, ପଚ୍ଛା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତିପି କାୟସକ୍ଖୀ । ସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଟ୍ଠଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତି ।
୨୭. ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ‘ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’ନ୍ତି ୟାଥାୱସରସତୋ ପଜାନାତି । ତଣ୍ହା ପନ ଦୁକ୍ଖଂ ଜନେତି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ପଭାୱେତି, ତତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦେତି; ତସ୍ମା ନଂ ଅୟଂ ‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ୟସ୍ମା ପନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ସମୁଦୟୋ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି; ତସ୍ମା ନଂ ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଅରିୟୋ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ତଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତି; ତେନ ତଂ ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଏତ୍ତାୱତା ନାନାକ୍ଖଣେ ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଇଦାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତାତି ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସୀଦତ୍ୱା ତଥାଗତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧା ୱିଦିତା ପାକଟୀକତା । ଧମ୍ମାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା । ୱୋଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ୱୋଚରିତାତି ସୁଚରିତା । ତେସୁ ଅନେନ ପଞ୍ଞା ସୁଟ୍ଠୁ ଚରାପିତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ‘‘ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରା, ସୁଖୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ଞାଣଂ ହୋତି। ଦିଟ୍ଠଂ ୱିଦିତଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ପସ୍ସିତଂ ପଞ୍ଞାୟାତି ଦିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୋ। ଅୟମ୍ପି କାୟସକ୍ଖୀ ୱିୟ ଛବ୍ବିଧୋୱ ହୋତି ।
୨୮. ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ନୋ ଚ ଖୋ ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା, ନ ଏୱଂ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ନେସଂ କିଲେସପ୍ପହାନେ ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ଅଥ କସ୍ମା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ? ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତେନ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତୋ ହି ଆଗମନମ୍ହି କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ ଅପ୍ପକସିରେନ ଅକିଲମନ୍ତୋୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଅପିଚ ନେସଂ ପଞ୍ଞାୟପି ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ହି ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ନୋ ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି, ତସ୍ମାପି ସୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତି ।
ୟଥା ହି ଦ୍ୱୀସୁ ତରୁଣେସୁ ସିପ୍ପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେସୁ ଏକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ତିଖିଣୋ ଅସି, ଏକସ୍ସ କୁଣ୍ଠୋ । ତିଖିଣେନ ଅସିନା କଦଲୀ ଛିଜ୍ଜମାନା ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋତି । କୁଣ୍ଠେନ ଅସିନା ଛିଜ୍ଜମାନା ‘କଟକଟା’ତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସଦ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତିୟା ଏୱ କଦଲିୟା ଛେଦନଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତିଖିଣସୂରୱିପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ । କୁଣ୍ଠେନ ଅସିନା ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟାପି କଦଲିୟା ଛେଦନଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଅତିଖିଣଅସୂରଅପ୍ପସନ୍ନଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମଂ ପନ ନୟଂ ‘ନୋ’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଆଗମନୀୟନାନତ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତଂ ନ ପାପୁଣାତୀତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ ।
ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏତେସୁ ହି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଓକପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଚ କିଲେସକ୍ଖୟୋ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଲେସଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ଅଦନ୍ଧଂ ତିଖିଣଂ ସୂରଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଅତିଖିଣେନ ଅସିନା କଦଲିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ନ ମଟ୍ଠଂ ହୋତି, ଅସି ନ ସୀଘଂ ୱହତି, ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ବଲୱତରୋ ୱାୟାମୋ କାତବ୍ବୋ ହୋତି; ଏୱରୂପା ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗଭାୱନା । ୟଥା ପନ ସୁନିସିତେନେୱ ଅସିନା କଦଲିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ମଟ୍ଠଂ ହୋତି, ଅସି ସୀଘଂ ୱହତି, ସଦ୍ଦୋ ନ ସୁୟ୍ୟତି, ବଲୱୱାୟାମକିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତି; ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ହି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । ଅୟମ୍ପି କାୟସକ୍ଖୀ ୱିୟ ଛବ୍ବିଧୋୱ ହୋତି ।
୨୯. ଧମ୍ମାନୁସାରୀନିଦ୍ଦେସେ – ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଇମିନା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି ବଲୱଂ । ପଞ୍ଞଂ ୱାହେତୀତି ପଞ୍ଞାୱାହୀ। ପଞ୍ଞା ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱହତୀତି ପଞ୍ଞାୱାହୀତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନ୍ତି ପଞ୍ଞଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମେନ ସରତି ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ।
୩୦. ସଦ୍ଧାନୁସାରୀନିଦ୍ଦେସେପି – ସଦ୍ଧଂ ୱାହେତୀତି ସଦ୍ଧାୱାହୀ। ସଦ୍ଧା ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱହତୀତି ସଦ୍ଧାୱାହୀତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ । ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମନ୍ତି ସଦ୍ଧଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ସଦ୍ଧାୟ ସରତି । ଅନୁସ୍ସରତୀତି ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି ନାମ, ଦ୍ୱେ ଅଭିନିୱେସା ନାମ, ଦ୍ୱେ ସୀସାନି ନାମ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଧୁରଂ ପଞ୍ଞାଧୁରନ୍ତି – ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି ନାମ । ଏକୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସମଥାଭିନିୱେସେନ ଅଭିନିୱିସତି, ଏକୋ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସେନାତି – ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅଭିନିୱେସା ନାମ । ଏକୋ ଚ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଏକୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି – ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସୀସାନି ନାମ । ୟେ କେଚି ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ଠାନେହି ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସମଥୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ପନ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀ ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତ୍ତେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ।
ଅପରୋ ପଞ୍ଞମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ ୱା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟମ୍ପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ପନ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଇଧ ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଅପୁବ୍ବାନି, ତାନି ପୁରିମେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ହୋନ୍ତି । ଅପରୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ସଦ୍ଧଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସମାଧିୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି – ଅୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖୀୟେୱ ନାମ । ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋୟେୱ ନାମ । ଇଧ ଏକମେୱ ନାମଂ ଅପୁବ୍ବଂ । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ ଛ ହୋନ୍ତି । ଅପରୋ ସଦ୍ଧମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରେ ୱା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଅୟମ୍ପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ । ପରତୋ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଇଧାପି ଏକମେୱ ନାମଂ ଅପୁବ୍ବଂ । ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିମାନି ଛ ସତ୍ତ ହୋନ୍ତି । ଇମେ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲା ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ନାମାତି ।
୩୧. ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମନିଦ୍ଦେସେ – ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ସତ୍ତୱାରେ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମା ଭୱୂପପତ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣଂ ଅସ୍ସ, ତତୋ ପରଂ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନାଦିୟତୀତି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ସୋତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ । ୟଥାହ –
‘‘ସୋତୋ ସୋତୋତି ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତୋତି ? ଅୟମେୱ ହି, ଭନ୍ତେ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସୋତୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀତି । ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋତି, ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତାପନ୍ନୋତି ? ୟୋ ହି, ଭନ୍ତେ, ଇମିନା ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋତାପନ୍ନୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଆୟସ୍ମା ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ ଇତି ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୦୧) ।
ଏୱଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସୋତାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗେନ ଫଲସ୍ସ ନାମଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଫଲକ୍ଖଣେ ସୋତାପନ୍ନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ୱିନିପାତସଙ୍ଖାତଂ ଅପାୟଂ ଉପପତ୍ତିୱସେନ ଅନାଗମନସଭାୱୋ । ନିୟତୋତି ମଗ୍ଗନିୟାମେନ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋତି ବୁଜ୍ଝନକଭାୱପରାୟଣୋ । ସୋ ହି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗେନ ବୁଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ଉପରି ତୀହି ମଗ୍ଗେହି ଅୱସ୍ସଂ ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ଦେୱେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଚାତି ଦେୱଲୋକଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକଞ୍ଚ । ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅପରାପରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ପରିୱଟୁମଂ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନ କାଲେନ ଦେୱଲୋକସ୍ସ କାଲେନ ମନୁସ୍ସଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ମିସ୍ସକଭୱେନ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୨. କୋଲଂକୋଲନିଦ୍ଦେସେ – କୁଲତୋ କୁଲଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କୋଲଂକୋଲୋ। ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ନୀଚେ କୁଲେ ଉପପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ମହାଭୋଗକୁଲେସୁୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନୀତି ଦେୱମନୁସ୍ସୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଭୱେ । ଇତି ଅୟମ୍ପି ମିସ୍ସକଭୱେନେୱ କଥିତୋ । ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ – ‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା’ତି । ୟାୱ ଛଟ୍ଠଭୱା ସଂସରନ୍ତୋପି ପନ କୋଲଂକୋଲୋୱ ହୋତି ।
୩୩. ଏକବୀଜିନିଦ୍ଦେସେ – ଖନ୍ଧବୀଜଂ ନାମ କଥିତଂ । ୟସ୍ସ ହି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଏକଂୟେୱ ଖନ୍ଧବୀଜଂ ଅତ୍ଥି, ଏକଂ ଅତ୍ତଭାୱଗ୍ଗହଣଂ, ସୋ ଏକବୀଜୀ ନାମ । ମାନୁସକଂ ଭୱନ୍ତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଦେସନାମତ୍ତମେୱ । ଦେୱଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତିପି ପନ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଭଗୱତା ଗହିତନାମୱସେନେୱ ଚେତାନି ଏତେସଂ ନାମାନି । ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଗତୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ ହୋତି, ଏତ୍ତକଂ କୋଲଂକୋଲୋ, ଏତ୍ତକଂ ଏକବୀଜୀତି ଭଗୱତା ଏତେସଂ ନାମଂ ଗହିତଂ । ନିୟମତୋ ପନ ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ, ଅୟଂ ଏକବୀଜୀତି ନତ୍ଥି ।
କୋ ପନ ତେସଂ ଏତଂ ପଭେଦଂ ନିୟମେତୀତି ? କେଚି ତାୱ ଥେରା ‘ପୁବ୍ବହେତୁ ନିୟମେତୀ’ତି ୱଦନ୍ତି, କେଚି ‘ପଠମମଗ୍ଗୋ’, କେଚି ‘ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା’, କେଚି ‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା’ତି । ତତ୍ଥ ‘ପୁବ୍ବହେତୁ ନିୟମେତୀ’ତି ୱାଦେ ‘ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ କତୋ ନାମ ହୋତି, ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ନିରୁପନିସ୍ସୟା ଉପ୍ପନ୍ନା’ତି ୱଚନଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘ପଠମମଗ୍ଗୋ ନିୟମେତୀ’ତି ୱାଦେ ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି । ‘ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ନିୟମେନ୍ତୀ’ତି ୱାଦେ ‘ଅଟ୍ଠମମଗ୍ଗେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଉପ୍ପନ୍ନା’ତି ଆପଜ୍ଜତି । ‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା ନିୟମେତୀ’ତି ୱାଦୋ ପନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସଚେ ହି ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା ବଲୱତୀ ହୋତି, ଏକବୀଜୀ ନାମ ହୋତି; ତତୋ ମନ୍ଦତରାୟ କୋଲଂକୋଲୋ; ତତୋ ମନ୍ଦତରାୟ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ।
ଏକଚ୍ଚୋ ହି ସୋତାପନ୍ନୋ ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି, ୱଟ୍ଟାଭିରତୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂୟେୱ ୱିଚରତି ସନ୍ଦିସ୍ସତି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ସେଟ୍ଠି, ୱିସାଖା ଉପାସିକା, ଚୂଳରଥମହାରଥା ଦେୱପୁତ୍ତା, ଅନେକୱଣ୍ଣୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ନାଗଦତ୍ତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଇମେ ହି ଏତ୍ତକା ଜନା ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟା ୱଟ୍ଟାଭିରତା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ଇମେ ଇଧ ନ ଗହିତା । ନ କେୱଲଞ୍ଚିମେ; ୟୋପି ମନୁସ୍ସେସୁୟେୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ୟୋପି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଦେୱେସୁୟେୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପରାପରଂ ସଂସରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଇମେପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ମିସ୍ସକଭୱୱସେନେୱ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକୋଲଂକୋଲା ମାନୁସକଭୱନିବ୍ବତ୍ତକୋୟେୱ ଚ ଏକବୀଜୀ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଏକେକୋ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଦ୍ଧାଧୁରେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମା, ଚତ୍ତାରୋ କୋଲଂକୋଲା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକବୀଜିନୋତି ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ସଚେ ପଞ୍ଞାୟ ସକ୍କା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ, ‘ଅହଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦିଭାୱଂ ପତ୍ତାପି ପଟିପଦାୱସେନ ଦ୍ୱାଦସେୱାତି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା ଇହଟ୍ଠକନିଜ୍ଝାନିକୱସେନେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୩୪. ସକଦାଗାମିନିଦ୍ଦେସେ – ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ । ସକିଦେୱାତି ଏକୱାରଂୟେୱ । ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଇମିନା ପଞ୍ଚସୁ ସକଦାଗାମୀସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଗହିତୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଇଧ ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଦେୱଲୋକେ ପତ୍ୱା ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି – ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଇଧ ନ ଗହିତା । ୟୋ ପନ ଇଧ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ୟାୱତାୟୁକଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧୂପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି – ଅୟଂ ଏକୋୱ ଇଧ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇମସ୍ସ ପନ ସକଦାଗାମିନୋ ଏକବୀଜିନା ସଦ୍ଧିଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ଏକବୀଜିସ୍ସ ଏକାୱ ପଟିସନ୍ଧି, ସକଦାଗାମିସ୍ସ ଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ – ଇଦଂ ନେସଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ।
୩୫. ଅନାଗାମିନିଦ୍ଦେସେ – ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ । ୟସ୍ସ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ଅପ୍ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ଭୱଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତୋପି ଗିଲିତବଳିସୋ ମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ପାଦେ ବଦ୍ଧକାକୋ ୱିୟ ତେହି ବନ୍ଧନେହି ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋ କାମଧାତୁୟଂୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନି ହେଟ୍ଠାକୋଟ୍ଠାସିକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକ୍ଖୟାତି ତେସଂ ବନ୍ଧନାନଂ ପରିକ୍ଖୟେନ । ଓପପାତିକୋତି ଉପପାତୟୋନିକୋ । ଇମିନାସ୍ସ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାୱାସଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟିତା । ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତସ୍ମା ଲୋକା ଇଧ ଅନାୱତ୍ତନସଭାୱୋ । ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନଧମ୍ମସ୍ସୱନାନଂ ପନତ୍ଥାୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ଅନିୱାରିତଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱଂୱିଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁନ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୬. ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନିଦ୍ଦେସେ – ଉପପନ୍ନଂ ୱା ସମନନ୍ତରାତି ଉପପନ୍ନସମନନ୍ତରା ୱା ହୁତ୍ୱା । ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ୱେମଜ୍ଝଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସଞ୍ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାସଦ୍ଦୱିକପ୍ପତୋ ପନ ୱେମଜ୍ଝଂ ପତ୍ତନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଉପରିଟ୍ଠିମାନଂ ସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ଉପରି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱା କିଲେସାନଂ । ପହାନାୟାତି ଏତେସଂ ପଜହନତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗଂ ସଞ୍ଜନେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୭. ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟିନିଦ୍ଦେସେ – ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱେମଜ୍ଝଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଉପହଚ୍ଚ ୱା କାଲକିରିୟନ୍ତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା କାଲକିରିୟଂ । ଆୟୁକ୍ଖୟସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ଠତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱିହେସୁ ତାୱ କପ୍ପସହସ୍ସପ୍ପମାଣସ୍ସ ଆୟୁନୋ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତସଙ୍ଖାତଂ ୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଛଟ୍ଠେ ୱା କପ୍ପସତେ ସତ୍ତମଟ୍ଠମନୱମାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦସମେୟେୱ ୱା କପ୍ପସତେ ଠତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୮. ଅସଙ୍ଖାରସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନିଦ୍ଦେସେସୁ – ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ ଅଧିମତ୍ତପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱାୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋତି ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ। ସସଙ୍ଖାରେନ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ ଅଧିମତ୍ତପୟୋଗଂ କତ୍ୱାୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନଧମ୍ମୋତି ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ।
୪୦. ଉଦ୍ଧଂସୋତନିଦ୍ଦେସେ – ଉଦ୍ଧଂ ୱାହିଭାୱେନ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ ୱଟ୍ଟସୋତଂ ୱାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ। ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଲଭିତବ୍ବତୋ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ମଗ୍ଗସୋତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ । ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ । ଅୱିହା ଚୁତୋ ଅତପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତୀତିଆଦୀସୁ ଅୱିହେ କପ୍ପସହସ୍ସଂ ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ଅତପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ରାପି ଦ୍ୱେ କପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ରାପି ଚତ୍ତାରି କପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସିଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ରାପି ଅଟ୍ଠ କପ୍ପସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସଞ୍ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମେସଂ ପନ ଅନାଗାମୀନଂ ପଭେଦଜାନନତ୍ଥଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅୱିହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ତୟୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସୀଦେୱଲୋକେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି – ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ, ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ। ୟୋ ପନ ଇତୋ ଅକନିଟ୍ଠମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ, ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ। ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଚତୂସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ, ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମାତି । ଏୱମେତେ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋ ହୋନ୍ତି ।
କଥଂ ? ଅୱିହେ ତାୱ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ତେ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚାତି ଦସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅତପ୍ପାସୁଦସ୍ସାସୁଦସ୍ସୀସୂତି ଚତ୍ତାରୋ ଦସକା ଚତ୍ତାଲୀସଂ । ଅକନିଟ୍ଠେ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନତ୍ଥି । ତୟୋ ପନ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ । ତେ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଚତ୍ତାରୋ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ହୋନ୍ତି ।
ତେ ସବ୍ବେପି ପପଟିକୋପମାୟ ଦୀପିତା – ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତାନମ୍ପି ହି ଆରକଣ୍ଟକୱିପ୍ଫଲିକନଖଚ୍ଛେଦନାନଂ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ପଠମୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପନ୍ନସମନନ୍ତରାୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ତତୋ ମହନ୍ତତରେ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ତତୋ ମହନ୍ତତରେ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନା ପଥୱିୟଂ ଅନୁପହଚ୍ଚତଲା ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ତତିୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ୱେମଜ୍ଝଂ ପତ୍ୱା ଅନୁପହଚ୍ଚ ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ତତୋ ମହନ୍ତତରେ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିତ୍ୱା ଉପହଚ୍ଚତଲା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? କାଲକିରିୟଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଆୟୁଗତିଂ ଖେପେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ତତୋ ମହନ୍ତତରେ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ପରିତ୍ତେ ତିଣକଟ୍ଠେ ପତିତ୍ୱା ତଂ ପରିତ୍ତଂ ତିଣକଟ୍ଠଂ ଝାପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଅପ୍ପୟୋଗେନ ଲହୁସାୟ ଗତିୟା ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ତତୋ ମହନ୍ତତରେ ଅୟୋମୁଖେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ୱିପୁଲେ ତିଣକଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେ ପତିତ୍ୱା ତଂ ୱିପୁଲଂ ତିଣକଟ୍ଠପୁଞ୍ଜଂ ଝାପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ସପ୍ପୟୋଗେନ ଅଲହୁସାୟ ଗତିୟା ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ଅପରା ମହନ୍ତେସୁ ତିଣକଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେସୁ ପତତି, ତତ୍ଥ ମହନ୍ତେସୁ ତିଣକଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେସୁ ଝାୟମାନେସୁ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରୋ ୱା ଜାଲା ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା କମ୍ମାରସାଲଂ ଝାପେତ୍ୱା ଗାମନିଗମନଗରରଟ୍ଠଂ ଝାପେତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟତି – ଏୱରୂପୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଅନେକଭୱବୀଜୱିପ୍ଫାରଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତୀକତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଆରକଣ୍ଟକାଦିଭେଦଂ ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ମହନ୍ତମ୍ପି ଅୟୋକପାଲମେୱ, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅୟୋକପାଲନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) । ୟଥାହ –
‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ‘ନୋ ଚସ୍ସ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା, ନ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତି, ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହାମୀ’’’ତି ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ସୋ ଭୱେ ନ ରଜ୍ଜତି, ସମ୍ଭୱେ ନ ରଜ୍ଜତି, ଅତ୍ଥୁତ୍ତରି ପଦଂ ସନ୍ତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ତଞ୍ଚ ଖ୍ୱସ୍ସ ପଦଂ ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ମାନାନୁସୟୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ପହୀନୋ ହୋତି । ସୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅନୁପହଚ୍ଚ ତଲଂ ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପହଚ୍ଚ ତଲଂ ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖୟା ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପରିତ୍ତେ ତିଣପୁଞ୍ଜେ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେ ୱା ନିପତେୟ୍ୟ, ସା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ଜନେୟ୍ୟ, ଧୂମମ୍ପି ଜନେୟ୍ୟ, ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ଜନେତ୍ୱା ଧୂମମ୍ପି ଜନେତ୍ୱା ତମେୱ ପରିତ୍ତଂ ତିଣପୁଞ୍ଜଂ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜଂ ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଅନାହାରା ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖୟା ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୱିପୁଲେ ତିଣପୁଞ୍ଜେ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେ ୱା ନିପତେୟ୍ୟ, ସା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ଜନେୟ୍ୟ…ପେ॰… ତମେୱ ୱିପୁଲଂ ତିଣପୁଞ୍ଜଂ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜଂ ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଅନାହାରା ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ହୋତି ।
‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖୟା ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ହୋତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱସଂ ସନ୍ତତ୍ତେ ଅୟୋକପାଲେ ହଞ୍ଞମାନେ ପପଟିକା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ମହନ୍ତେ ତିଣପୁଞ୍ଜେ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜେ ୱା ନିପତେୟ୍ୟ, ସା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ଜନେୟ୍ୟ…ପେ॰… ତମେୱ ମହନ୍ତଂ ତିଣପୁଞ୍ଜଂ ୱା କଟ୍ଠପୁଞ୍ଜଂ ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛମ୍ପି ଦହେୟ୍ୟ, ଦାୟମ୍ପି ଦହେୟ୍ୟ, ଗଚ୍ଛମ୍ପି ଦହିତ୍ୱା ଦାୟମ୍ପି ଦହିତ୍ୱା ହରିତନ୍ତଂ ୱା ପଥନ୍ତଂ ୱା ସେଲନ୍ତଂ ୱା ଉଦକନ୍ତଂ ୱା ରମଣୀୟଂ ୱା ଭୂମିଭାଗଂ ଆଗମ୍ମ ଅନାହାରା ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି – ନୋ ଚସ୍ସ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖୟା ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ହୋତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) ।
୪୧-୪୪. ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନାଦିନିଦ୍ଦେସା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୱ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱାଦସ ଅରହନ୍ତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ତୟୋ ହି ୱିମୋକ୍ଖା – ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅନିମିତ୍ତୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୋତି । ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତଖୀଣାସୱୋ ପଟିପଦାୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି; ତଥା ଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେହୀତି – ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସ ଅରହନ୍ତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ଅରହନ୍ତୋ ୱିୟ ଦ୍ୱାଦସେୱ ସକଦାଗାମିନୋ, ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋତି ଏତ୍ତକା ପୁଗ୍ଗଲା ଇତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସାସନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।
ଏକକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୫. ଦୁକନିଦ୍ଦେସେ କୋଧନୋତି କୁଜ୍ଝନସୀଲୋ ମହାକୋଧୋ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ଧମ୍ମେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ଥ କତମୋ କୋଧୋତିଆଦିମାହ । ଉପନାହୀନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୋଧୋ କୁଜ୍ଝନାତିଆଦୀନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ତଥା ଉପନାହୀନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ପୁବ୍ବକାଲଂ କୋଧୋତିଆଦୀନି । ଅୟଂ କୋଧୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋ କୋଧୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୱା ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ୱା ଅପ୍ପହୀନୋ । ପରତୋ ଉପନାହାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୩. ଅହିରିକନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ – ଇମିନା ଅହିରିକେନାତି ଇମିନା ଏୱଂପକାରେନ ଅହିରିକଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଇମିନା ଅନୋତ୍ତପ୍ପେନାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୬୩.ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତବନ୍ଧନୋ । ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନୋତି ବହିଦ୍ଧାବନ୍ଧନୋ । ତେ ଉଭୋପି ୱଚ୍ଛକସାଲୂପମାୟ ଦୀପେତବ୍ବା । ୱଚ୍ଛକସାଲାୟ ହି ଅନ୍ତୋ ବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋୟେୱ ସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ଇଧଟ୍ଠକସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ । ତେସଞ୍ହି ବନ୍ଧନମ୍ପି ଇଧେୱ, ସୟମ୍ପି ଇଧେୱ । ଅନ୍ତୋ ବଦ୍ଧୋ ପନ ବହି ସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱେ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ । ତେସଞ୍ହି ବନ୍ଧନମେୱ ଇଧ, ସୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତା । ବହି ବଦ୍ଧୋ ବହି ସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱେ ଅନାଗାମୀ । ତସ୍ସ ହି ବନ୍ଧନମ୍ପି ବହିଦ୍ଧା, ସୟମ୍ପି ବହିଦ୍ଧାୱ । ବହି ବଦ୍ଧୋ ପନ ଅନ୍ତୋସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ଇଧଟ୍ଠକଅନାଗାମୀ । ତସ୍ସ ହି ବନ୍ଧନଂ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ, ସୟଂ ପନ ଇଧ ଠିତୋ ।
୬୫. ଅକ୍କୋଧନନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ – ପହୀନୋତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୱା, ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ୱା, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ୱା ପହୀନୋ ।
୮୩. ଦୁଲ୍ଲଭନିଦ୍ଦେସେ – ଦୁଲ୍ଲଭାତି ନ ସୁଲଭା । ପୁବ୍ବକାରୀତି ପଠମମେୱ କାରକୋ । କତୱେଦୀତି କତଂ ୱେଦେତି, ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ତେ ଅଗାରିୟାନଗାରିୟେହି ଦୀପେତବ୍ବା । ଅଗାରିୟେସୁ ହି ମାତାପିତରୋ ପୁବ୍ବକାରିନୋ ନାମ । ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ପନ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ତେସଂ କୁରୁମାନା କତୱେଦିନୋ ନାମ । ଅନଗାରିୟେସୁ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ପୁବ୍ବକାରିନୋ ନାମ । ଅନ୍ତେୱାସିକସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ତେସଂ କୁରୁମାନା କତୱେଦିନୋ ନାମ । ତେସଂ ଆୱିଭାୱତ୍ଥାୟ ଉପଜ୍ଝାୟପୋସକସୋଣତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନି କଥେତବ୍ବାନି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପରେନ ଅକତେୟେୱ ଉପକାରେ ଅତ୍ତନି କତଂ ଉପକାରଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା କାରକୋ ପୁବ୍ବକାରୀ, ସେୟ୍ୟଥାପି ମାତାପିତରୋ ଚେୱ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ । ସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ; ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାଭିଭୂତତ୍ତା । ପରେନ କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ଅନୁରୂପପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନି କତଂ ଉପକାରଂ ଉପକାରତୋ ଜାନନ୍ତୋ, ୱେଦିୟନ୍ତୋ, କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ । ସେୟ୍ୟଥାପି ମାତାପିତୁଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ । ସୋପି ଦୁଲ୍ଲଭୋ; ସତ୍ତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତତ୍ତା ।
ଅପିଚ – ଅକାରଣୱଚ୍ଛଲୋ ପୁବ୍ବକାରୀ, ସକାରଣୱଚ୍ଛଲୋ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ । ‘କରିସ୍ସତି ମେ’ତି ଏୱମାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖକିରିୟୋ ପୁବ୍ବକାରୀ । ‘କରିସ୍ସତି ମେ’ତି ଏୱମାଦିକାରଣସାପେକ୍ଖକିରିୟୋ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ । ତମୋଜୋତିପରାୟଣୋ ପୁବ୍ବକାରୀ, ଜୋତିଜୋତିପରାୟଣୋ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ । ଦେସେତା ପୁବ୍ବକାରୀ, ପଟିପଜ୍ଜିତା କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ । ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପୁବ୍ବକାରୀ, ଅରିୟସାୱକୋ କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀତି । ଦୁକନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୧୨୦) ପନ – ‘‘‘ପୁବ୍ବକାରୀ’ତି ପଠମଂ ଉପକାରସ୍ସ କାରକୋ, ‘କତଞ୍ଞୁକତୱେଦୀ’ତି ତେନ କତଂ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କାରକୋ । ତେସୁ ପୁବ୍ବକାରୀ ଇଣଂ ଦେମୀତି ସଞ୍ଞଂ କରୋତି, ପଚ୍ଛାକାରକୋ ‘ଇଣଂ ଜୀରାପେମୀ’ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୪. ଦୁତ୍ତପ୍ପୟନିଦ୍ଦେସେ – ଦୁତ୍ତପ୍ପୟାତି ଅତପ୍ପୟା, ନ ସକ୍କା କେନଚି ତପ୍ପେତୁଂ । ୟୋ ହି ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ୱା ଞାତିକୁଲଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ୱସମାନୋ ଚୀୱରେ ଜିଣ୍ଣେ ତେହି ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦିନ୍ନମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପତେୱ । ୟୋ ଚ ତେନେୱ ନୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ପରସ୍ସ ଦେତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ତଥେୱ କରୋତି । ଇମେ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ସକଟେହିପି ପଚ୍ଚୟେ ଉପନେନ୍ତେନ ତପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଦୁତ୍ତପ୍ପୟା ନାମ ।
୮୫. ସୁତପ୍ପୟନିଦ୍ଦେସେ – ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅକତ୍ୱା ପରସ୍ସ ନ ଦେତି । ଅତିରେକେ ପନ ସତି ନ ନିକ୍ଖିପତି ପରସ୍ସ ଦେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲା ୱା ଞାତିକୁଲା ୱା ଜିଣ୍ଣଚୀୱରୋ ସାଟକଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ନ ନିକ୍ଖିପତି; ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା ପାରୁପନ୍ତୋପି ପୁନ ଦିୟ୍ୟମାନେ ସହସା ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ଚ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ପରେସଂ ନ ଦେତି । ଇମେ ଦ୍ୱେପି ସୁଖେନ ସକ୍କା ତପ୍ପେତୁନ୍ତି ସୁତପ୍ପୟା ନାମାତି ।
୮୬.ଆସୱାତି କିଲେସା । ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । ସୂକରମଂସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଚ୍ଛମଂସନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି, ମିଗମଂସଂ, ଲଭିତ୍ୱା ଦୀପିମଂସନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । କାଲେ ସନ୍ତେୟେୱ ‘କାଲୋ ନତ୍ଥୀ’ତି, ଅପ୍ପୱାରେତ୍ୱାୱ ‘ପୱାରିତୋସ୍ମୀ’ତି, ପତ୍ତେ ରଜସ୍ମିଂ ଅପତିତେୟେୱ ‘ପତିତ’ନ୍ତି, ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମଚ୍ଛମଂସେ ଅକତେୟେୱ ‘ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’ନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । ଅଚ୍ଛମଂସଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୂକରମଂସନ୍ତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି…ପେ॰… ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମଚ୍ଛମଂସେ କତେ ‘ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’ନ୍ତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି। ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ – ‘‘‘ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବ’ନ୍ତି ସଙ୍ଘଭୋଗସ୍ସ ଅପଟ୍ଠପନଂ ଅୱିଚାରଣଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନାମ, ତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । ‘କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବ’ନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପଟ୍ଠପନଂ ୱିଚାରଣଂ, ତଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେସନ୍ତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସୁଭୂମିୟଂ ତିଣଲତାଦୀନି ୱିୟ ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱାପି ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ କପ୍ପିୟମଂସଂ ଲଭିତ୍ୱା କପ୍ପିୟମଂସନ୍ତ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି ନାମାତି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୮.ହୀନାଧିମୁତ୍ତୋତି ହୀନଜ୍ଝାସୟୋ । ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ ।
୮୯.ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତୋତି ପଣୀତଜ୍ଝାସୟୋ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ଭଦ୍ଦକଧମ୍ମୋ, ସୁଚିଧମ୍ମୋ, ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମୋ ।
୯୦.ତିତ୍ତୋତି ସୁହିତୋ ପରିୟୋସିତୋ । ତପ୍ପେତାତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତିତ୍ତିକରୋ । ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା ୟେ ଚ ତଥାଗତସାୱକାତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନୱହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେହି ସୟଂ ତିତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣା । ଅଞ୍ଞେ ପନ ତପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଧମ୍ମକଥାୟ ଅଭିସମୟୋ ନ ହୋତି । ସାୱକାନଂ ପନ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅପରିମାଣାନମ୍ପି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅଭିସମୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତା ନ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱଚନଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ସୋତୁଂ ନିସିନ୍ନପରିସାପି ‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମଂ କଥେତି, ବୁଦ୍ଧେହି ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମଂ କଥେତୀ’ତି ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋତି । ଇତି ସୋ ଚିତ୍ତୀକାରୋ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋୱ ତପ୍ପେତା ନାମ । ୟଥା ହି ‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଦେଥା’ତି ରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ଆନେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ରାଜାୱ ତତ୍ଥ ଦାୟକୋ । ୟେହିପି ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତେ ‘ରଞ୍ଞା ଅମ୍ହାକଂ ଠାନନ୍ତରଂ ଦିନ୍ନଂ, ଇସ୍ସରିୟୱିଭୱୋ ଦିନ୍ନୋ’ତ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ରାଜପୁରିସେହୀତି । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଦୁକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୩. ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯୧. ତିକନିଦ୍ଦେସେ – ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ପାପଧମ୍ମୋ। କାୟୱଚୀସଂୱରଭେଦେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ସେସସଂୱରଭେଦେନ ପାପଧମ୍ମୋ । ଅସୁଦ୍ଧପୟୋଗତାୟ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଅସୁଦ୍ଧାସୟତାୟ ପାପଧମ୍ମୋ । କୁସଲସୀଲୱିରହେନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ; ଅକୁସଲସୀଲସମନ୍ନାଗମେନ ପାପଧମ୍ମୋ । ଅସୁଚୀତି ଅସୁଚୀହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋତି ସଙ୍କାୟ ପରେହି ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋ । କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଇଦଂ ଇମିନା କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଏୱଂ ପରେହି ଆସଙ୍କନୀୟସମାଚାରୋ, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ୱା ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋ – ସାସଙ୍କସମାଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ହି ଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ମନ୍ତୟନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘ଇମେ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତି, କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ମୟା କତକମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତୀ’ତି ଏୱଂ ସାସଙ୍କସମାଚାରୋ ହୋତି ।
ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବୟୁତ୍ତକେନ ପାପକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋତି ଅସ୍ସମଣୋ ହୁତ୍ୱାୱ ସମଣପତିରୂପକତାୟ ‘ସମଣୋ ଅହ’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ଅଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସୁନିୱତ୍ଥେ ସୁପାରୁତେ ସୁମ୍ଭକପତ୍ତଧରେ ଗାମନିଗମଜନପଦରାଜଧାନୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତାଦିସେନ ଆକାରେନ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂ’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଗ୍ଗାଦୀନି ପୱିସନ୍ତୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ ହୋତିୟେୱ, ତଥା ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ପୂତିନା କମ୍ମେନ ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ, ନିଗ୍ଗୁଣତାୟ ୱା ଗୁଣସାରୱିରହିତତ୍ତା ଅନ୍ତୋପୂତି । ଅୱସ୍ସୁତୋତି ରାଗାଦୀହି ତିନ୍ତୋ । କସମ୍ବୁଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତରାଗାଦିକଚୱରୋ । ଅଥ ୱା କସମ୍ବୁ ୱୁଚ୍ଚତି ତିନ୍ତକୁଣପଗତଂ କସଟଉଦକଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସାସନେ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ନାମ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା ତିନ୍ତକୁଣପକସଟଉଦକସଦିସୋ । ତସ୍ମା କସମ୍ବୁ ୱିୟ ଜାତୋତି କସମ୍ବୁଜାତୋ ।
ତସ୍ସ ନ ଏୱଂ ହୋତୀତି କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତେନ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ଅରହତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ, ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାୟ ଭିନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ହି ଚଣ୍ଡାଲକୁମାରକସ୍ସ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱାପି, ୟସ୍ମିଂ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତା ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଅପଚ୍ଚାଜାତତ୍ତା ନ ଏୱଂ ହୋତି – ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ସୋ ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ୱିୟ ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱାପି, ୟସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ସୋ ସୀଲୱା ୱିୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ’ନ୍ତି ନ ଏୱଂ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହତ୍ତାସାୟ ଅଭାୱା ନିରାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୨.ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୀତି କସ୍ମା ହୋତି ? ୟସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେନ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ, ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାୟ ଥିରତ୍ତା । ୟଥା ହି ସୁଜାତସ୍ସ ଖତ୍ତିୟକୁମାରସ୍ସ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମିଂ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତା ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚାଜାତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି, ସୋ କୁମାରୋ ୱିୟ ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ଏୱମେୱ ସୀଲୱତୋ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ସା ପତିଟ୍ଠାୟ ଥିରତ୍ତା – ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ଏୱଂ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆସଂସୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅରହତ୍ତଂ ଆସଂସତି ପତ୍ଥେତୀତି ଆସଂସୋ ।
୯୩.ୟା ହିସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ୟା ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅରହତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୟା ଅୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତାସା ଅହୋସି, ସା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ନ ଏୱଂ ହୋତି । ୟଥା ହି ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରଜ୍ଜାଭିସେକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନଂ ଅଭାୱା ନ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ସୋ କୁମାରୋ ୱିୟ ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’ତି ସୁତ୍ୱା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅରହତ୍ତାନଂ ଅଭାୱା – ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ନ ଏୱଂ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହତ୍ତାସାୟ ୱିଗତତ୍ତା ୱିଗତାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୪. ଗିଲାନୂପମନିଦ୍ଦେସେ – ୟାୟ ଉପମାୟ ତେ ଗିଲାନୂପମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ତାୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତୟୋ ଗିଲାନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସପ୍ପାୟାନୀତି ହିତାନି ୱୁଦ୍ଧିକରାନି । ପତିରୂପନ୍ତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ନେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି ତମ୍ହା ଆବାଧାତି ଇମିନା ଅତେକିଚ୍ଛେନ ୱାତାପମାରାଦିନା ରୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତୋ ଗିଲାନୋ କଥିତୋ । ୱୁଟ୍ଠାତି ତମ୍ହା ଆବାଧାତି ଇମିନା ଖିପିତକଚ୍ଛୁତିଣପୁପ୍ଫକଜରାଦିପ୍ପଭେଦୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକାବାଧୋ କଥିତୋ ।
ଲଭନ୍ତୋସପ୍ପାୟାନି ଭୋଜନାନି ନୋ ଅଲଭନ୍ତୋତି ଇମିନା ପନ ୟେସଂ ପଟିଜଗ୍ଗନେନ ଫାସୁକଂ ହୋତି, ସବ୍ବେପି ତେ ଆବାଧା କଥିତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପତିରୂପୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଦକ୍ଖୋ ଅନଲସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଦାତବ୍ବୋ’ତି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଗିଲାନେ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ୟାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ସାମଣେରୋ ଚ ଇମଂ ପଟିଜଗ୍ଗଥା’ତି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବା । ୟାୱ ପନ ତେ ତଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି, ତାୱ ଗିଲାନସ୍ସ ଚ ତେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟେନତ୍ଥୋ ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଭାରୋ । ଅଞ୍ଞେପି ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବା । କିଂ କାରଣା ? ୟୋପି ହି ନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତଗିଲାନୋ, ସୋ ଅନୁପଟ୍ଠିୟମାନୋ ‘ସଚେ ମଂ ପଟିଜଗ୍ଗେୟ୍ୟୁଂ, ଫାସୁକଂ ମେ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଖୋ ପନ ମଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତୀ’ତି ମନୋପଦୋସଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ପଟିଜଗ୍ଗିୟମାନସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ହୋତି – ‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ସବ୍ବଂ କତଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ କମ୍ମୱିପାକୋ ଈଦିସୋ’ତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ମେତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ୟୋ ପନ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ବ୍ୟାଧିନା ସମନ୍ନାଗତୋ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ, ତସ୍ସ ୱିନାପି ଭେସଜ୍ଜେନ ୱୂପସମନକବ୍ୟାଧି ଭେସଜ୍ଜେ କତେ ଖିପ୍ପତରଂ ୱୂପସମ୍ମତି । ତତୋ ସୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମଣଧମ୍ମଂ ୱା କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ଇମିନା କାରଣେନ ଅଞ୍ଞେପି ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନେୱ ଓକ୍କମତୀତି ନେୱ ପୱିସତି । ନିୟାମଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମଗ୍ଗନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମତ୍ତଂ । ଇମିନା ପଦପରମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ । ଦୁତିୟୱାରେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ଗହିତୋ ସାସନେ ନାଳକତ୍ଥେରସଦିସୋ। ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ଏକୱାରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଓୱାଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣୋ ଚ । ତତିୟୱାରେନ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ । ନେୟ୍ୟୋ ପନ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋୱ ହୋତି ।
ଧମ୍ମଦେସନା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ୱାରେ ଧମ୍ମକଥା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଦେସେତବ୍ବୋତି ଇତରେସମ୍ପି ଧମ୍ମୋ କଥେତବ୍ବୋ । କିଂ କାରଣା ? ପଦପରମସ୍ସ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ପନ ତଥାଗତସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନଂ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ଧମ୍ମୱିନୟଞ୍ଚ ସୱନାୟ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତି; ସୋ ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ତାୱ ଅଭିସମେତି, ଲଭନ୍ତୋ ପନ ଖିପ୍ପମେୱ ଅଭିସମେସ୍ସତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ ତେସଂ ଧମ୍ମୋ ଦେସେତବ୍ବୋ । ତତିୟସ୍ସ ପନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦେସେତବ୍ବୋୱ । କାୟସକ୍ଖିଦିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତା ହେଟ୍ଠା କଥିତାୟେୱ ।
୯୮. ଗୂଥଭାଣୀଆଦୀସୁ – ସଭଗ୍ଗତୋତି ସଭାୟଂ ଠିତୋ । ପରିସଗ୍ଗତୋତି ଗାମପରିସାୟ ଠିତୋ । ଞାତିମଜ୍ଝଗତୋତି ଦାୟାଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ପୂଗମଜ୍ଝଗତୋତି ସେଣୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ରାଜକୁଲମଜ୍ଝଗତୋତି ରାଜକୁଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ମହାୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତୋ । ଅଭିନୀତୋତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ନୀତୋ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଏହମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଆଲପନମେତଂ । ଅତ୍ତହେତୁ ୱା ପରହେତୁ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦିହେତୁ ୱା ଧନହେତୁ ୱା । ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆମିସନ୍ତି ଲାଭୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ । ଅନ୍ତମସୋ ତିତ୍ତିରୱଟ୍ଟକସପ୍ପିପିଣ୍ଡନୱନୀତପିଣ୍ଡାଦିଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସାପି ଲଞ୍ଜସ୍ସ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସିତା ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ତା ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗୂଥସଦିସୱଚନତ୍ତା ଗୂଥଭାଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଗୂଥଂ ନାମ ମହାଜନସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଂ ହୋତି ଅକନ୍ତଂ; ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱଚନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ହୋତି ଅକନ୍ତଂ ।
୯୯.ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁପ୍ଫସଦିସୱଚନତ୍ତା ପୁପ୍ଫଭାଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଫୁଲ୍ଲାନି ୱସ୍ସିକାନି ୱା ଅଧିମୁତ୍ତକାନି ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନି କନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି; ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱଚନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇଟ୍ଠଂ ହୋତି କନ୍ତଂ ।
୧୦୦.ନେଲାତି ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ । ନାସ୍ସା ଏଲନ୍ତି ନେଲା । ନିଦ୍ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୬୫) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନେଲଂ ୱିୟ । କଣ୍ଣସୁଖାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ କଣ୍ଣାନଂ ସୁଖା । ସୂଚିୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ କଣ୍ଣସୂଲଂ ନ ଜନେତି । ଅତ୍ଥମଧୁରତାୟ ସକଲସରୀରେ କୋପଂ ଅଜନେତ୍ୱା ପେମଂ ଜନେତୀତି ପେମନୀୟା। ହଦୟଂ ଗଚ୍ଛତି ଅପ୍ପଟିହଞ୍ଞମାନା ସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତୀତି ହଦୟଙ୍ଗମା। ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପୁରେ ଭୱାତି ପୋରୀ। ପୁରେ ସଂୱଡ୍ଢନାରୀ ୱିୟ ସୁକୁମାରାତିପି ପୋରୀ । ପୁରସ୍ସ ଏସାତିପି ପୋରୀ । ନଗରୱାସୀନଂ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଗରୱାସିନୋ ହି ୟୁତ୍ତକଥା ହୋନ୍ତି । ପିତିମତ୍ତଂ ପିତାତି, ମାତିମତ୍ତଂ ମାତାତି, ଭାତିମତ୍ତଂ ଭାତାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱରୂପୀ କଥା ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ କନ୍ତା ହୋତୀତି ବହୁଜନକନ୍ତା। ବହୁଜନସ୍ସ କନ୍ତଭାୱେନେୱ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ମନାପା ଚିତ୍ତୱୁଦ୍ଧିକରାତି ବହୁଜନମନାପା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଧୁଭାଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଦୁଭାଣୀତିପି ପାଠୋ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ମଧୁରୱଚନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ଚତୁମଧୁରଂ ନାମ ମଧୁରଂ ପଣୀତଂ; ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱଚନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ମଧୁରଂ ହୋତି ।
୧୦୧. ଅରୁକୂପମଚିତ୍ତାଦୀସୁ – ଅଭିସଜ୍ଜତୀତି ଲଗ୍ଗତି । କୁପ୍ପତୀତି କୋପୱସେନ କୁପ୍ପତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ପକତିଭାୱଂ ପଜହତି, ପୂତିକୋ ହୋତି । ପତିତ୍ଥୀୟତୀତି ଥିନଭାୱଂ ଥଦ୍ଧଭାୱଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । କୋପନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲକୋଧଂ । ଦୋସନ୍ତି ଦୁସ୍ସନୱସେନ ତତୋ ବଲୱତରଂ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତୁଟ୍ଠାକାରଂ ଦୋମନସ୍ସଂ । ଦୁଟ୍ଠାରୁକୋତି ପୁରାଣୱଣୋ । କଟ୍ଠେନାତି ଦଣ୍ଡକକୋଟିୟା । କଠଲାୟାତି କପାଲେନ । ଆସୱଂ ଦେତୀତି ଅପରାପରଂ ସୱତି । ପୁରାଣୱଣୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ପୁବ୍ବଂ ଲୋହିତଂ ୟୂସନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ସୱତି, ଘଟ୍ଟିତୋ ପନ ତାନି ଅଧିକତରଂ ସୱତି । ଏୱମେୱଂ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ, ଦୁଟ୍ଠାରୁକୋ ୱିୟ ହି କୋଧନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସୱନଂ ୱିୟ କୋଧନସ୍ସପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉଦ୍ଧୁମାତକସ୍ସ ୱିୟ ଚଣ୍ଡିକତସ୍ସ ଚରଣଂ । କଟ୍ଠେନ ୱା କଠଲାୟ ୱା ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ୱଚନଂ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ସୱନଂ ୱିୟ ‘ମାଦିସଂ ନାମ ଏସ ଏୱଂ ୱଦତୀ’ତି ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଉଦ୍ଧୁମାୟନଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରୁକୂପମଚିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରାଣୱଣସଦିସଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୨.ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟାତି ରତ୍ତିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଭାୱକରଣେ ବହଲତମେ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟାତି ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ । ଇଧାପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ହି ୟୋଗାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା । ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୋ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସାମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ । ପୁନ ଅନ୍ଧକାରାୱତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା । ପୁନ ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସାମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ । ପୁନ ଅନ୍ଧକାରାୱତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା । ପୁନ ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସାମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଜ୍ଜୂପମଚିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତ୍ତରକାଲୋଭାସେନ ୱିଜ୍ଜୁସଦିସଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୩. ୱଜିରୂପମଚିତ୍ତତାୟପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ୱଜିରଂ ୱିୟ ହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ମଣିଗଣ୍ଠିପାସାଣଗଣ୍ଠି ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା । ୱଜିରସ୍ସ ମଣିଗଣ୍ଠିଂ ୱା ପାସାଣଗଣ୍ଠିଂ ୱା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଗମନଭାୱସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜାନଂ କିଲେସାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱୋ । ୱଜିରେନ ନିବ୍ବିଦ୍ଧୱେଧସ୍ସ ପୁନ ଅପଟିପୂରଣଂ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱଜିରୂପମଚିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଲେସାନଂ ମୂଲଘାତକରଣସମତ୍ଥତାୟ ୱଜିରେନ ସଦିସଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୪. ଅନ୍ଧାଦୀସୁ ତଥାରୂପଂ ଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତୀତି ତଥାଜାତିକଂ ତଥାସଭାୱଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତି । ଫାତିଂ କରେୟ୍ୟାତି ଫୀତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ କରେୟ୍ୟ । ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେତି ସଦୋସନିଦ୍ଦୋସେ । ହୀନପ୍ପଣୀତେତି ଅଧମୁତ୍ତମେ । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେତି କଣ୍ହସୁକ୍କାୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିବାହନତୋ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ସପ୍ପଟିଭାଗାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’ତି ୟେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଜାନେୟ୍ୟ, ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’ତି, ସାୱଜ୍ଜାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେସୁ ପନ କଣ୍ହଧମ୍ମେ ‘ସୁକ୍କସୁପ୍ପଟିଭାଗା’ତି, ସୁକ୍କଧମ୍ମେ ‘କଣ୍ହସପ୍ପଟିଭାଗା’ତି ୟେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଜାନେୟ୍ୟ । ତଥାରୂପମ୍ପିସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ସେସଟ୍ଠାନେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଭୋଗସଂହରଣପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ଚ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସୋଧନପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ଚ ଅଭାୱା ଅନ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁତିୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଭୋଗସଂହରଣପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ଭାୱା, ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସୋଧନପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନୋ ପନ ଅଭାୱା ଏକଚକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତିୟୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଭାୱା ଦ୍ୱିଚକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୭. ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞାଦୀସୁ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ଉପାସକୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଆଗତୋତି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ପହାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ଆଦିକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦୀତି ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନା । ମଜ୍ଝନ୍ତି କଥାୱେମଜ୍ଝଂ । ପରିୟୋସାନନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଇତିସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତା ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନେପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତି, ୱେମଜ୍ଝେପି, ପରିୟୋସାନେପି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥି ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନି, ଅତ୍ଥି ସାସନସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦେସନାୟ ତାୱ – ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୟ ପଠମପଦଂ ଆଦି, ଦ୍ୱେ ପଦାନି ମଜ୍ଝଂ, ଅୱସାନପଦଂ ପରିୟୋସାନଂ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସୁତ୍ତସ୍ସ – ନିଦାନଂ ଆଦି, ଅନୁସନ୍ଧି ମଜ୍ଝଂ, ଇଦମୱୋଚାତି ଅପ୍ପନା ପରିୟୋସାନଂ । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ – ପଠମୋ ଅନୁସନ୍ଧି ଆଦି, ତତୋ ପରଂ ଏକୋ ୱା ଅନେକା ୱା ମଜ୍ଝଂ, ପଚ୍ଛିମୋ ପରିୟୋସାନଂ । ଅୟଂ ତାୱ ଦେସନାୟ ନୟୋ ।
ସାସନସ୍ସ ପନ ସୀଲଂ ଆଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝଂ, ୱିପସ୍ସନା ପରିୟୋସାନଂ । ସମାଧି ୱା ଆଦି, ୱିପସ୍ସନା ମଜ୍ଝଂ, ମଗ୍ଗୋ ପରିୟୋସାନଂ । ୱିପସ୍ସନା ୱା ଆଦି, ମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ, ଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ । ମଗ୍ଗୋ ୱା ଆଦି, ଫଲଂ ମଜ୍ଝଂ, ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନଂ। ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ୱା କରିୟମାନେ ସୀଲସମାଧୟୋ ଆଦି, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗା ମଜ୍ଝଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ । ସାତ୍ଥନ୍ତି ସାତ୍ଥକଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଅକ୍ଖରପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତା ଚ ସେଟ୍ଠଚରିୟଭୂତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ପକାସେନ୍ତି । ନେୱ ଆଦିଂ ମନସି କରୋତୀତି ନେୱ ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନଂ ମନସି କରୋତି । କୁମ୍ଭୋତି ଘଟୋ । ନିକ୍କୁଜ୍ଜୋତି ଅଧୋମୁଖୋ ଠପିତୋ । ଏୱମେୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁମ୍ଭୋ ନିକ୍କୁଜ୍ଜୋ ୱିୟ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଦକାସିଞ୍ଚନକାଲୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧକାଲୋ । ଉଦକସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟନକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥକାଲୋ । ଉଦକସ୍ସ ଅସଣ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧୋମୁଖପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୮.ଆକିଣ୍ଣାନୀତି ପକ୍ଖିତ୍ତାନି । ସତିସମ୍ମୋସା ପକିରେୟ୍ୟାତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିତାୟ ୱିକିରେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାନାଖଜ୍ଜକାନି ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ନାନାଖଜ୍ଜକାନି ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣକାଲୋ । ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ସତିସମ୍ମୋସା ୱିକିରଣକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗପଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଚ୍ଛଙ୍ଗସଦିସପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୦୯.ଉକ୍କୁଜ୍ଜୋତି ଉପରିମୁଖୋ ଠପିତୋ । ସଣ୍ଠାତୀତି ପତିଟ୍ଠହତି । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଉପରିମୁଖୋ ଠପିତୋ କୁମ୍ଭୋ ୱିୟ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଦକସ୍ସ ଆସିତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧକାଲୋ । ଉଦକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣକାଲୋ । ନୋ ୱିୱଟ୍ଟନକାଲୋ ୱିୟ ଉଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତ୍ଥାରିକପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୦. ଅୱୀତରାଗାଦୀସୁ – ୟଥା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ, ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ, ତୀସୁ ଚ ଭୱେସୁ ଅୱୀତରାଗୋ। ଅଦବ୍ବତାୟ ପନ ନ ଗହିତୋ । ୟଥା ହି ଛେକୋ ୱଡ୍ଢକୀ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରତ୍ଥଂ ୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ଦତି, ୟେ ପନସ୍ସ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରୂପଗା ହୋନ୍ତି, ତେୟେୱ ଛିନ୍ଦତି; ଏୱମିଧାପି ଭଗୱତା ଦବ୍ବଜାତିକା ଅରିୟାୱ ଗହିତା, ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପନ ଅଦବ୍ବତାୟ ନ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ୱୀତରାଗୋ । ଭୱେସୁ ଅୱୀତରାଗୋତି ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଅୱୀତରାଗୋ ।
୧୧୩. ପାସାଣଲେଖୂପମାଦୀସୁ – ଅନୁସେତୀତି ଅପ୍ପହୀନତାୟ ଅନୁସେତି । ନ ଖିପ୍ପଂ ଲୁଜ୍ଜତୀତି ନ ଅନ୍ତରା ନସ୍ସତି, କପ୍ପୁଟ୍ଠାନେନେୱ ନସ୍ସତି । ଏୱମେୱନ୍ତି ଏୱଂ ତସ୍ସାପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କୋଧୋ ନ ଅନ୍ତରା ପୁନଦିୱସେ ୱା ଅପରଦିୱସେ ୱା ନିବ୍ବାତି, ଅଦ୍ଧନିୟୋ ପନ ହୋତି । ମରଣେନେୱ ନିବ୍ବାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପାସାଣଲେଖା ୱିୟ କୁଜ୍ଝନଭାୱେନ ଚିରଟ୍ଠିତିକତୋ ପାସାଣଲେଖୂପମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୧୪.ସୋ ଚ ଖ୍ୱସ୍ସ କୋଧୋତି ସୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି କାରଣେ ସହସା କୁଦ୍ଧସ୍ସ କୋଧୋ । ନ ଚିରନ୍ତି ଅଚିରଂ ଅପ୍ପହୀନତାୟ ନାନୁସେତି । ୟଥା ପନ ପଥୱିୟଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା କତଲେଖା ୱାତାଦୀହି ଖିପ୍ପଂ ନସ୍ସତି, ଏୱମସ୍ସ ସହସା ଉପ୍ପନ୍ନୋପି କୋଧୋ ଖିପ୍ପମେୱ ନିବ୍ବାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଥୱିୟଂ ଲେଖା ୱିୟ କୁଜ୍ଝନଭାୱେନ ଅଚିରଟ୍ଠିତିକତୋ ପଥୱୀଲେଖୂପମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୧୫.ଆଗାଳ୍ହେନାତି ଅତିଗାଳ୍ହେନ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକେନ ଥଦ୍ଧୱଚନେନ । ଫରୁସେନାତି ନ ସୋତସୁଖେନ । ଅମନାପେନାତି ନ ଚିତ୍ତସୁଖେନ । ସଂସନ୍ଦତୀତି ଏକୀଭୱତି । ସନ୍ଧିୟତୀତି ଘଟୟତି । ସମ୍ମୋଦତୀତି ନିରନ୍ତରୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା – ସଂସନ୍ଦତୀତି ଚିତ୍ତକିରିୟାଦୀସୁ ଚିତ୍ତେନ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଖୀରୋଦକଂ ୱିୟ ଏକୀଭାୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଧିୟତୀତି ଠାନଗମନାଦୀସୁ କାୟକିରିୟାଦୀସୁ କାୟେନ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ତିଲତଣ୍ଡୁଲା ୱିୟ ମିସ୍ସୀଭାୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୋଦତୀତି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀସୁ ୱଚୀକିରିୟାସୁ ୱାଚାୟ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିପ୍ପୱାସଗତୋପି ପିୟସହାୟକୋ ୱିୟ ପିୟତରଭାୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ – କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଦିତୋୱ ଏକକିରିୟଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଂସନ୍ଦତି । ୟାୱ ମଜ୍ଝା ପୱତ୍ତନ୍ତୋ ସନ୍ଧିୟତି, ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଅନିୱତ୍ତନ୍ତୋ ସମ୍ମୋଦତୀତିପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଦକଲେଖା ୱିୟ ଖିପ୍ପଂ ସଂସନ୍ଦନତୋ ଉଦକଲେଖୂପମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୧୬. ପୋତ୍ଥକୂପମେସୁ – ୟାୟ ଉପମାୟ ତେ ପୋତ୍ଥକୂପମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ତାୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତୟୋ ପୋତ୍ଥକାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନୱୋତି ନୱୱାୟିମୋ । ପୋତ୍ଥକୋତି ସାଣୱାକସାଟକୋ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ୱିୱଣ୍ଣୋ । ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଖରସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଅପ୍ପଗ୍ଘୋତି ଅତିବହୁଂ ଅଗ୍ଘନ୍ତୋ କହାପଣଗ୍ଘନକୋ ହୋତି । ମଜ୍ଝିମୋତି ପରିଭୋଗମଜ୍ଝିମୋ । ସୋ ହି ନୱଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜିଣ୍ଣଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ମଜ୍ଝେ ପରିଭୋଗକାଲେପି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚ ଅପ୍ପଗ୍ଘୋୟେୱ ଚ ହୋତି । ଅତିବହୁଂ ଅଗ୍ଘନ୍ତୋ ଅଡ୍ଢଂ ଅଗ୍ଘତି । ଜିଣ୍ଣକାଲେ ପନ ଅଡ୍ଢମାସକଂ ୱା କାକଣିକଂ ୱା ଅଗ୍ଘତି । ଉକ୍ଖଲିପରିମଜ୍ଜନନ୍ତି କାଳୁକ୍ଖଲିପରିପୁଞ୍ଛନଂ ।
ନୱୋତି ଉପସମ୍ପଦାୟ ପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲତୋ ହେଟ୍ଠା ଜାତିୟା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସୋପି ନୱୋୟେୱ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାୟାତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନପି ଗୁଣୱଣ୍ଣେନପି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାୟ । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ହି ପରିସମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ନିତ୍ତେଜତାୟ ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟେ ଖୋ ପନସ୍ସାତି ୟେ ଖୋ ପନ ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକା ୱା ଞାତିମିତ୍ତାଦୟୋ ୱା ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସେୱନ୍ତି । ତେସଂ ତନ୍ତି ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଛ ସତ୍ଥାରେ ସେୱନ୍ତାନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱିୟ, ଦେୱଦତ୍ତଂ ସେୱନ୍ତାନଂ କୋକାଲିକାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ତଂ ସେୱନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ହୋତି । ମଜ୍ଝିମୋତି ପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନୱୱସ୍ସକାଲା ମଜ୍ଝିମୋ ନାମ । ଥେରୋତି ଦସୱସ୍ସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ ନାମ । ଏୱମାହଂସୂତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ତୁୟ୍ହନ୍ତି ତୁୟ୍ହଂ ବାଲସ୍ସ ଭଣିତେନ କୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥାରୂପନ୍ତି ତଥାଜାତିକଂ ତଥାସଭାୱଂ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ ।
୧୧୭. କାସିକୱତ୍ଥୂପମେସୁ – କାସିକୱତ୍ଥଂ ନାମ ତୟୋ କପ୍ପାସଂସୂ ଗହେତ୍ୱା କନ୍ତିତସୁତ୍ତେନ ୱାୟିତଂ ସୁଖୁମୱତ୍ଥଂ । ତଂ ନୱୱାୟିମଂ ଅନଗ୍ଘଂ ହୋତି । ପରିଭୋଗମଜ୍ଝିମଂ ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ସହସ୍ସାନି ଅଗ୍ଘତି । ଜିଣ୍ଣକାଲେ ପନ ଅଟ୍ଠପି ଦସପି ସହସ୍ସାନି ଅଗ୍ଘତି ।
ତେସଂତଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ସେୱନ୍ତାନଂ ୱିୟ ତଂ ସେୱନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ହି ଏକଂ ନିସ୍ସାୟ ୟାୱଜ୍ଜକାଲା ମୁଚ୍ଚନକସତ୍ତାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ତଥା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେ ଅୱସେସେ ଚ ଅସୀତିମହାସାୱକେ ନିସ୍ସାୟ ସଗ୍ଗଂ ଗତସତ୍ତାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ୟାୱଜ୍ଜକାଲା ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ପଟିପନ୍ନସତ୍ତାନମ୍ପି ପମାଣଂ ନତ୍ଥିୟେୱ । ଆଧେୟ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସ ମହାଥେରସ୍ସ ତଂ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ ୱଚନଂ ୟଥା ଗନ୍ଧକରଣ୍ଡକେ କାସିକୱତ୍ଥଂ ଆଧାତବ୍ବତଂ ଠପେତବ୍ବତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗେ ସିରସ୍ମିଂ ହଦୟେ ଚ ଆଧାତବ୍ବତଂ ଠପେତବ୍ବତମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୧୮. ସୁପ୍ପମେୟ୍ୟାଦୀସୁ – ସୁଖେନ ପମେତବ୍ବୋତି ସୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ଉଦ୍ଧତୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଉନ୍ନଳୋତି ଉଗ୍ଗତନଳୋ; ତୁଚ୍ଛମାନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚପଲୋତି ପତ୍ତମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମୁଖରୋତି ମୁଖଖରୋ । ୱିକିଣ୍ଣୱାଚୋତି ଅସଂୟତୱଚନୋ । ଅସମାହିତୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାରହିତୋ । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ, ଭନ୍ତଗାୱୀଭନ୍ତମିଗୀସପ୍ପଟିଭାଗୋ । ପାକଟିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୱିୱଟିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘ସୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ପରିତ୍ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ସୁଖେନ ପମାଣଂ ଗୟ୍ହତି; ଏୱମେୱ ଇମେହି ଅଗୁଣଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସୁଖେନ ପମାଣଂ ଗୟ୍ହତି । ତେନେସ ‘ସୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୧୯. ଦୁକ୍ଖେନ ପମେତବ୍ବୋତି ଦୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ । ଅନୁଦ୍ଧତାଦୀନି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘ଦୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେନ ପମାଣଂ ଗୟ୍ହତି; ଏୱମେୱ ଇମେହି ଗୁଣଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେନ ପମାଣଂ ଗୟ୍ହତି । ତାଦିସୋ ‘ଅନାଗାମୀ ନୁ ଖୋ, ଖୀଣାସୱୋ ନୁ ଖୋ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନେସ ‘ଦୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୨୦. ନ ସକ୍କା ପମେତୁନ୍ତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ। ୟଥା ହି ଆକାସସ୍ସ ନ ସକ୍କା ପମାଣଂ ଗହେତୁଂ, ଏୱଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ତେନେସ ‘ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
୧୨୧. ନ ସେୱିତବ୍ବାଦୀସୁ – ନ ସେୱିତବ୍ବୋତି ନ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ । ନ ଭଜିତବ୍ବୋତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୋ । ନ ପୟିରୁପାସିତବ୍ବୋତି ନ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପାସିତବ୍ବୋ । ହୀନୋହୋତି ସୀଲେନାତିଆଦୀସୁ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା। ୟୋ ହି ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖତି, ସୋ ଦସ ସୀଲାନି ରକ୍ଖନ୍ତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ । ୟୋ ପନ ଦସ ସୀଲାନି ରକ୍ଖତି, ସୋ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁଦ୍ଦୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁକମ୍ପାତି ଠପେତ୍ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟଞ୍ଚ ଅନୁକମ୍ପଞ୍ଚ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଏୱ ହି ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ । ଅନୁଦ୍ଦୟାନୁକମ୍ପାୱସେନ ପନ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୨୨.ସଦିସୋ ହୋତୀତି ସମାନୋ ହୋତି । ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତାନଂ ସତନ୍ତି ସୀଲେନ ସମାନଭାୱଂ ଗତାନଂ ସନ୍ତାନଂ । ସୀଲକଥା ଚ ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସମାନସୀଲାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ସୀଲମେୱ ଆରବ୍ଭ କଥା ଭୱିସ୍ସତି । ସା ଚ ନୋ ଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସା ଚ ସୀଲକଥା ଅମ୍ହାକଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ସୁଖୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସା ଚ ନୋ ପୱତ୍ତିନୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସା ଚ ଅମ୍ହାକଂ କଥା ଦିୱସମ୍ପି କଥେନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିନୀ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ପଟିହଞ୍ଞିସ୍ସତି । ଦ୍ୱୀସୁ ହି ସୀଲୱନ୍ତେସୁ ଏକେନ ସୀଲସ୍ସ ୱଣ୍ଣେ କଥିତେ ଇତରୋ ଅନୁମୋଦତି; ତେନ ତେସଂ କଥା ଫାସୁ ଚେୱ ହୋତି, ପୱତ୍ତିନୀ ଚ । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲେ ସତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ସୀଲକଥା ଦୁକ୍କଥାତି ନେୱ ସୀଲକଥା ହୋତି, ନ ଫାସୁ ହୋତି, ନ ପୱତ୍ତିନୀ । ସମାଧିପଞ୍ଞାକଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱେ ହି ସମାଧିଲାଭିନୋ ସମାଧିକଥଂ, ସପ୍ପଞ୍ଞା ଚ ପଞ୍ଞାକଥଂ କଥେନ୍ତା, ରତ୍ତିଂ ୱା ଦିୱସଂ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି ।
୧୨୩.ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ସକ୍କାରଞ୍ଚେୱ ଗରୁକାରଞ୍ଚ କରିତ୍ୱା । ଅଧିକୋ ହୋତୀତି ଅତିରେକୋ ହୋତି । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ସୀଲରାସିଂ । ପରିପୂରେସ୍ସାମୀତି ତଂ ଅତିରେକସୀଲଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅପରିପୂରଂ ସୀଲରାସିଂ ପରିପୂରଂ କରିସ୍ସାମି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ସୀଲସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟେ ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟେ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସେୱନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମ । ସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୨୪. ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବାଦୀସୁ – ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଗୂଥଂ ୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅଥ ଖୋ ନନ୍ତି ଅଥ ଖୋ ଅସ୍ସ । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କଥାସଦ୍ଦୋ । ଏୱମେୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୂଥକୂପୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୂଥକୂପେ ପତିତ୍ୱା ଠିତୋ ଧମନୀଅହି ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲୋ । ଗୁଥକୂପତୋ ଉଦ୍ଧରିୟମାନେନ ତେନ ଅହିନା ପୁରିସସ୍ସ ସରୀରଂ ଆରୁଳ୍ହେନାପି ଅଦଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସେୱମାନସ୍ସାପି ତସ୍ସ କିରିୟାୟ କାରଣଭାୱୋ ସରୀରଂ ଗୂଥେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଅହିନୋ ଗତକାଲୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସେୱମାନସ୍ସ ପାପକିତ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମନକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୨୫.ତିନ୍ଦୁକାଲାତନ୍ତି ତିନ୍ଦୁକରୁକ୍ଖଅଲାତଂ । ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଚିଚ୍ଚିଟାୟତୀତି ତଞ୍ହି ଝାୟମାନଂ ପକତିୟାପି ପପଟିକାୟୋ ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି ଚିଟିଚିଟାତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ଘଟ୍ଟିତଂ ପନ ଅଧିମତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱନ୍ତି ଏୱମେୱଂ କୋଧନୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ଉଦ୍ଧତୋ ଚଣ୍ଡିକତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପନ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତକାଲେ ‘ମାଦିସଂ ନାମ ଏୱଂ ୱଦତୀ’ତି ଅତିରେକତରଂ ଉଦ୍ଧତୋ ଚଣ୍ଡିକତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି । ଗୂଥକୂପୋତି ଗୂଥପୁଣ୍ଣକୂପୋ, ଗୂଥରାସିୟେୱ ୱା । ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ନ ସେୱିତବ୍ବୋତି ୟସ୍ମା କୋଧନୋ ଅତିସେୱିୟମାନୋପି ଅତିଉପସଙ୍କମିୟମାନୋପି କୁଜ୍ଝତିୟେୱ, ‘କିଂ ଇମିନା’ତି ପଟିକ୍କମନ୍ତୋପି କୁଜ୍ଝତିୟେୱ, ତସ୍ମା ପଲାଲଗ୍ଗି ୱିୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ନ ସେୱିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ହି ପଲାଲଗ୍ଗିଂ ଅତିଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତପ୍ପତି, ତସ୍ସ ସରୀରଂ ଝାୟତି । ୟୋ ଅତିପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ତପ୍ପତି, ତସ୍ସ ସୀତଂ ନ ୱୂପସମ୍ମତି । ଅନୁପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ତପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ସୀତଂ ୱୂପସମ୍ମତି, କାୟୋପି ନ ଡୟ୍ହତି । ତସ୍ମା ପଲାଲଗ୍ଗି ୱିୟ କୋଧନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ନ ସେୱିତବ୍ବୋ, ନ ଭଜିତବ୍ବୋ, ନ ପୟିରୁପାସିତବ୍ବୋ ।
୧୨୬.କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋତି ସୁଚିମିତ୍ତୋ । କଲ୍ୟାଣସହାୟୋତି ସୁଚିସହାୟୋ । ସହାୟୋତି ସହଗାମୀ ସଦ୍ଧିଂଚରୋ । କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କୋତି କଲ୍ୟାଣେସୁ ସୁଚିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ସମ୍ପୱଙ୍କୋ, ତନ୍ନିନ୍ନତପ୍ପୋଣତପ୍ପବ୍ଭାରମାନସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୨୭. ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀତିଆଦୀସୁ – ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋତି ଏତେ ଅରିୟସାୱକା ୟାନି ତାନି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତାନି, ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନି, ପାରାଜିକସଙ୍ଖାତାନି ଚତ୍ତାରି ମହାସୀଲସିକ୍ଖାପଦାନି, ତେସଂ ଅୱୀତିକ୍କମନତୋ ୟାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେହି ଚ ୱୁଟ୍ଠାନତୋ ସୀଲେସୁ ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରିପୂରଂ ସମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୀତି ‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସମାଧିପାରିବନ୍ଧକାନଂ ପନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ, ପଞ୍ଞାପାରିବନ୍ଧକସ୍ସ ଚ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଅସମୂହତତ୍ତା, ସମାଧିଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱେନ୍ତାପି ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ମତ୍ତସୋ ପମାଣେନ ପଦେସମତ୍ତମେୱ କରୋନ୍ତୀତି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ମତ୍ତସୋ କାରିନୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଇତରେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ନୟେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅପରୋପି ସୁତ୍ତନ୍ତନୟୋ –
‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ମିଂ ମତ୍ତସୋ କାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ତସୋ କାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ତାନି ଆପଜ୍ଜତିପି, ୱୁଟ୍ଠାତିପି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ ହି ମେତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତା । ୟାନି ଚ ଖୋ ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସାରୁପ୍ପାନି, ତତ୍ଥ ଧୁୱସୀଲୋ ଚ ହୋତି, ଠିତସୀଲୋ ଚ, ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ…ପେ॰… ସୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା, ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା, ସକଦାଗାମୀ ହୋତି; ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ତସୋ କାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି…ପେ॰… ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ…ପେ॰… ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକା । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ, ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ, ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରୀ । ସୋ ୟାନି ତାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି…ପେ॰… ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ସୋ ଆସୱାନଂ ଖୟା…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ।
୧୩୦. ସତ୍ଥାରନିଦ୍ଦେସେ – ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ପହାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ପଞ୍ଞପେତି । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ତୀସୁ ଜନେସୁ । ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ତେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ସୋ ସତ୍ଥା ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟା ଲାଭୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସତ୍ଥା ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ତେନ ତିତ୍ଥିୟେହି ଅସାଧାରଣେନ ପଞ୍ଞାପନେନ ଅୟଂ ତତିୟୋ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିତ୍ଥିୟା ହି କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତା ରୂପଭୱଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି । ରୂପାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତା ଅରୂପଭୱଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି । ୱେଦନାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତା ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି । ସମ୍ମା ପଞ୍ଞପେନ୍ତା ‘ଏୱଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟୁଂ’, ନୋ ଚ ସମ୍ମା ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପହାନଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଞପେତି। ରୂପୱେଦନାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପହାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଞପେତି । ଇମେ ତୟୋ ସତ୍ଥାରୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଜନା ବାହିରକା, ଏକୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି – ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ତୟୋ ସତ୍ଥାରୋ ନାମ ।
୧୩୧. ଦୁତିୟେ ସତ୍ଥାରନିଦ୍ଦେସେ – ଦିଟ୍ଠେ ଚେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅତ୍ତାନଂ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ପଞ୍ଞପେତୀତି ‘‘ଅତ୍ତା ନାମେକୋ ଅତ୍ଥି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଭୂତତୋ ଥିରତୋ ପଞ୍ଞପେତି । ଅଭିସମ୍ପରାୟଞ୍ଚାତି ଅପରସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଏୱମେୱ ପଞ୍ଞପେତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ତିକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩୨. ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସେ – ଅସପ୍ପୁରିସୋତି ଲାମକପୁରିସୋ । ପାଣଂ ଅତିପାତେତୀତି ପାଣାତିପାତୀ। ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତୀତି ଅଦିନ୍ନାଦାୟୀ। କାମେସୁ ମିଚ୍ଛା ଚରତୀତି କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୀ। ମୁସା ୱଦତୀତି ମୁସାୱାଦୀ। ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦେ ତିଟ୍ଠତୀତି ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାୟୀ ।
୧୩୩.ପାଣାତିପାତେ ସମାଦପେତୀତି ୟଥା ପାଣଂ ଅତିପାତେତି, ତଥା ନଂ ତତ୍ଥ ଗହଣଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ସୟଂ କତେନ ଚ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୟଞ୍ଚ ସମାଦପିତେନ କତଂ, ତତୋ ଉପଡ୍ଢସ୍ସ ଦାୟାଦୋ, ତସ୍ମା ଅସପ୍ପୁରିସେନ ଅସପ୍ପୁରିସତରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସପ୍ପୁରିସୋତି ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ।
୧୩୫.ସପ୍ପୁରିସେନ ସପ୍ପୁରିସତରୋତି ଅତ୍ତନା କତେନ ସୁସୀଲ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୟଞ୍ଚ ସମାଦପିତୋ କରୋତି । ତତୋ ଉପଡ୍ଢସ୍ସ ଦାୟାଦତ୍ତା ଉତ୍ତମପୁରିସେନ ଉତ୍ତମପୁରିସତରୋ ।
୧୩୬.ପାପୋତି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତେନ ଦସୱିଧେନ ପାପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୧୩୮.କଲ୍ୟାଣୋତି କୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତେନ ଦସୱିଧେନ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଦ୍ଧକୋ ଭଦ୍ରକୋ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୪୦. ପାପଧମ୍ମାଦୀସୁ – ପାପୋ ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସାତି ପାପଧମ୍ମୋ। କଲ୍ୟାଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ। ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୪୪. ସାୱଜ୍ଜାଦୀସୁ – ସାୱଜ୍ଜୋତି ସଦୋସୋ । ସାୱଜ୍ଜେନ କାୟକମ୍ମେନାତି ସଦୋସେନ ପାଣାତିପାତାଦିନା କାୟକମ୍ମେନ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ଆୟୂହନକମ୍ମସ୍ସ ସଦୋସତ୍ତା, ଗୂଥକୁଣପାଦିଭରିତୋ ପଦେସୋ ୱିୟ ସାୱଜ୍ଜୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୪୫.ସାୱଜ୍ଜେନ ବହୁଲନ୍ତି ୟସ୍ସ ସାୱଜ୍ଜମେୱ କାୟକମ୍ମଂ ବହୁ ହୋତି, ଅପ୍ପଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ; ସୋ ସାୱଜ୍ଜେନ ବହୁଲଂ କାୟକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅପ୍ପଂ ଅନୱଜ୍ଜେନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୋ ପନ ଏୱରୂପୋ ହୋତୀତି ? ୟୋ ଗାମଧମ୍ମତାୟ ୱା ନିଗମଧମ୍ମତାୟ ୱା କଦାଚି କରହଚି ଉପୋସଥଂ ସମାଦିୟତି, ସୀଲାନି ପୂରେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ଆୟୂହନକମ୍ମେସୁ ସାୱଜ୍ଜସ୍ସେୱ ବହୁଲତାୟ ଅନୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ୱଜ୍ଜବହୁଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ହି ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନି ପୁପ୍ଫାନି ରାସିକତାନସ୍ସୁ, ତେସଂ ଉପରି ତହଂ ତହଂ ଅତିମୁତ୍ତକୱସ୍ସିକପାଟଲାନି ପତିତାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱରୂପୋ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅତିମୁତ୍ତକୱସ୍ସିକପାଟଲାନି ରାସିକତାନସ୍ସୁ, ତେସଂ ଉପରି ତହଂ ତହଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନି ବଦରପୁପ୍ଫାଦୀନି ପତିତାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱରୂପୋ ତତିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ପନ ତୀହିପି ଦ୍ୱାରେହି ଆୟୂହନକମ୍ମସ୍ସ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା, ଚତୁମଧୁରଭରିତସୁୱଣ୍ଣପାତି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେସୁ ପଠମୋ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କୁସଲସ୍ସ କାରକୋ ଲୋକିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ତତିୟୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋପି ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ଚତୁତ୍ଥୋ ଖୀଣାସୱୋ । ସୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ଅନୱଜ୍ଜୋୟେୱ । ଅୟଂ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟୋ ।
୧୪୮. ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀସୁ – ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଏତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟିତଂ ନାମ ଞାଣୁଗ୍ଘାଟନଂ, ଞାଣେ ଉଗ୍ଘଟିତମତ୍ତେୟେୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟାତି ଉଦାହାରେ ଉଦାହଟମତ୍ତେୟେୱ । ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିସମୟୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଂଖିତ୍ତେନ ମାତିକାୟ ଠପିୟମାନାୟ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୪୯. ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ଭାଜିୟମାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୫୦. ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ନେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ।
୧୫୧. ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦମେୱ ପରମଂ ଅସ୍ସାତି ପଦପରମୋ । ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତୀତି ନ ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୨. ୟୁତ୍ତପଟିଭାନାଦୀସୁ – ପଟିଭାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣମ୍ପି, ଞାଣସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତୱଚନମ୍ପି । ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ କାରଣୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିଭାନମସ୍ସାତି ୟୁତ୍ତପ୍ପଟିଭାନୋ। ପୁଚ୍ଛିତାନନ୍ତରମେୱ ସୀଘଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନୋ ମୁତ୍ତଂ ପଟିଭାନମସ୍ସାତି ନୋ ମୁତ୍ତପ୍ପଟିଭାନୋ। ଇମିନା ନୟେନ ସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମୋ – କିଞ୍ଚି କାଲଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତମେୱ ପେକ୍ଖତି, ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ସୋ କିର ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତକାରଣମେୱ କଥେତି ।
ଦୁତିୟୋ – ପୁଚ୍ଛାନନ୍ତରମେୱ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୱଚନେନ ପଟିବାହତି, ୱୀମଂସିତ୍ୱାପି ଚ ୟୁତ୍ତଂ ନ ପେକ୍ଖତି ଚତୁନିକାୟିକପଣ୍ଡିତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ସୋ କିର ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଞ୍ହପରିୟୋସାନମ୍ପି ନାଗମେତି, ୟଂ ୱା ତଂ ୱା କଥେତିୟେୱ । ୱଚନତ୍ଥଂ ପନସ୍ସ ୱୀମଂସିୟମାନଂ କତ୍ଥଚି ନ ଲଗ୍ଗତି ।
ତତିୟୋ – ପୁଚ୍ଛାସମକାଲମେୱ ୟୁତ୍ତଂ ପେକ୍ଖତି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ୱଚନଂ ବ୍ୟାକରୋତି ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ସୋ କିର ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସୀଘମେୱ କଥେତି, ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତକାରଣୋ ଚ ହୋତି ।
ଚତୁତ୍ଥୋ – ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ନେୱ ୟୁତ୍ତଂ ପେକ୍ଖତି, ନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପଟିବାହିତୁଂ ସକ୍କୋତି ତିବ୍ବନ୍ଧକାରନିମୁଗ୍ଗୋ ୱିୟ ହୋତି ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
୧୫୬. ଧମ୍ମକଥିକେସୁ – ଅପ୍ପଞ୍ଚ ଭାସତୀତି ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଥୋକମେୱ କଥେତି । ଅସହିତଞ୍ଚାତି କଥେନ୍ତୋ ଚ ପନ ନ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତଂ କାରଣୟୁତ୍ତଂ କଥେତି । ପରିସା ଚସ୍ସ ନ କୁସଲା ହୋତୀତି ସୋତୁଂ ନିସିନ୍ନପରିସା ଚସ୍ସ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଂ କାରଣାକାରଣଂ ସିଲିଟ୍ଠାସିଲିଟ୍ଠଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱରୂପୋତି ଅୟଂ ଏୱଂଜାତିକୋ ବାଲଧମ୍ମକଥିକୋ । ଏୱଂଜାତିକାୟ ବାଲପରିସାୟ ଧମ୍ମକଥିକୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱେୟେୱ ଜନା ସଭାୱଧମ୍ମକଥିକା, ଇତରେ ପନ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅନ୍ତରେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ।
୧୫୭. ୱଲାହକୂପମେସୁ ୱଲାହକାତି ମେଘା । ଗଜ୍ଜିତାତି ଥନିତା । ତତ୍ଥ ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୋ ୱସ୍ସନଭାୱୋ ନାମ ପାପକୋ । ମନୁସ୍ସା ହି ୟଥା ଦେୱୋ ଗଜ୍ଜତି ‘ସୁୱୁଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ବୀଜାନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱପନ୍ତି । ଅଥ ଦେୱେ ଅୱସ୍ସନ୍ତେ ଖେତ୍ତେ ବୀଜାନି ଖେତ୍ତେୟେୱ ନସ୍ସନ୍ତି, ଗେହେ ବୀଜାନି ଗେହେୟେୱ ନସ୍ସନ୍ତୀତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି । ନୋ ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱସ୍ସନଭାୱୋପି ପାପକୋୱ । ମନୁସ୍ସା ହି ‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ନିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ୱପ୍ପଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ଦେୱୋ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ସବ୍ବବୀଜାନି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପାପେତି, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖମେୱ ହୋତି । ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱସ୍ସନଭାୱୋ ପନ ଭଦ୍ଦକୋ । ତଦା ହି ସୁଭିକ୍ଖଂ ହୋତି । ନୋ ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୋ ୱସ୍ସନଭାୱୋ ଏକନ୍ତପାପକୋୱ ।
ଭାସିତା ହୋତି ନୋ କତ୍ତାତି ‘ଇଦାନି ଗନ୍ଥଧୁରଂ ପୂରେସ୍ସାମି, ୱାସଧୁରଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’ତି କଥେତିୟେୱ, ନ ପନ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହାତି, ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତି ।
କତ୍ତା ହୋତି ନୋ ଭାସିତାତି ‘ଗନ୍ଥଧୁରଂ ୱା ପୂରେସ୍ସାମି ୱାସଧୁରଂ ୱା’ତି ନ ଭାସତି । ସମ୍ପତ୍ତେ ପନ କାଲେ ତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଇମିନା ନୟେନ ଇତରେପି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବଂ ପନେତଂ ପଚ୍ଚୟଦାୟକେନେୱ କଥିତଂ । ଏକୋ ହି ‘ଅସୁକଦିୱସେ ନାମ ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତି, ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ନୋ କରୋତି । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଞ୍ଞେନ ପରିହାୟତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଲାଭେନ ପରିହାୟତି। ଅପରୋ ସଙ୍ଘଂ ଅନିମନ୍ତେତ୍ୱାୱ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ‘ଭିକ୍ଖୂ ଆନେସ୍ସାମୀ’ତି ନ ଲଭତି, ସବ୍ବେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିମନ୍ତିତା ହୋନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ପୁଞ୍ଞେନ ପରିହାୟତି, ସଙ୍ଘୋପି ତେନ ଲାଭେନ ପରିହାୟତି । ଅପରୋ ପଠମଂ ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା, ପଚ୍ଛା ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେତି, ଅୟଂ କିଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି । ଅପରୋ ନେୱ ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତି, ନ ଦାନଂ ଦେତି, ଅୟଂ ‘ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୫୮. ମୂସିକୂପମେସୁ – ଗାଧଂ କତ୍ତା ନୋ ୱସିତାତି ଅତ୍ତନୋ ଆସୟଂ ବିଲଂ କୂପଂ ଖଣତି, ନୋ ତତ୍ଥ ୱସତି, କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଠାନେ ୱସତି, ଏୱଂ ବିଳାରାଦିଅମିତ୍ତୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ଖତ୍ତାତିପି ପାଠୋ । ୱସିତା ନୋ ଗାଧଂ କତ୍ତାତି ସୟଂ ନ ଖଣତି, ପରେନ ଖତେ ବିଲେ ୱସତି, ଏୱଂ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖତି । ତତିୟା ଦ୍ୱେପି କରୋନ୍ତୀ, ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖତି । ଚତୁତ୍ଥା ଦ୍ୱେପି ଅକରୋନ୍ତୀ ଅମିତ୍ତୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇମାୟ ପନ ଉପମାୟ ଉପମିତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପଠମୋ ୟଥା ସା ମୂସିକା ଗାଧଂ ଖଣତି, ଏୱଂ ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥା ପନ ସା ତତ୍ଥ ନ ୱସତି, କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଠାନେ ୱସନ୍ତୀ, ଅମିତ୍ତୱସଂ ଗଚ୍ଛତି; ତଥା ଅୟମ୍ପି ପରିୟତ୍ତିୱସେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଲୋକାମିସଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଚରନ୍ତୋ ମଚ୍ଚୁମାରକିଲେସମାରଦେୱପୁତ୍ତମାରସଙ୍ଖାତାନଂ ଅମିତ୍ତାନଂ ୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦୁତିୟୋ ୟଥା ସା ମୂସିକା ଗାଧଂ ନ ଖଣତି, ଏୱଂ ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟଥା ପନ ପରେନ ଖତବିଲେ ୱସନ୍ତୀ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖତି; ଏୱଂ ପରସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ୱସଂ ଅତିକ୍କମତି । ଇମିନା ନୟେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁପି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୫୯. ଅମ୍ବୂପମେସୁ – ଆମଂ ପକ୍କୱଣ୍ଣୀତି ଅନ୍ତୋ ଆମଂ ବହି ପକ୍କସଦିସଂ । ପକ୍କଂ ଆମୱଣ୍ଣୀତି ଅନ୍ତୋ ପକ୍କଂ ବହି ଆମସଦିସଂ । ସେସଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅମ୍ବେ ଅପକ୍କଭାୱୋ ଆମତା ହୋତି, ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ ଆମତା, ଅରିୟଭାୱୋ ପକ୍କତା । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ପକ୍କସଦିସତା ପକ୍କୱଣ୍ଣିତା; ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେପି ଅରିୟାନଂ ଅଭିକ୍କମନାଦିସଦିସତା ପକ୍କୱଣ୍ଣିତାତି – ଇମିନା ନୟେନ ଉପମିତପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୬୦. କୁମ୍ଭୂପମେସୁ – କୁମ୍ଭୋତି ଘଟୋ । ତୁଚ୍ଛୋତି ଅନ୍ତୋ ରିତ୍ତୋ । ପିହିତୋତି ପିଦହିତ୍ୱା ଠପିତୋ । ପୁରୋତି ଅନ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣୋ । ୱିୱଟୋତି ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋ । ଉପମିତପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପନେତ୍ଥ ଅନ୍ତୋ ଗୁଣସାରୱିରହିତୋ ତୁଚ୍ଛୋ ବାହିରସୋଭନତାୟ ପିହିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୬୧. ଉଦକରହଦୂପମେସୁ – ଉଦକରହଦୋ ତାୱ ଜଣ୍ଣୁମତ୍ତେପି ଉଦକେ ସତି ପଣ୍ଣରସସମ୍ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣତ୍ତା ୱା ବହଲତ୍ତା ୱା ଉଦକସ୍ସ ଅପଞ୍ଞାୟମାନତଲୋ ଉତ୍ତାନୋ ଗମ୍ଭୀରୋଭାସୋ ନାମ ହୋତି । ତିପୋରିସ ଚତୁପୋରିସେପି ପନ ଉଦକେ ସତି ଅଚ୍ଛତ୍ତା ଉଦକସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟମାନତଲୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ଉତ୍ତାନୋଭାସୋ ନାମ ହୋତି । ଉଭୟକାରଣସମ୍ଭାୱତୋ ପନ ଇତରେ ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁଗ୍ଗଲୋପି କିଲେସୁସ୍ସଦଭାୱତୋ ଗୁଣଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ଅଭାୱତୋ ଗୁଣଗମ୍ଭୀରାନଂ ସଦିସେହି ଅଭିକ୍କମାଦୀହି ୟୁତ୍ତୋ ଉତ୍ତାନୋ ଗମ୍ଭୀରୋଭାସୋ ନାମ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୬୨. ବଲୀବଦ୍ଦୂପମେସୁ – ବଲୀବଦ୍ଦୋ ତାୱ ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଗଣଂ ଘଟ୍ଟେତି ଉବ୍ବେଜେତି, ପରଗୋଗଣେ ପନ ସୋରତୋ ସୁଖସୀଲୋ ହୋତି – ଅୟଂ ସକଗୱଚଣ୍ଡୋ ନୋ ପରଗୱଚଣ୍ଡୋ ନାମ । ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଫରୁସେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୋ, ପରପରିସାୟ ପନ ସୋରଚ୍ଚଂ ନିୱାତୱୁତ୍ତିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସକଗୱଚଣ୍ଡୋ ହୋତି ନୋ ପରଗୱଚଣ୍ଡୋ ନାମାତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନେତ୍ଥ ଉବ୍ବେଜିତା ହୋତୀତି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉବ୍ବେଗପ୍ପତ୍ତଂ କରୋତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୩. ଆସୀୱିସୂପମେସୁ – ଆସୀୱିସୋ ତାୱ ୟସ୍ସ ୱିସଂ ଆସୁଂ ଆଗଚ୍ଛତି ସୀଘଂ ଫରତି; ଘୋରଂ ପନ ନ ହୋତି, ଚିରକାଲଂ ନ ପୀଳେତି – ଅୟଂ ଆଗତୱିସୋ ନୋ ଘୋରୱିସୋ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଜନଂ ପନ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୬୪.ଅନନୁୱିଚ୍ଚ ଅପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତା ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ଅନନୁୱିଚ୍ଚାତି ଅତୁଲୟିତ୍ୱା, ଅପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ଅପରିୟୋଗାହେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଞାୟ ଗୁଣେ ଅନୋଗାହେତ୍ୱା ।
୧୬୬.ଭୂତଂ ତଚ୍ଛନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନତୋ ଭୂତଂ, ଅୱିପରୀତତୋ ତଚ୍ଛଂ । କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତକାଲେନ । ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ହୋତୀତି ୟମିଦଂ କାଲେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାଲଞ୍ଞୂ ହୋତି, କାଲଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣତ୍ଥାୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ପୁଚ୍ଛିତେନାପି ମୟା ନ କଥେତବ୍ବା, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ କଥେତବ୍ବା’’ତି – ଅୟଂ କାଲେନ ଭଣତି ନାମ । ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତୀତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୬୭. ଉଟ୍ଠାନଫଲୂପଜୀୱୀତିଆଦୀସୁ – ୟୋ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନେୱ ଦିୱସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦଫଲମତ୍ତଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଲଭିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ତଂ ପନ ଉଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ କିଞ୍ଚି ପୁଞ୍ଞଫଲଂ ନ ପଟିଲଭତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଟ୍ଠହତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୂପରି ଦେୱାତି ତତୋ ଉପରି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୟୋ ଦେୱା । ତେସଞ୍ହି ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନ କିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ପୁଞ୍ଞଫଲମେୱ ଉପଜୀୱନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଚାତି ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଚେୱ ଭୁମ୍ମଦେୱେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନିମ୍ମାନରତିପରିୟୋସାନେ ଦେୱେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେପି ହେତେ ୱାୟାମଫଲଞ୍ଚେୱ ପୁଞ୍ଞଫଲଞ୍ଚ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ନେରୟିକା ପନ ନେୱ ଉଟ୍ଠାନେନ ଆଜୀୱଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନାପି ନେସଂ ପୁଞ୍ଞଫଲେନ କୋଚି ଆଜୀୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୧୬୮. ତମାଦୀସୁ – ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିକେନ ତମେନ ୟୁତ୍ତୋତି ତମୋ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ପୁନ ନିରୟତମୂପଗମନତୋ ତମପରାୟଣୋ । ନେସାଦକୁଲେତି ମିଗଲୁଦ୍ଦକାଦୀନଂ କୁଲେ । ୱେନକୁଲେତି ୱିଲୀୱକାରକୁଲେ । ରଥକାରକୁଲେତି ଚମ୍ମକାରକୁଲେ । ପୁକ୍କୁସକୁଲେତି ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକକୁଲେ । କସିରୱୁତ୍ତିକେତି ଦୁକ୍ଖୱୁତ୍ତିକେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ପଂସୁପିସାଚକୋ ୱିୟ ଝାମଖାଣୁୱଣ୍ଣୋ । ଦୁଦ୍ଦସିକୋତି ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଅମନାପଦସ୍ସନୋ । ଓକୋଟିମକୋତି ଲକୁଣ୍ଡକୋ । କାଣୋତି ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ୱା ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ ୱା । କୁଣୀତି ଏକହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ଉଭୟହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା । ଖଞ୍ଜୋତି ଏକପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା ଉଭୟପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା । ପକ୍ଖହତୋତି ହତପକ୍ଖୋ ପୀଠସପ୍ପୀ । ପଦୀପେୟ୍ୟସ୍ସାତି ତେଲକପଲ୍ଲକାଦିନୋ ପଦୀପୂପକରଣସ୍ସ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତମୋ ହୋତି ତମପରାୟଣୋତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବହିଦ୍ଧା ଆଲୋକଂ ଅଦିସ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଞ୍ଞେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ସକଲେପି କପ୍ପେ ସଂସରତି । ସୋପି ତମୋ ତମପରାୟଣୋୱ । ସୋ ପନ କୁହକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କୁହକସ୍ସ ହି ଏୱରୂପା ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ ହୋତି ଚଣ୍ଡାଲକୁଲେ ୱାତିଆଦୀହି ଆଗମନୱିପତ୍ତି ଚେୱ ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା । ଦଲିଦ୍ଦେତିଆଦୀହି ପୱତ୍ତିପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି । କସିରୱୁତ୍ତିକେତିଆଦୀହି ଆଜୀୱୁପାୟୱିପତ୍ତି । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତିଆଦୀହି ରୂପୱିପତ୍ତି । ବହ୍ୱାବାଧୋତିଆଦୀହି ଦୁକ୍ଖକାରଣସମାୟୋଗୋ । ନ ଲାଭୀତିଆଦୀହି ସୁଖକାରଣୱିପତ୍ତି ଚେୱ ଉପଭୋଗୱିପତ୍ତି ଚ । କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତିଆଦୀହି ତମପରାୟଣଭାୱସ୍ସ କାରଣସମାୟୋଗୋ । କାୟସ୍ସ ଭେଦାତିଆଦୀହି ସମ୍ପରାୟିକତମୂପଗମୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ତିୱିଧାୟ କୁଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚାଜାତିଆଦିକେନ ଜୋତିନା ୟୁତ୍ତତୋ ଜୋତି, ଆଲୋକଭୂତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟସୁଚରିତାଦୀହି ପନ ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତିଜୋତିଭାୱୂପଗମନତୋ ଜୋତିପରାୟଣୋ । ଖତ୍ତିୟମହାସାଲକୁଲେ ୱାତିଆଦୀସୁ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାତି ଖତ୍ତିୟା ମହାସାରା ମହାସାରପ୍ପତ୍ତା ଖତ୍ତିୟା । ୟେସଞ୍ହି ଖତ୍ତିୟାନଂ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ କୋଟିସତଂ ନିଧାନଗତଂ ହୋତି, ତୟୋ କହାପଣକୁମ୍ଭା ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତା ହୋନ୍ତି, ତେ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲା ନାମ । ୟେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ନିହିତଂ ହୋତି, ଦିୟଡ୍ଢୋ କହାପଣକୁମ୍ଭୋ ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା ନାମ । ୟେସଂ ଗହପତୀନଂ ଚତ୍ତାଲୀସକୋଟିଧନଂ ନିହିତଂ ହୋତି, କହାପଣକୁମ୍ଭୋ ୱଳଞ୍ଜତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ତେ ଗହପତିମହାସାଲା ନାମ । ତେସଂ କୁଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଡ୍ଢେତି ଇସ୍ସରେ । ନିଧାନଗତଧନସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ମହଦ୍ଧନେ। ସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦୀନଂ ଉପଭୋଗଭଣ୍ଡାନଂ ମହନ୍ତତାୟ ମହାଭୋଗେ। ନିଧାନଗତସ୍ସ ଜାତରୂପରଜତସ୍ସ ପହୂତତାୟ ପହୂତଜାତରୂପରଜତେ। ୱିତ୍ତୂପକରଣସ୍ସ ତୁଟ୍ଠିକରଣସ୍ସ ପହୂତତାୟ ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣେ। ଗୋଧନାଦୀନଞ୍ଚ ସତ୍ତୱିଧଧଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ପହୂତତାୟ ପହୂତଧନଧଞ୍ଞେ । ଅଭିରୂପୋତି ସୁନ୍ଦରରୂପୋ । ଦସ୍ସନୀୟୋତି ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ପହାୟ ଦିୱସମ୍ପି ପସ୍ସିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋ । ପାସାଦିକୋତି ଦସ୍ସନେନେୱ ଚିତ୍ତପସାଦାୱହୋ । ପରମାୟାତି ଉତ୍ତମାୟ । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ପୋକ୍ଖରୱଣ୍ଣତାୟ । ପୋକ୍ଖରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରଂ । ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ଉପେତୋ ।
୧୬୯. ଓଣତୋଣତାଦୀସୁ – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାୟ ୱା ସମ୍ପରାୟିକାୟ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିରହିତୋ ଓଣତୋ। ନୀଚୋ, ଲାମକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତବ୍ବିପକ୍ଖତୋ ଉଣ୍ଣତୋ। ଉଚ୍ଚୋ, ଉଗ୍ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ତମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ – ଓଣତୋଣତୋତି ଇଦାନି ନୀଚୋ, ଆୟତିମ୍ପି ନୀଚୋୱ ଭୱିସ୍ସତି । ଓଣତୁଣ୍ଣତୋତି ଇଦାନି ନୀଚୋ, ଆୟତିଂ ଉଚ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଉଣ୍ଣତୋଣତୋତି ଇଦାନି ଉଚ୍ଚୋ, ଆୟତିଂ ନୀଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଉଣ୍ଣତୁଣ୍ଣତୋତି ଇଦାନି ଉଚ୍ଚୋ, ଆୟତିମ୍ପି ଉଚ୍ଚୋୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
୧୭୦. ରୁକ୍ଖୂପମେସୁ – ରୁକ୍ଖୋ ତାୱ ଫେଗ୍ଗୁସାରପରିୱାରୋତି ୱନଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖୋ ସୟଂ ଫେଗ୍ଗୁ ହୋତି, ପରିୱାରରୁକ୍ଖା ପନସ୍ସ ସାରା ହୋନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପନ ସୀଲସାରୱିରହତୋ ଫେଗ୍ଗୁତା, ସୀଲାଚାରସମନ୍ନାଗମେନ ଚ ସାରତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୭୧. ରୂପପ୍ପମାଣାଦୀସୁ – ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ରୂପଂ ପମାଣଂ କରୋତୀତି ରୂପପ୍ପମାଣୋ। ତତ୍ଥ ପସାଦଂ ଜନେତୀତି ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ। କିତ୍ତିସଦ୍ଦଭୂତଂ ଘୋସଂ ପମାଣଂ କରୋତୀତି ଘୋସପ୍ପମାଣୋ। ଆରୋହଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ପନ – ଆରୋହନ୍ତି ଉଚ୍ଚତ୍ତନଂ । ପରିଣାହନ୍ତି କିସଥୂଲଭାୱାପଗତଂ ପରିକ୍ଖେପସମ୍ପତ୍ତିଂ । ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ଦୀଘରସ୍ସୱଟ୍ଟତାଦିୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ତଥାଭାୱଂ । ପାରିପୂରିନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଅନୂନତଂ, ଲକ୍ଖଣପରିପୁଣ୍ଣଭାୱଂ ୱା । ପରୱଣ୍ଣନାୟାତି ପରେହି ପରମ୍ମୁଖା ନିଚ୍ଛାରିତାୟ ଗୁଣୱଣ୍ଣନାୟ । ପରଥୋମନାୟାତି ପରେହି ଥୁତିୱସେନ ଗାଥାଦିଉପନିବନ୍ଧନେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଥୋମନାୟ । ପରପସଂସନାୟାତି ପରେହି ସମ୍ମୁଖା ୱୁତ୍ତାୟ ପସଂସାୟ । ପରୱଣ୍ଣହାରିକାୟାତି ପରମ୍ପରଥୁତିୱସେନ ପରେହି ପୱତ୍ତିତାୟ ୱଣ୍ଣହରଣାୟ ।
୧୭୨.ଚୀୱରଲୂଖନ୍ତି ଚୀୱରସ୍ସ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣାଦିଭାୱେନ ଲୂଖତଂ । ପତ୍ତଲୂଖନ୍ତି ଭାଜନସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱତ୍ଥୂହି ଲୂଖତଂ । ସେନାସନଲୂଖନ୍ତି ନାଟକାଦିସମ୍ପତ୍ତିୱିରହେନ ସେନାସନସ୍ସ ଲୂଖତଂ । ୱିୱିଧନ୍ତି ଅଚେଲକାଦିଭାୱେନ ଅନେକପ୍ପକାରଂ । ଦୁକ୍କରକାରିକନ୍ତି ସରୀରତାପନଂ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଇମେସୁ ହି ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ରୂପେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋତି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଘୋସେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଚୀୱରଲୂଖପତ୍ତଲୂଖେସୁ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଧମ୍ମେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଇତରାନି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥୱଚନାନି । ସବ୍ବସତ୍ତେ ଚ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ରୂପପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ରୂପପ୍ପମାଣୋ । ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ଘୋସପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ । ଦସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ନୱ କୋଟ୍ଠାସା ଲୂଖପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ । ସତସହସ୍ସଂ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପନ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋୱ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ, ସେସା ନ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣା । ଏୱମୟଂ ଚତୁପ୍ପମାଣୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ।
ଏତସ୍ମିଂ ଚତୁପ୍ପମାଣେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ବୁଦ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନା ମନ୍ଦା, ପସନ୍ନାୱ ବହୁକା । ରୂପପ୍ପମାଣସ୍ସ ହି ବୁଦ୍ଧରୂପତୋ ଉତ୍ତରି ପସାଦାୱହଂ ରୂପଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଘୋସପ୍ପମାଣସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ କିତ୍ତିଘୋସତୋ ଉତ୍ତରି ପସାଦାୱହୋ ଘୋସୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଲୂଖପ୍ପମାଣସ୍ସ କାସିକାନି ୱତ୍ଥାନି ମହାରହାନି କଞ୍ଚନଭାଜନାନି ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତେ ପାସାଦୱରେ ପହାୟ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରସେଲମୟପତ୍ତରୁକ୍ଖମୂଲାଦିସେନାସନସେୱିନୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଲୂଖତୋ ଉତ୍ତରି ପସାଦାୱହଂ ଅଞ୍ଞଂ ଲୂଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଧମ୍ମପ୍ପମାଣସ୍ସ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅସାଧାରଣସୀଲାଦିଗୁଣସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣତୋ ଉତ୍ତରି ପସାଦାୱହୋ ଅଞ୍ଞୋ ସୀଲାଦିଗୁଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତି ଭଗୱା ଇମଂ ଚତୁପ୍ପମାଣିକଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ମୁଟ୍ଠିନା ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ଠିତୋତି ।
୧୭୩. ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ – ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ କଥିତଂ । ତଥା ସମାଧିପଞ୍ଞା ଚ । ୱିମୁତ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟେୱ । ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ନୋ ପରନ୍ତିଆଦୀସୁ – ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ତୟାପି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଏୱଂ ନ ସମାଦପେତି, ନ ଗଣ୍ହାପେତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏତେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ପଠମୋ ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସଦିସୋ ହୋତି । ଦୁତିୟୋ ଉପନନ୍ଦସକ୍ୟପୁତ୍ତସଦିସୋ। ତତିୟୋ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସଦିସୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ଦେୱଦତ୍ତସଦିସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୭୪. ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୀସୁ – ଅତ୍ତାନଂ ତପତି ଦୁକ୍ଖାପେତୀତି ଅତ୍ତନ୍ତପୋ। ଅତ୍ତନୋ ପରିତାପନାନୁୟୋଗଂ ଅତ୍ତପରିତାପନାନୁୟୋଗଂ । ଅଚେଲକୋତି ନିଚ୍ଚେଲୋ, ନଗ୍ଗୋ । ମୁତ୍ତାଚାରୋତି ୱିସଟ୍ଠାଚାରୋ । ଉଚ୍ଚାରକମ୍ମାଦୀସୁ ଲୋକିୟକୁଲପୁତ୍ତାଚାରେନ ୱିରହିତୋ ଠିତକୋୱ ଉଚ୍ଚାରଂ କରୋତି, ପସ୍ସାୱଂ କରୋତି, ଖାଦତି, ଭୁଞ୍ଜତି ଚ । ହତ୍ଥାପଲେଖନୋତି ହତ୍ଥେ ପିଣ୍ଡମ୍ହି ନିଟ୍ଠିତେ ଜିୱ୍ହାୟ ହତ୍ଥଂ ଅପଲେଖତି । ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା କତ୍ୱା ହତ୍ଥସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଅପଲେଖତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେ କିର ଦଣ୍ଡକଂ ସତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଏୱଂ କରୋତି । ଭିକ୍ଖାଗହଣତ୍ଥଂ ‘ଏହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଏତୀତି ନଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ। ତେନ ହି ‘ତିଟ୍ଠ ଭଦ୍ଦନ୍ତେ’ତି ୱୁତ୍ତୋପି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନତିଟ୍ଠଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ। ତଦୁଭୟମ୍ପି ହେତଂ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ଏତସ୍ସ ୱଚନଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନ କରୋନ୍ତି । ଅଭିହଟନ୍ତି ପୁରେତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହଟଂ ଭିକ୍ଖଂ । ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତନ୍ତି ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆରୋଚିତଭିକ୍ଖଂ । ନ ନିମନ୍ତନନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ କୁଲଂ ୱା ୱୀଥିଂ ୱା ଗାମଂ ୱା ପୱିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏୱଂ ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖମ୍ପି ନ ସାଦିୟତି, ନ ଗଣ୍ହାତି ।
ନକୁମ୍ଭିମୁଖାତି କୁମ୍ଭିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ନ କଳୋପିମୁଖାତି କଳୋପୀତି ଉକ୍ଖଲି, ପଚ୍ଛି ୱା । ତତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? କୁମ୍ଭୀ କଳୋପିୟୋ କଟଚ୍ଛୁନା ପହାରଂ ଲଭନ୍ତୀତି । ନ ଏଳକମନ୍ତରନ୍ତି ଉମ୍ମାରଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ଅୟଂ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନ୍ତରକରଣଂ ଲଭତୀତି । ଦଣ୍ଡମୁସଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଭୁଞ୍ଜମାନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଦେନ୍ତେ ନ ଗଣ୍ହତି । କସ୍ମା ? କବଳନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି । ନ ଗବ୍ଭିନିୟାତିଆଦୀସୁ ପନ ଗବ୍ଭିନିୟା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଦାରକୋ କିଲମତି । ପାୟନ୍ତିୟା ଦାରକସ୍ସ ଖୀରନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ପୁରିସନ୍ତରଗତାୟ ରତିଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ସଙ୍କିତ୍ତୀସୂତି ସଙ୍କିତ୍ତେତ୍ୱା କତଭତ୍ତେସୁ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖସମୟେ କିର ଅଚେଲକସାୱକା ଅଚେଲକାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତତୋ ତତୋ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ସମାଦପେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ପଚନ୍ତି, ଉକ୍କଟ୍ଠାଚେଲକୋ ତତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ ୟତ୍ଥ ସାତି ୟତ୍ଥ ସୁନଖୋ ‘ପିଣ୍ଡଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’ତି ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅଦତ୍ୱା ଆହଟଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ଏତସ୍ସ ପିଣ୍ଡନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି ।
ସଣ୍ଡସଣ୍ଡଚାରିନୀତି ସମୂହସମୂହଚାରିନୀ । ସଚେ ହି ଅଚେଲକଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସାମା’ତି ମାନୁସ୍ସକା ଭତ୍ତଗେହଂ ପୱିସନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ପୱିସନ୍ତେସୁ କଳୋପିମୁଖାଦୀସୁ ନିଲୀନା ମକ୍ଖିକା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ସଣ୍ଡସଣ୍ଡା ଚରନ୍ତି, ତତୋ ଆହଟଂ ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ମଂ ନିସ୍ସାୟ ମକ୍ଖିକାନଂ ଗୋଚରନ୍ତରାୟୋ ଜାତୋତି । ଥୁସୋଦକନ୍ତି ସବ୍ବସସ୍ସସମ୍ଭାରେହି କତଂ ସୋୱୀରକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁରାପାନମେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ । ଅୟଂ ପନ ଏତସ୍ମିମ୍ପି ସାୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ । ଏକାଗାରିକୋତି ୟୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ଏକାଲୋପିକୋତି ୟୋ ଏକେନେୱ ଆଲୋପେନ ୟାପେତି । ଦ୍ୱାଗାରିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକିସ୍ସାପି ଦତ୍ତିୟାତି ଏକାୟ ଦତ୍ତିୟା । ଦତ୍ତି ନାମ ଏକା ଖୁଦ୍ଦକପାତି ହୋତି, ୟତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଭିକ୍ଖଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି ।
ଏକାହିକନ୍ତି ଏକଦିୱସନ୍ତରିକଂ । ଅଡ୍ଢମାସିକନ୍ତି ଅଡ୍ଢମାସନ୍ତରିକଂ । ପରିୟାୟଭତ୍ତଭୋଜନନ୍ତି ୱାରଭତ୍ତଭୋଜନଂ । ଏକାହୱାରେନ ଦ୍ୱୀହୱାରେନ ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅଡ୍ଢମାସୱାରେନାତି – ଏୱଂ ଦିୱସୱାରେନ ଆଭତଭତ୍ତଭୋଜନଂ । ସାକଭକ୍ଖୋତି ଅଲ୍ଲସାକଭକ୍ଖୋ । ସାମାକଭକ୍ଖୋତି ସାମାକତଣ୍ଡୁଲଭକ୍ଖୋ । ନୀୱାରାଦୀସୁ – ନୀୱାରା ନାମ ତାୱ ଅରଞ୍ଞେ ସୟଂ ଜାତା ୱୀହିଜାତି । ଦଦ୍ଦୁଲନ୍ତି ଚମ୍ମକାରେହି ଚମ୍ମଂ ୱିଲିଖିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତକସଟଂ । ହଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସିଲେସୋପି, ସେୱାଲୋପି କଣିକାରାଦିରୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାସୋପି । କଣନ୍ତି କୁଣ୍ଡକଂ । ଆଚାମୋତି ଭତ୍ତଉକ୍ଖଲିକାୟ ଲଗ୍ଗୋ ଝାମୋଦନୋ । ତଂ ଛଡ୍ଡିତଟ୍ଠାନେ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦତି । ‘‘ଓଦନକଞ୍ଜିୟ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପିଞ୍ଞାକାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜୀତି ପତିତଫଲଭୋଜୀ ।
ସାଣାନୀତି ସାଣୱାକଚେଲାନି । ମସାଣାନୀତି ମିସ୍ସକଚେଲାନି । ଛୱଦୁସ୍ସାନୀତି ମତସରୀରତୋ ଛଡ୍ଡିତୱତ୍ଥାନି । ଏରକତିଣାଦୀନି ୱା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନାନି । ପଂସୁକୂଲାନୀତି ପଥୱିୟଂ ଛଡ୍ଡିତନନ୍ତକାନି । ତିରୀଟାନୀତି ରୁକ୍ଖତ୍ତଚୱତ୍ଥାନି । ଅଜିନନ୍ତି ଅଜିନମିଗଚମ୍ମଂ । ଅଜିନକ୍ଖିପନ୍ତି ତଦେୱ ମଜ୍ଝେ ଫାଲିତଂ । ସଖୁରକନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । କୁସଚୀରନ୍ତି କୁସତିଣାନି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀରକଂ । ୱାକଚୀରଫଲକଚୀରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେସକମ୍ବଲନ୍ତି ମନୁସ୍ସକେସେହି କତକମ୍ବଲଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ କେସକମ୍ବଲୋ ତେସଂ ପତିକୁଟ୍ଠୋ ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୮) । ୱାଳକମ୍ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସୱାଳାଦୀହି କତକମ୍ବଲଂ । ଉଲୂକପକ୍ଖନ୍ତି ଉଲୂକପତ୍ତାନି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନଂ । ଉବ୍ଭଟ୍ଠକୋତି ଉଦ୍ଧଂ ଠିତକୋ ।
ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଉକ୍କୁଟିକୱୀରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଉକ୍କୁଟିକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । କଣ୍ଟକାପସ୍ସୟିକୋତି ଅୟକଣ୍ଟକେ ୱା ପକତିକଣ୍ଟକେ ୱା ଭୂମିୟଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠାନଚଙ୍କମାଦୀନି କରୋତି । ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସୟନ୍ତୋପି ତତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ସାୟଂ ତତିୟମସ୍ସାତି ସାୟତତିୟକଂ। ‘‘ପାତୋ, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ, ସାୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପାପଂ ପୱାହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦକୋରୋହନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି ।
୧୭୫. ପରଂ ତପତୀତି ପରନ୍ତପୋ। ପରେସଂ ପରିତାପନାନୁୟୋଗଂ ପରପରିତାପନାନୁୟୋଗଂ। ଓରବ୍ଭିକାଦୀସୁ – ଉରବ୍ଭା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏଳକା । ଉରବ୍ଭେ ହନତୀତି ଓରବ୍ଭିକୋ । ସୂକରିକାଦୀସୁପି – ଏସେୱ ନୟୋ । ଲୁଦ୍ଦୋତି ଦାରୁଣୋ କକ୍ଖଳୋ । ମଚ୍ଛଘାତକୋତି ମଚ୍ଛବନ୍ଧୋ କେୱଟ୍ଟୋ । ବନ୍ଧନାଗାରିକୋତି ବନ୍ଧନାଗାରଗୋପକୋ । କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତାତି ଦାରୁଣକମ୍ମନ୍ତା ।
୧୭୬.ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତୋତି ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସିତ୍ତୋ । ପୁରତ୍ଥିମେନ ନଗରସ୍ସାତି ନଗରତୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ । ସନ୍ଧାଗାରନ୍ତି ୟଞ୍ଞସାଲଂ। ଖରାଜିନଂ ନିୱାସେତ୍ୱାତି ସଖୁରଂ ଅଜିନଚମ୍ମଂ ନିୱାସେତ୍ୱା । ସପ୍ପିତେଲେନାତି ସପ୍ପିନା ଚ ତେଲେନ ଚ । ଠପେତ୍ୱା ହି ସପ୍ପିଂ ଅୱସେସୋ ୟୋ କୋଚି ସ୍ନେହୋ ତେଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଣ୍ଡୁୱମାନୋତି ନଖାନଂ ଛିନ୍ନତ୍ତା କଣ୍ଡୁୱିତବ୍ବକାଲେ ତେନ କଣ୍ଡୁୱମାନୋ । ଅନନ୍ତରହିତାୟାତି ଅସନ୍ଥତାୟ । ସରୂପୱଚ୍ଛାୟାତି ସଦିସୱଚ୍ଛାୟ । ସଚେ ଗାୱୀ ସେତା ହୋତି, ୱଚ୍ଛୋପି ସେତକୋୱ ସଚେ କବରା ୱା, ରତ୍ତା ୱା, ୱଚ୍ଛୋପି ତାଦିସୋୱାତି – ଏୱଂ ସରୂପୱଚ୍ଛାୟ । ସୋ ଏୱମାହାତି ସୋ ରାଜା ଏୱଂ ୱଦେତି । ୱଚ୍ଛତରାତି ତରୁଣୱଚ୍ଛକଭାୱଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା ବଲୱୱଚ୍ଛା । ୱଚ୍ଛତରୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବରିହିସତ୍ଥାୟାତି ପରିକ୍ଖେପକରଣତ୍ଥାୟ ଚେୱ ୟଞ୍ଞଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ଚ ।
୧୭୭.ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ନିଚ୍ଛାତୋତି ଛାତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ସା ଅସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ନିଚ୍ଛାତୋ । ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ନିବ୍ବୁତତ୍ତା ନିବ୍ବୁତୋ। ଅନ୍ତୋ ତାପନକିଲେସାନଂ ଅଭାୱା ସୀତଲୋ ଜାତୋତି ସୀତୀଭୂତୋ। ଝାନମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସୁଖାନି ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ। ବ୍ରହ୍ମଭୂତେନ ଅତ୍ତନାତି ସେଟ୍ଠଭୂତେନ ଅତ୍ତନା ।
ଇମଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ – ଇଧ ତଥାଗତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତୋତି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ – ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି । ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ । ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମଂ । ସୁଣାତି ଗହପତି ୱାତି କସ୍ମା ପଠମଂ ଗହପତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ? ନିହତମାନତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଚ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଖତ୍ତିୟକୁଲତୋ ପବ୍ବଜିତା ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ କରୋନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ମନ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ କରୋନ୍ତି । ହୀନଜଚ୍ଚକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ଅତ୍ତନୋ ୱିଜାତିତାୟ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଗହପତିଦାରକା ପନ କଚ୍ଛେହି ସେଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତେହି ପିଟ୍ଠିୟା ଲୋଣଂ ପୁପ୍ଫମାନାୟ ଭୂମିଂ କସିତ୍ୱା ତାଦିସସ୍ସ ମାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିହତମାନଦପ୍ପା ହୋନ୍ତି । ତେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମାନଂ ୱା ଦପ୍ପଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ୟଥାବଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ସକ୍କୋନ୍ତି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ । ଇତରେହି ଚ କୁଲେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ବହୁକା, ଗହପତିକାୱ ବହୁକା । ଇତି ନିହତମାନତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଚ ପଠମଂ ଗହପତିଂ ନିଦ୍ଦିସତୀତି ।
ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱାତି ଇତରେସଂ ୱା କୁଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ । ପଚ୍ଚାଜାତୋତି ପତିଜାତୋ । ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମିମ୍ହି ତଥାଗତେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋତି ସଚେପି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥେ ଘରେ ୟୋଜନସତନ୍ତରେପି ୱା ଦ୍ୱେ ଜାୟମ୍ପତିକା ୱସନ୍ତି, ତଥାପି ନେସଂ ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଘରାୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋୟେୱ । ରଜୋପଥୋତି ରାଗରଜାଦୀନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗମନପଥୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ଅବ୍ଭୋକାସୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭୋକାସୋ। ପବ୍ବଜିତୋ ହି କୂଟାଗାରରତନପାସାଦେ ଚ ଦେୱୱିମାନାଦୀସୁ ଚ ସୁପିହିତଦ୍ୱାରୱାତପାନେସୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେସୁ ୱସନ୍ତୋପି ନେୱ ଲଗ୍ଗତି, ନ ସଜ୍ଜତି, ନ ବଜ୍ଝତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ।
ଅପିଚ – ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ କୁସଲକିରିୟାୟ ଓକାସାଭାୱତୋ । ରଜୋପଥୋ ଅସଂୱୁତସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ରଜାନଂ କିଲେସରଜାନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋ । ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା କୁସଲକିରିୟାୟ ୟଥାସୁଖଂ ଓକାସସମ୍ଭାୱତୋ । ନୟିଦଂ ସୁକରଂ…ପେ॰… ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟଦେତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଏକଦିୱସମ୍ପି ଚ କିଲେସମଲେନ ଅମଲିନଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସଂ ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗଂ ଚରିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ନ ସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ କେସେ ଚ ମସ୍ସୁଞ୍ଚ ଓହାରେତ୍ୱା କସାୟରସପୀତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପରିଦହିତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ‘‘ଅଗାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ‘‘ଅନଗାରିୟ’’ନ୍ତି ଞାତବ୍ବା । ତଂ ଅନଗାରିୟଂ । ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ । ଅପ୍ପଂ ୱାତି ସହସ୍ସତୋ ହେଟ୍ଠା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅପ୍ପୋ ନାମ ହୋତି, ସହସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହା । ଅବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଞାତିୟେୱ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ। ସୋପି ୱୀସତିୟା ହେଟ୍ଠା ଅପ୍ପୋ ହୋତି, ୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାୟ ମହା ।
୧୭୮.ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତା ସିକ୍ଖା, ତଞ୍ଚ । ୟତ୍ଥ ଚେତେ ସହ ଜୀୱନ୍ତି, ଏକଜୀୱିକା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ ହୋନ୍ତି, ତଂ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତଂ ସାଜୀୱଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖନଭାୱେନ ସମାପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ । ସମାପନ୍ନୋତି ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ଉପଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁ ପାଣାତିପାତାଦିକଥା ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତା ଏୱ । ପହାୟାତି ଇମଂ ପାଣାତିପାତଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା । ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀତି ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଓରତୋ ୱିରତୋୱ ହୋତି । ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋତି ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଆଦାୟ ଅୱତ୍ତନତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ଚେୱ ନିକ୍ଖିତ୍ତସତ୍ଥୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଅୱସେସଂ ଉପକରଣଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିନାସନଭାୱତୋ ‘ସତ୍ଥ’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠୱାସିଂ ୱା ପିପ୍ଫଲିକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ନ ତଂ ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ । ତସ୍ମା ନିହିତଦଣ୍ଡା ନିହିତସତ୍ଥାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଲଜ୍ଜୀତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣାୟ ଲଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୟାପନ୍ନୋତି ଦୟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋ । ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପକୋ । ତାୟ ଦୟାପନ୍ନତାୟ ସବ୍ବେସଂ ପାଣଭୂତାନଂ ହିତଚିତ୍ତକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି, ପାଲେତି ।
ଦିନ୍ନମେୱ ଆଦିୟତୀତି ଦିନ୍ନାଦାୟୀ। ଚିତ୍ତେନପି ଦିନ୍ନମେୱ ପଟିକଙ୍ଖତୀତି ଦିନ୍ନପାଟିକଙ୍ଖୀ। ଥେନେତୀତି ଥେନୋ । ନ ଥେନେନ ଅଥେନେନ। ଅଥେନତ୍ତାୟେୱ ସୁଚିଭୂତେନ । ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ତଭାୱେନ । ଅଥେନଂ ସୁଚିଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଆଚାରଂ ଚରତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। ଆରାଚାରୀତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋ ଦୂରଚାରୀ । ମେଥୁନାତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ସଦିସତ୍ତା ମେଥୁନକାତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେହି ପଟିସେୱିତବ୍ବତୋ ମେଥୁନାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା । ଗାମଧମ୍ମାତି ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମା ।
ସଚ୍ଚଂ ୱଦତୀତି ସଚ୍ଚୱାଦୀ। ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତି ଘଟେତୀତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ। ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମୁସା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ପୁରିସୋ କଦାଚି ମୁସା ୱଦତି, କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦେନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଚେନ ନ ଘଟୀୟତି, ତସ୍ମା ନ ସୋ ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ । ଜୀୱିତହେତୁପି ମୁସା ଅୱତ୍ୱା ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତିୟେୱାତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ । ଥେତୋତି ଥିରୋ, ଥିରକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ, ଥୁସରାସିମ୍ହି ନିଖାତଖାଣୁକୋ ୱିୟ, ଅସ୍ସପିଟ୍ଠେ ଠପିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡମିୱ ଚ, ନ ଥିରକଥୋ ହୋତି । ଏକୋ ପାସାଣଲେଖା ୱିୟ, ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଚ ଥିରକଥୋ ହୋତି । ଅସିନା ସୀସେ ଛିନ୍ଦନ୍ତେପି ଦ୍ୱେ କଥା ନ କଥେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଥେତୋ । ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକୋ, ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି । ‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ଅସୁକେନା’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ମା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହଥା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକୋ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି । ‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ ? ଅସୁକେନା’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ୟଦି ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ପମାଣଂ, ଇଦାନି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଇଦ’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟିକୋ । ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସାତି ତାୟ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଲୋକଂ ନ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମେସଂଭେଦାୟାତି ୟେସଂ ଇତୋ ସୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ, ତେସଂ ଭେଦାୟ । ଭିନ୍ନାନଂ ୱା ସନ୍ଧାତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମିତ୍ତାନଂ ୱା ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକାଦୀନଂ ୱା କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ଭିନ୍ନାନଂ ଏକମେକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା – ‘ତୁମ୍ହାକଂ ଈଦିସେ କୁଲେ ଜାତାନଂ, ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଇଦଂ ନ ୟୁତ୍ତ’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ସନ୍ଧାନଂ କତ୍ତା । ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ସନ୍ଧାନାନୁପ୍ପଦାତା । ଦ୍ୱେ ଜନେ ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା – ‘ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପେ କୁଲେ ଜାତାନଂ, ଏୱରୂପେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେତ’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗୋ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ସମଗ୍ଗାରାମୋ। ୟତ୍ଥ ସମଗ୍ଗା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱସିତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗରାମୋତିପି ପାଳି । ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗରତୋତି ସମଗ୍ଗେସୁ ରତୋ । ତେ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱାପି ସୁତ୍ୱାପି ନନ୍ଦତୀତି ସମଗ୍ଗନନ୍ଦୀ । ସମଗ୍ଗକରଣିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ୟା ୱାଚା ସତ୍ତେ ସମଗ୍ଗେୟେୱ କରୋତି, ତଂ ସାମଗ୍ଗୀଗୁଣପରିଦୀପକମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ଇତରନ୍ତି ।
କାଲେନ ୱଦତୀତି କାଲୱାଦୀ। ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତଂ ତଥଂ ତଚ୍ଛଂ ସଭାୱମେୱ ୱଦତୀତି ଭୂତୱାଦୀ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୱାଦୀ। ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଧମ୍ମୱାଦୀ। ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୱିନୟୱାଦୀ। ନିଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଠପନୋକାସୋ । ନିଧାନମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନିଧାନୱତୀ। ହଦୟେ ନିଧାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନାତି ଏୱରୂପିଂ ଭାସମାନୋପି ଚ ‘‘ଅହଂ ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଅକାଲେନ ଭାସତି । ୟୁତ୍ତକାଲଂ ପନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାପଦେସନ୍ତି ସଉପମଂ, ସକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟନ୍ତୱତିନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ୟଥାସ୍ସା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଅନେକେହିପି ନୟେହି ୱିଭଜନ୍ତେନ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଭାସତି । ୟଂ ୱା ସୋ ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ତେନ ଅତ୍ଥେନ ସଂହିତତ୍ତା ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି । ନ ଅଞ୍ଞଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭାସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୭୯.ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭାତି ମୂଲବୀଜଂ, ଖନ୍ଧବୀଜଂ, ଫଳୁବୀଜଂ, ଅଗ୍ଗବୀଜଂ ବୀଜବୀଜନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ବୀଜଗାମସ୍ସ ଚେୱ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନୀଲତିଣରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ଭୂତଗାମସ୍ସ ଚ ସମାରମ୍ଭା । ଛେଦନଭେଦନପଚନାଦିଭାୱେନ ୱିକୋପନା ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଭତ୍ତିକୋତି ପାତରାସଭତ୍ତଂ, ସାୟମାସଭତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଭତ୍ତାନି । ତେସୁ ପାତରାସଭତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଇତରଂ ମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନ୍ତୋଅରୁଣେନ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଏକଭତ୍ତିକୋୱ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ଏକଭତ୍ତିକୋତି । ରତ୍ତିୟା ଭୋଜନଂ ରତ୍ତି, ତତୋ ଉପରତୋତି ରତ୍ତୂପରତୋ। ଅତିକ୍କନ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ୟାୱ ସୂରିୟସତ୍ଥଙ୍ଗମନା ଭୋଜନଂ ୱିକାଲଭୋଜନଂ ନାମ, ତତୋ ୱିରତତ୍ତା ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା। ସାସନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମତ୍ତା ୱିସୂକଂ ପଟାଣୀଭୂତଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିସୂକଦସ୍ସନଂ । ଅତ୍ତନା ନଚ୍ଚନନଚ୍ଚାପନାଦିୱସେନ ନଚ୍ଚା ଚ ଗୀତା ଚ ୱାଦିତା ଚ ଅନ୍ତମସୋ ମୟୂରନଚ୍ଚନାପନାଦିୱସେନପି ପୱତ୍ତାନଂ ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱିସୂକଭୂତା ଦସ୍ସନା ଚାତି ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା। ନଚ୍ଚାଦୀନି ହି ଅତ୍ତନା ପୟୋଜେତୁଂ ୱା ପରେହି ପୟୋଜାପେତୁଂ ୱା ୟୁତ୍ତାନି ପସ୍ସିତୁଂ ୱା ନେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ମାଲାଦୀସୁ – ମାଲାତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ । ଗନ୍ଧନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତଂ । ୱିଲେପନନ୍ତି ଛୱିରାଗକରଣଂ । ତତ୍ଥ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୋ ଧାରେତି ନାମ । ଊନଟ୍ଠାନଂ ପୂରେନ୍ତୋ ମଣ୍ଡେତି ନାମ । ଗନ୍ଧୱସେନ ଛୱିରାଗୱସେନ ଚ ସାଦିୟନ୍ତୋ ୱିଭୂସେତି ନାମ । ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାରଣଂ । ତସ୍ମା ୟାୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନାୟ ତାନି ମାଲାଧାରଣାଦୀନି ମହାଜନୋ କରୋତି, ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଚ୍ଚାସୟନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ । ମହାସୟନଂ ଅକପ୍ପିୟସନ୍ଥତଂ, ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ରଜତନ୍ତି କହାପଣୋ, ଲୋହମାସକୋ, ଜତୁମାସକୋ, ଦାରୁମାସକୋତି ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସାପି ପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ, ନେୱ ନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି, ନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆମକଧଞ୍ଞପଟିଗ୍ଗହଣାତି ସାଲିୱୀହିୟୱଗୋଧୁମକଙ୍ଗୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସତ୍ତୱିଧସ୍ସାପି ଆମକଧଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ, ଆମସନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଆମକମଂସପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଆମକମଚ୍ଛମଂସାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ନୋ ଆମସନଂ । ଇତ୍ଥିକୁମାରିକପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀତି ପୁରିସନ୍ତରଗତା । ଇତରା କୁମାରିକା ନାମ । ତାସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମ୍ପି ଆମସନମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମେୱ । ଦାସିଦାସପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଦାସିଦାସୱସେନେୱ ତେସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘କପ୍ପିୟକାରକଂ ଦମ୍ମି’, ‘ଆରାମିକଂ ଦମ୍ମୀ’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଜେଳକାଦୀସୁପି ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପରିୟୋସାନେସୁ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନୟୋ ୱିନୟୱସେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୟତ୍ଥ ୱା ଉଭୟମ୍ପି ରୁହତି ତଂ ଖେତ୍ତଂ । ତଦତ୍ଥାୟ ଅକତଭୂମିଭାଗୋ ୱତ୍ଥୁ । ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ୱାପିତଳାକାଦୀନିପି ସଙ୍ଗହିତାନେୱ ।
ଦୂତେୟ୍ୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୂତକମ୍ମଂ । ଗିହୀନଂ ପହିତଂ ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନଂ। ପହୀଣଗମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପରଘରଂ ପେସିତସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକଗମନଂ । ଅନୁୟୋଗୋ ନାମ ତଦୁଭୟକରଣଂ । ତସ୍ମା ଦୂତେୟ୍ୟପହୀଣଗମନାନଂ ଅନୁଗୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କୟୱିକ୍କୟାତି କୟା ଚ ୱିକ୍କୟା ଚ । ତୁଲାକୂଟାଦୀସୁ – କୂଟନ୍ତି ୱଞ୍ଚନଂ । ତତ୍ଥ ତୁଲାକୂଟଂ ନାମ ରୂପକୂଟଂ, ଅଙ୍ଗକୂଟଂ ଗହଣକୂଟଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପକୂଟଂ ନାମ ଦ୍ୱେ ତୁଲା ସମରୂପା କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମହତିୟା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଖୁଦ୍ଦିକାୟ ଦେତି । ଅଙ୍ଗକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ହତ୍ଥେନ ତୁଲଂ ଅକ୍କମତି, ଦଦନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଗହଣକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମୂଲେ ରଜ୍ଜୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗେ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟଂ ନାମ ତୁଲଂ ସୁସିରଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅୟଚୁଣ୍ଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ପଚ୍ଛାଭାଗେ କରୋତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଭାଗେ ।
କଂସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣପାତି । ତାୟ ୱଞ୍ଚନଂ କଂସକୂଟଂ। କଥଂ ? ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ଲୋହପାତିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା କରୋନ୍ତି, ତତୋ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଡ୍ଢକୁଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାନି କିଣଥା’ତି ୱତ୍ୱା ଅଗ୍ଘେ ପୁଚ୍ଛିତେ ସମଗ୍ଘତରଂ ଦାତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ତତୋ ତେହି ‘କଥଂ ଇମେସଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପାସାଣେ ଘଂସିତ୍ୱା ସବ୍ବପାତିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ମାନକୂଟଂ ନାମ ହଦୟଭେଦସିଖାଭେଦରଜ୍ଜୁଭେଦୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହଦୟଭେଦୋ ସପ୍ପିତେଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠା ଛିଦ୍ଦେନ ମାନେନ ‘ସଣିକଂ ଆସିଞ୍ଚା’ତି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଭାଜନେ ବହୁଂ ପଗ୍ଘରାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଦଦନ୍ତୋ ଛିଦ୍ଦଂ ପିଧାୟ ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି । ସିଖାଭେଦୋ ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଣିକଂ ସିଖଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଦଦନ୍ତୋ ୱେଗେନ ପୂରେତ୍ୱା ସିଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଦେତି । ରଜ୍ଜୁଭେଦୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଲଞ୍ଜଂ ଅଲଭନ୍ତା ହି ଖେତ୍ତଂ ଅମହନ୍ତମ୍ପି ମହନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମିନନ୍ତି ।
ଉକ୍କୋଟନାଦୀସୁ – ଉକ୍କୋଟନନ୍ତି ଅସ୍ସାମିକେ ସାମିକେ କାତୁଂ ଲଞ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ । ୱଞ୍ଚନନ୍ତି ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ପରେସଂ ୱଞ୍ଚନଂ । ତତ୍ରିଦମେକଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଲୁଦ୍ଦକୋ ମିଗଞ୍ଚ ମିଗପୋତକଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି । ତମେକୋ ଧୁତ୍ତୋ – ‘‘କିଂ ଭୋ ମିଗୋ ଅଗ୍ଘତି, କିଂ ମିଗପୋତକୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ମିଗୋ ଦ୍ୱେ କହାପଣେ, ମିଗପୋତକୋ ଏକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ କହାପଣଂ ଦତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ, ‘‘ନ ମେ ଭୋ ମିଗପୋତକେନ ଅତ୍ଥୋ, ମିଗଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ହି ‘‘ଦ୍ୱେ କହାପଣେ ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନନୁ ତେ, ଭୋ, ମୟା ପଠମଂ ଏକୋ କହାପଣୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ଇଦମ୍ପି ମିଗପୋତକଂ ଗଣ୍ହ, ଏୱଂ ସୋ ଚ କହାପଣୋ ଅୟଞ୍ଚ କହାପଣଗ୍ଘଣକୋ ମିଗପୋତକୋତି ଦ୍ୱେ କହାପଣା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି । ସୋ ‘‘କାରଣଂ ୱଦତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ମିଗଂ ଅଦାସୀତି ।
ନିକତୀତି ୟୋଗୱସେନ ୱା ମାୟାୱସେନ ୱା ଅପାମଙ୍ଗଂ ପାମଙ୍ଗନ୍ତି, ଅମଣିଂ ମଣୀତି, ଅସୁୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି କତ୍ୱା ପତିରୂପକେନ ୱଞ୍ଚନଂ । ସାଚିୟୋଗୋତି କୁଟିଲୟୋଗୋ । ଏତେସଂୟେୱ ଉକ୍କୋଟନାଦୀନମେତଂ ନାମଂ । ତସ୍ମା ଉକ୍କୋଟନସାଚିୟୋଗୋ ୱଞ୍ଚନସାଚିୟୋଗୋ ନିକତିସାଚିୟୋଗୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେଚି ଅଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ‘ସାଚିୟୋଗୋ’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ୱଞ୍ଚନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ ।
ଛେଦନାଦୀସୁ – ଛେଦନନ୍ତି ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦନାଦି । ୱଧୋତି ମାରଣଂ । ବନ୍ଧୋତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହି ବନ୍ଧନଂ । ୱିପରାମୋସୋତି ହିମୱିପରାମୋସୋ, ଗୁମ୍ବୱିପରାମୋସୋତି ଦୁୱିଧୋ । ୟଞ୍ହି ହିମପାତସମୟେ ହିମେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଜନଂ ମୁସନ୍ତି, ଅୟଂ ହିମୱିପରାମୋସୋ। ୟଂ ଗୁମ୍ବାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ମୁସନ୍ତି, ଅୟଂ ଗୁମ୍ବୱିପରାମୋସୋ । ଆଲୋପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଗାମନିଗମାଦୀନଂ ୱିଲୋପକରଣଂ । ସହସାକାରୋତି ସାହସିକକିରିୟା । ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଉରେ ସତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତସ୍ମା ଛେଦନ…ପେ॰… ସହସାକାରା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି ।
୧୮୦.ସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ସୋ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । କାୟପରିହାରିକେନାତି କାୟଂ ପରିହରଣମତ୍ତକେନ । କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନାତି କୁଚ୍ଛିପରିହରଣମତ୍ତକେନ । ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଭିକ୍ଖୁ ପରିକ୍ଖାରମତ୍ତକଂ ସବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱାୱ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ମମ ୱିହାରୋ ପରିୱେଣଂ ଉପଟ୍ଠାକୋ’’ତି ସଙ୍ଗୋ ୱା ବଦ୍ଧୋ ୱା ନ ହୋତି । ସୋ ଜିୟା ମୁତ୍ତସରୋ ୱିୟ ୟୂଥା ପକ୍କନ୍ତୋ, ମତ୍ତହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ସେନାସନଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱନପତ୍ଥଂ ପବ୍ଭାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଏକୋୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋୱ ନିସୀଦତି । ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଏକୋୱ ଅଦୁତିୟୋ ।
ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ।
ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨) ।
ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପତଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ, ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋତି ପକ୍ଖୟୁତ୍ତୋ ସକୁଣୋ । ଡେତୀତି ଉପ୍ପତତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ସକୁଣୋ ନାମ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ରୁକ୍ଖୋ ପରିପକ୍କଫଲୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ନାନାଦିସାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନଖପକ୍ଖତୁଣ୍ଡାଦୀହି ତସ୍ସ ଫଲାନି ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ୱିଧୁନନ୍ତା ଖାଦନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ଅଜ୍ଜତନାୟ, ଇଦଂ ସ୍ୱାତନାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତେସଂ ନ ହୋତି । ଫଲେ ପନ ଖୀଣେ ନେୱ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ପତ୍ତଂ ୱା ନଖଂ ୱା ତୁଣ୍ଡଂ ୱା ଠପେନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟୋ ୟଂ ଦିସାଭାଗଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ତେନ ସପତ୍ତଭାରୋୱ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେୱ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗୋ ନିରପେକ୍ଖୋୟେୱ ପକ୍କମତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀତି । ଅରିୟେନାତି ନିଦ୍ଦୋସେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସକେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୱଜ୍ଜସୁଖନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସସୁଖଂ ।
୧୮୧.ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ସୋ ଇମିନା ଅରିୟେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅବ୍ୟାସେକସୁଖନ୍ତି କିଲେସେହି ଅନୱସିତ୍ତସୁଖଂ । ଅୱିକିଣ୍ଣସୁଖନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୁଖଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତତାୟ ଅୱିକିଣ୍ଣଂ ହୋତି ।
୧୮୨.ସୋଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେତି ସୋ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମେସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତପଟିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ସୋ ଇମିନା ଚାତିଆଦିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ଅରଞ୍ଞୱାସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ସ ହି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ନ ଇଜ୍ଝତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତେହି ୱା ୱନଚରକେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅରଞ୍ଞେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ‘‘କିଂ ଏୱରୂପସ୍ସ ପାପଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରଞ୍ଞୱାସେନା’’ତି ଭେରୱଂ ସଦ୍ଦଂ ସାୱେନ୍ତି । ହତ୍ଥେହି ସୀସଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲାୟନାକାରଂ କରୋନ୍ତି। ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ପାପକମ୍ମଂ ଅକାସୀ’’ତି ଅୟସୋ ପତ୍ଥରତି । ୟସ୍ସ ପନେତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ଇଜ୍ଝତି । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି କାଳକଂ ୱା ତିଲକଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ଅରଞ୍ଞେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଅତ୍ତମନା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ଇତିସ୍ସ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ୟସୋ ୱିତ୍ଥାରିକୋ ହୋତି । ୱିୱିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୧୮୫. ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣତ୍ଥାୟ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି ଆସୱାନଂ ୱିନାସନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ର ଚେତଂ ଞାଣଂ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି । ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ – ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସରସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ – ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି; ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ – ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି; ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ – ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି, ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି – ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସରୂପତୋ ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେ ଆସୱାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂପସ୍ସତୋତି ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେତି । କାମାସୱାତି କାମାସୱତୋ । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣନ୍ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଂ । ତେନ ହି ଞାଣେନ ସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘ଖୀଣା ଜାତୀ’ତିଆଦୀନି ପଜାନାତି । ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠଂ ପରିୱୁଟ୍ଠଂ କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତି ନାମ । ଖୀଣାସୱୋ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ପଜାନାତି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି; ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ । ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ‘‘ଇଦାନି ପୁନ ଏତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଜାନାତି ।
୧୮୬. ସରାଗାଦୀସୁ – ଅପ୍ପହୀନୋତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୱା ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ୱା ଅପ୍ପହୀନୋ ।
୧୮୭.ଲାଭୀ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ – ଲାଭୀତି ଲାଭୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥସ୍ସାତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚେତୋସମଥସ୍ସ । ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟାତି ଅଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ଖନ୍ଧଧମ୍ମେସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ । ରୂପସହଗତାନନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତୀନଂ । ଅରୂପସହଗତାନନ୍ତି ନ ରୂପନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଦୁତିୟୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଅରିୟସାୱକୋ । ତତିୟୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଅରିୟସାୱକୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ଲୋକିୟମହାଜନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୮୮. ଅନୁସୋତଗାମୀଆଦୀସୁ – ଅନୁସୋତଗାମୀତି ୱଟ୍ଟସୋତଂ ଅନୁଗତୋ, ୱଟ୍ଟସୋତେ ନିମୁଗ୍ଗୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିସୋତଗାମୀତି ପଟିସୋତଗମନୋ। ଅନୁସୋତଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପାପଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ କରୋତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ନ କରୋତି । ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ସହାପି ଦୋମନସ୍ସେନାତି କିଲେସପରିୟୁଟ୍ଠାନେ ସତି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିମ୍ପି । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାନଂ ଏକାୟପି ଅନୂନଂ । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ଇମିନା ୱାରେନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ କଥିତା । କିଂ ପନ ତେ ରୁଦନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୀତି ? ଆମ । କିଲେସରୋଦନେନ ରୁଦନ୍ତା ଚରନ୍ତି ନାମ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୁପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
ଠିତତ୍ତୋତି ଠିତସଭାୱୋ । ଅନାଗାମୀତି କାମରାଗବ୍ୟାପାଦେହି ଅକମ୍ପନୀୟଚିତ୍ତତାୟ ଚ ତମ୍ହା ଲୋକା ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମତାୟ ଚ ଠିତସଭାୱୋ ନାମ । ତିଣ୍ଣୋତି ତଣ୍ହାସୋତଂ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ପାରଙ୍ଗତୋତି ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗତୋ । ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଥଲେ ତିଟ୍ଠତି । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲଞାଣଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବାହିତପାପତାୟ ହି ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ ।
୧୮୯. ଅପ୍ପସ୍ସୁତାଦୀସୁ – ଅପ୍ପକଂ ସୁତଂ ହୋତୀତି ନୱଙ୍ଗେ ସତ୍ଥୁସାସନେ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଥୋକଂ ସୁତଂ ହୋତି । ନ ଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟ, ନ ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ନ ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୯୦. ସମଣମଚଲାଦୀସୁ – ସମଣମଚଲୋତି ସମଣଅଚଲୋ, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ନିଚ୍ଚଲସମଣୋ, ଥିରସମଣୋତି ଅତ୍ଥୋ। ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ସୋତାପନ୍ନୋ ସାସନେ ମୂଲଜାତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ‘ସମଣମଚଲୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକଦାଗାମୀ ପନ ରଜ୍ଜନକିଲେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ସମଣପଦୁମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ରତ୍ତଟ୍ଠୋ ହି ଇଧ ପଦୁମଟ୍ଠୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନାଗାମୀ କାମରାଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ରଜ୍ଜନକିଲେସସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଣ୍ଡରଟ୍ଠୋ ହି ଇଧ ପୁଣ୍ଡରୀକଟ୍ଠୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ। ଖୀଣାସୱୋ ଚ ଥଦ୍ଧଭାୱକରାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ସମଣେସୁ ସମଣସୁଖୁମାଲୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନପି ଚେସ ସମଣସୁଖୁମାଲୋୟେୱାତି ।
ଚତୁକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୯୧. ପଞ୍ଚକେ – ତତ୍ରାତି ତେସୁ ‘‘ଆରଭତି ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହେଟ୍ଠା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ୟ୍ୱାୟନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ । ଆରଭତୀତି ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ଭସଦ୍ଦୋ କମ୍ମକିରିୟାହିଂସନୱୀରିୟୱିକୋପନାପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମେସୁ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହେସ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ଭୋତି, ସବ୍ବଂ ଆରମ୍ଭପଚ୍ଚୟା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୭୪୮) କମ୍ମେ ଆଗତୋ । ‘‘ମହାୟଞ୍ଞା ମହାରମ୍ଭା, ନ ତେ ହୋନ୍ତି ମହପ୍ଫଲା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୯) କିରିୟାୟଂ । ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପାଣଂ ଆରଭନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୫୧-୫୨) ହିଂସନେ । ‘‘ଆରଭଥ, ନିକ୍ଖମଥ, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫) ୱୀରିୟେ । ‘‘ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭା ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦, ୧୯୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୩) ୱିକୋପନେ । ‘‘ଆରଭତି ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪୨) ଅୟଂ ପନ ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମେ ଆଗତୋ । ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୱସେନ ଆରଭତି ଚେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଚ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ଅନଧିଗତତ୍ତା ୟଥାସଭାୱତୋ ନ ଜାନାତି । ୟତ୍ଥସ୍ସାତି ୟସ୍ମିଂ ଅସ୍ସ, ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ପତ୍ୱା ତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ? ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ । ଫଲପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପନ ନିରୁଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇଧ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚୱସେନ ଫଲମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ଭଜାତି ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମସମ୍ଭୱା । ୱିପ୍ପଟିସାରଜାତି ୱିପ୍ପଟିସାରତୋ ଜାତା । ପୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନ ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ସାଧୂତି ଆୟାଚନସାଧୁ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟାୱ ଅପରଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତ ଆୟସ୍ମତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ମୟଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ୟାଚାମ – ‘‘ଦେସେତବ୍ବୟୁତ୍ତକସ୍ସ ଦେସନାୟ, ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବୟୁତ୍ତକସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନେନ, ଆୱିକାତବ୍ବୟୁତ୍ତକସ୍ସ ଆୱିକିରିୟାୟ, ଆରମ୍ଭଜେ ଆସୱେ ପହାୟ, ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ଠିତଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱିପ୍ପଟିସାରଜେ ଆସୱେ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱେତୂ’’ତି । ଅମୁନା ପଞ୍ଚମେନ ପୁଗ୍ଗଲେନାତି ଏତେନ ପଞ୍ଚମେନ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲେନ । ସମସମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ସମଭାୱେନେୱ ସମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଖୀଣାସୱେନ ଓୱଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଂ ପନ ଦେସେତୁଂ ସଭାଗପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିୟେସତି । ତସ୍ମା ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଆରଭତି ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ପନ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ଅନାପତ୍ତିୟଂ ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସକିଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଛା କିଞ୍ଚାପି ନାପଜ୍ଜତି, ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ପନ ୱିନୋଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଆରଭତି ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତୀତି ନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି । କତମୋ ପନେସ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ? ଓସ୍ସଟ୍ଠୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ । ସୋ ହି ‘‘କିଂ ମେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପରିନିବ୍ବାନେନ, ଅନାଗତେ ମେତ୍ତେୟ୍ୟସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋପି ପଟିପତ୍ତିଂ ନ ପୂରେତି । ସୋପି ‘‘କିମତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମା ପମତ୍ତୋ ୱିହରତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ନାମ ଗତି ଅନିବଦ୍ଧା । ଆୟସ୍ମା ହି ମେତ୍ତେୟ୍ୟସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖଭାୱଂ ଲଭେୟ୍ୟପି ନ ଲଭେୟ୍ୟାପୀତି ଅରହତ୍ତତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେହୀ’’ତି ଓୱଦିତବ୍ବୋୱ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୯୨. ଦତ୍ୱା ଅୱଜାନାତୀତିଆଦୀସୁ – ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି । ସୋ ଚୀୱରାଦୀନି ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞଂ ଆପୁଚ୍ଛତି । ସୋପି ତସ୍ମିଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତେପି ଗଣ୍ହାତିୟେୱ । ଅଥସ୍ସ ଇତରୋ ଥୋକଂ କୁପିତୋ ହୁତ୍ୱା ମଙ୍କୁଭାୱଂ ଉପ୍ପାଦେତୁକାମୋ ୱଦତି – ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଚୀୱରାଦୀନି ନ ଲଭତି, ଅମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ଲଭତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦତ୍ୱା ଅୱଜାନାତି ନାମ । ଏକୋ ପନ ଏକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ୱସନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଚିତ୍ତୀକାରଂ ନ କରୋତି, ଆସନାପି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଂୱାସେନ ଅୱଜାନାତି ନାମ ।
ଆଧେୟ୍ୟମୁଖୋତି ଆଦିତୋ ଧେୟ୍ୟମୁଖୋ । ପଠମୱଚନସ୍ମିଂୟେୱ ଠପିତମୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚିତା ହୋତୀତି ସଦ୍ଧାତା ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସାରୁପ୍ପଂୟେୱ ଭିକ୍ଖୁଂ ‘ଅସାରୁପ୍ପୋ ଏସୋ’ତି କଥେତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ଏସ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି । ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘ସାରୁପ୍ପୋ ଅୟ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ‘‘ଅସୁକେନ ନାମ ‘ଅସାରୁପ୍ପୋ ଅୟ’ନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ପୁରିମଭିକ୍ଖୁନୋୱ କଥଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅପରୋପିସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ‘ସୀଲୱା’ତି କଥେତି । ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ‘‘ଅସାରୁପ୍ପୋ ଏସ ଭିକ୍ଖୁ, ନାୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋପି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମସ୍ସେୱ କଥଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅପରୋ ୱଣ୍ଣମ୍ପି କଥିତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅୱଣ୍ଣମ୍ପି କଥିତଂ ଗଣ୍ହାତିୟେୱ । ଅୟମ୍ପି ଆଧେୟ୍ୟମୁଖୋୟେୱ ନାମ । ଆଧାତବ୍ବମୁଖୋ ୟଂ ୟଂ ସୁଣାତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠପିତମୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଲୋଲୋତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇତ୍ତରକାଲଟ୍ଠିତିକତ୍ତା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଲୁଲିତଭାୱେନ ଲୋଲୋ । ଇତ୍ତରସଦ୍ଧୋତି ପରିତ୍ତସଦ୍ଧୋ, ଅପରିପୁଣ୍ଣସଦ୍ଧୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭଜନୱସେନ ସଦ୍ଧାୱ ଭତ୍ତି । ପେମଂ ସଦ୍ଧାପେମଂ ଗେହସିତପେମମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ପସାଦୋ ସଦ୍ଧାପସାଦୋୱ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋଲୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଇତ୍ତରସଦ୍ଧାଦିତାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋଲୋ ନାମ ହୋତି । ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ, ଥୁସରାସିମ୍ହି କୋଟ୍ଟିତଖାଣୁକୋ ୱିୟ, ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟଂ ଠପିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଚ ଅନିବଦ୍ଧଟ୍ଠାନୋ ମୁହୁତ୍ତେନ ପସୀଦତି, ମୁହୁତ୍ତେନ କୁପ୍ପତି ।
ମନ୍ଦୋ ମୋମୂହୋତି ଅଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ମନ୍ଦୋ ଅୱିସଦତାୟ ମୋମୂହୋ । ମହାମୂଳ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୯୩. ୟୋଧାଜୀୱୂପମେସୁ – ୟୋଧାଜୀୱାତି ୟୁଦ୍ଧୂପଜୀୱିନୋ । ରଜଗ୍ଗନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ ପାଦପ୍ପହାରଭିନ୍ନାୟ ଭୂମିୟା ଉଗ୍ଗତଂ ରଜକ୍ଖନ୍ଧଂ । ନ ସନ୍ଥମ୍ଭତୀତି ସନ୍ଥମ୍ଭିତ୍ୱା ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସହତି ରଜଗ୍ଗନ୍ତି ରଜକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱାପି ଅଧିୱାସେତି । ଧଜଗ୍ଗନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିପିଟ୍ଠେସୁ ୱା ରଥେସୁ ୱା ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ଅଗ୍ଗଂ । ଉସ୍ସାରଣନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୀନଞ୍ଚେୱ ବଲକାୟସ୍ସ ଚ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦଂ । ସମ୍ପହାରେତି ସମାଗତେ ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ପହାରେ । ହଞ୍ଞତୀତି ୱିହଞ୍ଞତି, ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ୱିପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପକତିଭାୱଂ ଜହତି । ସହତି ସମ୍ପହାରନ୍ତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପହାରେ ପତ୍ୱାପି ସହତି, ଅଧିୱାସେତି। ତମେୱ ସଙ୍ଗାମସୀସନ୍ତି ତମେୱ ଜୟଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନଂ । ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ସତ୍ତାହମତ୍ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆୱସତି । କିଂ କାରଣା ? ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରାନଂ ପହାରଜଗ୍ଗନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ କତକମ୍ମାନଂ ୱିସେସଂ ଞତ୍ୱା ଠାନନ୍ତରଦାନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇସ୍ସରିୟସୁଖାନୁଭୱନତ୍ଥଞ୍ଚ ।
୧୯୪. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସତ୍ଥୁ ୟୋଧାଜୀୱେହି କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାସନେ ତଥାରୂପେ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଓପମ୍ମଂ ଆଭତଂ, ତସ୍ମା ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମେୱନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସଂସୀଦତୀତି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କସ୍ମିଂ ୱିସୀଦତି, ଅନୁପୱିସତି । ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ଅନୁପଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନଂ ଗୋପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସିକ୍ଖାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଆୱିକତ୍ୱାତି ସିକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା । କିମସ୍ସ ରଜଗ୍ଗସ୍ମିନ୍ତି କିଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରଜଗ୍ଗଂ ନାମାତି ୱଦତି । ଅଭିରୂପାତି ଅଭିରୂପୱତୀ । ଦସ୍ସନୀୟାତି ଦସ୍ସନୟୋଗ୍ଗା । ପାସାଦିକାତି ଦସ୍ସନେନେୱ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦାୱହା । ପରମାୟାତି ଉତ୍ତମାୟ । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନ ଚେୱ ଅଙ୍ଗସଣ୍ଠାନେନ ଚ ।
୧୯୬.ଊହସତୀତି ଅୱହସତି । ଉଲ୍ଲପତୀତି କଥେତି । ଉଜ୍ଜଗ୍ଘତୀତି ପାଣିଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାହସିତଂ ହସତି । ଉପ୍ପଣ୍ଡେତୀତି ଉପ୍ପଣ୍ଡନକଥଂ କଥେତି ।
୧୯୭.ଅଭିନିସୀଦତୀତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସନ୍ତିକେ ୱା ଏକାସନେ ୱା ନିସୀଦତି । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅୱତ୍ଥରତି ।
୧୯୮.ୱିନିୱେଠେତ୍ୱା ୱିନିମୋଚେତ୍ୱାତି ଗହିତଟ୍ଠାନତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ୱିନିୱେଠେତ୍ୱା ଚେୱ, ମୋଚେତ୍ୱା ଚ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୯୯. ପିଣ୍ଡପାତିକେସୁ – ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତାତି ନେୱ ସମାଦାନଂ ଜାନାତି, ନ ଆନିସଂସଂ; ଅତ୍ତନୋ ପନ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ଅଞ୍ଞାଣେନେୱ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋତି ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ମେ ସତୋ ‘‘ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ’’ତି ଚତୁପଚ୍ଚୟସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଲଜ୍ଜୀ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତିଆଦୀହି ଚ ଗୁଣେହି ସମ୍ଭାୱେସ୍ସନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଠତ୍ୱା ତାୟ ପାପିଚ୍ଛାୟ ଅଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ଉମ୍ମାଦୱସେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ପନ ଉମ୍ମାଦା ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପା ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ନାମ ହୋତି । ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଇଦଂ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ଚ ୱଣ୍ଣିତଂ ପସତ୍ଥନ୍ତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟାତିଆଦୀସୁ – ‘‘ଇତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ମେ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି; ‘ଇତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଇଦଂ ମେ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି’; ‘ଇତି କିଲେସେ ସଂଲିଖିସ୍ସାମି’, ଇଦଂ ମେ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ କିଲେସସଲ୍ଲେଖନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ଇଦମତ୍ଥିତନ୍ତି ଇମାୟ କଲ୍ୟାଣାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିକଭାୱଂ, ଇମିନା ୱା ପିଣ୍ଡପାତମତ୍ତେନ ଅତ୍ଥିକଭାୱଂ । ୟଂ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ତେନ ତେନେୱ ୟାପନଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗୋତି ଜେଟ୍ଠକୋ । ସେସାନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି ।
ଗୱା ଖୀରନ୍ତି ଗାୱିତୋ ଖୀରଂ ନାମ ହୋତି, ନ ୱିନା ଗାୱିୟା । ଖୀରମ୍ହା ଦଧୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେୱନ୍ତି ୟଥା ଏତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଗୋରସେସୁ ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅଗ୍ଗୋ; ଏୱମେୱଂ ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପିଣ୍ଡପାତିକେସୁ ୟ୍ୱାୟଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଚ ପାମୋକ୍ଖୋ ଚ ଉତ୍ତମୋ ଚ ପୱରୋ ଚ । ଇମେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ପିଣ୍ଡପାତିକେସୁ ଦ୍ୱେୱ ଜନା ପିଣ୍ଡପାତିକା, ତୟୋ ନ ପିଣ୍ଡପାତିକା । ନାମମତ୍ତେନ ପନ ପିଣ୍ଡପାତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ପଞ୍ଚକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୦୨. ଛକ୍କେ – ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଛସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନ ଅନାଚରିୟକେନ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେନାତିଆଦୀସୁପି ତେନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଞାଣେନ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତେନ ସାୱକପାରମୀଞାଣେନ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା । ତେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକରଣେନ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅୱସେସା ଅରହନ୍ତୋ । ତେନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗମନେନ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନାଗାମୀ । ତେନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗମନେନ ତେ ପୁଗ୍ଗଲା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।
ଛକ୍କନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୭. ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୦୩. ସତ୍ତକେ – ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋତି ଏକୱାରଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ । ଏକନ୍ତକାଳକେହୀତି ଏକନ୍ତେନେୱ କାଳକେହି ନତ୍ଥିକୱାଦଅହେତୁକୱାଦଅକିରିୟୱାଦସଙ୍ଖାତେହି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେହି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଇମିନା କାରଣେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକୱାରଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ତଥା ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତି । ଏତସ୍ସ ହି ପୁନ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲାଦୟୋ ୱିୟ ହେଟ୍ଠା ନରକଗ୍ଗୀନଂୟେୱ ଆହାରୋ ହୋତି ।
ସାହୁ ସଦ୍ଧା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ସଦ୍ଧା ନାମ ସାଧୁଲଦ୍ଧିକାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତି । ସୋ ତାୱତକେନେୱ କୁସଲେନ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜତି ନାମ । ସାଧୁ ହିରୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହାୟତିୟେୱାତି ଚଙ୍କୱାରେ ଆସିତ୍ତଉଦକଂ ୱିୟ ଏକନ୍ତେନ ପରିହାୟତେୱ । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂ ସାହୁ ସଦ୍ଧାତି । ଇମେସଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱସେନ ଏକୱାରଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେସଂ ପରିହାନିୟା ପୁନ ନିମୁଜ୍ଜତିୟେୱ, ଦେୱଦତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ହି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାପି ପୁନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିକଣ୍ଟକତାୟ ତେହି ଗୁଣେହି ପରିହୀନୋ ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମଞ୍ଚ କତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁତିୟଚିତ୍ତୱାରେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି । କୋକାଲିକୋ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଉପୱଦିତ୍ୱା ପଦୁମନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।
ନେୱ ହାୟତି ନୋ ୱଡ୍ଢତୀତି ଅପ୍ପହୋନକକାଲେପି ନ ହାୟତି, ପହୋନକକାଲେପି ନ ୱଡ୍ଢତି । ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅଗାରିକେନପି ଅନଗାରିକେନପି ଦୀପେତବ୍ବଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଅଗାରିକୋ ଅପ୍ପହୋନକକାଲେ ପକ୍ଖିକଭତ୍ତଂ ୱା ସଲାକଭତ୍ତଂ ୱା ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ୱା ଉପନିବନ୍ଧାପେତି । ସୋ ପଚ୍ଛା ପହୋନକକାଲେପି ପକ୍ଖିକଭତ୍ତାଦିମତ୍ତମେୱ ପୱତ୍ତେତି । ଅନଗାରିକୋପି ଆଦିମ୍ହି ଅପ୍ପହୋନକକାଲେ ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ଧୁତଙ୍ଗଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ମେଧାବଲୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ପହୋନକକାଲେପି ତତୋ ଉତ୍ତରିଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂ ଇମାୟ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଠିତିୟା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତୋ ନାମ ହୋତି ।
ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସତି ୱିଲୋକେତୀତି ସୋତାପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗମନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ଦିସଂ ୱା ଆଲୋକେତି ନାମ ।
ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱାପତରତୀତି ସକଦାଗାମିପୁଗ୍ଗଲୋ କିଲେସତନୁତାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଦିସାଭିମୁଖୋ ପତରତି ନାମ ।
ପତିଗାଧପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅନାଗାମିପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଟ୍ଠାୟ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ପତରିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପତିଟ୍ଠାପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତିଟ୍ଠତି, ନ ପୁନାଗଚ୍ଛତି ।
ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ସବ୍ବକିଲେସୋଘଂ ତରିତ୍ୱା ପରତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଥଲେ ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ଇମେ ପନ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲା ଉଦକୋପମେନ ଦୀପିତା ।
ସତ୍ତ କିର ଜଙ୍ଘୱାଣିଜା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏକଂ ପୁଣ୍ଣନଦିଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତେସୁ ପଠମଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଉଦକଭୀରୁକୋ ପୁରିସୋ ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଅନ୍ତୋୟେୱ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖୋ ଜାତୋ । ଦୁତିୟୋ ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ସକିଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନ ନିମୁଗ୍ଗୋ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଅନ୍ତୋୟେୱ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖୋ ଜାତୋ । ତତିୟୋ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହି । ସୋ ମଜ୍ଝେ ନଦିୟା ଠତ୍ୱା ନେୱ ଓରତୋ ଆଗନ୍ତୁଂ, ନ ପରତୋ ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍ଖି। ଚତୁତ୍ଥୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଠିତୋ ଉତ୍ତରଣତିତ୍ଥଂ ଓଲୋକେସି । ପଞ୍ଚମୋ ଓତରଣତିତ୍ଥଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପତରି । ଛଟ୍ଠୋ ତରିତ୍ୱା ପାରିମତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କଟିପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଠିତୋ । ସତ୍ତମୋ ପାରିମତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ନ୍ହାତ୍ୱା ୱରୱତ୍ଥାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁରଭିୱିଲେପନଂ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀନି ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ନାନାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତୋ ମହାନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦୱରମାରୁୟ୍ହ ଉତ୍ତମଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜି ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ଜଙ୍ଘୱାଣିଜା ୱିୟ ଇମେ ସତ୍ତ ପୁଗ୍ଗଲା । ନଦୀ ୱିୟ ୱଟ୍ଟଂ । ପଠମସ୍ସ ଉଦକଭୀରୁକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ୱଟ୍ଟେ ନିମୁଜ୍ଜନଂ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିମୁଗ୍ଗପୁରିସୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତକେନ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେସଂ ପରିହାନିୟା ନିମୁଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ । ମଜ୍ଝେ ନଦିୟା ଠିତୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଠିତିୟା ଠିତପୁଗ୍ଗଲୋ । ଉତ୍ତରଣତିତ୍ଥଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୱିୟ ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତବ୍ବଦିସଂ ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ । ପତରିତପୁରିସୋ ୱିୟ କିଲେସତନୁତାୟ ପତରନ୍ତୋ ସକଦାଗାମୀ । ତରିତ୍ୱା କଟିମତ୍ତେ ଉଦକେ ଠିତପୁରିସୋ ୱିୟ ଅନାୱତ୍ତିତଧମ୍ମତାୟ ଠିତୋ ଅନାଗାମୀ । ନ୍ହତ୍ୱା ପାରିମତୀରଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଥଲେ ଠିତପୁରିସୋ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଥଲେ ଠିତୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଥଲେ ଠିତପୁରିସସ୍ସ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦୱରଂ ଆରୁୟ୍ହ ଉତ୍ତମଭୋଜନଭୁଞ୍ଜନଂ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ୱୀତିନାମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ପକାସିତାୟେୱାତି ।
ସତ୍ତକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୦୭. ଅଟ୍ଠକନୱକନିଦ୍ଦେସାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୦. ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୦୯. ଦସକନିଦ୍ଦେସେ – ଇଧାତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ । କାମାୱଚରଭୂମିୟଞ୍ହି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମାଦୀନଂ କାମାୱଚରଭୂମିୟଞ୍ଞେୱ ନିଟ୍ଠା ହୋତି । କାମାୱଚରତ୍ତଭାୱେନେୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଧୱିହାୟାତି ଇଧ କାମାୱଚରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିହାୟ ସୁଦ୍ଧାୱାସତ୍ତଭାୱେ ଠିତାନଂ ନିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିଆଦୟୋ ହି ଇଧ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଇତୋ ଚୁତା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇଧ ୱିହାୟ ନିଟ୍ଠା’’ତି ।
ଦସକନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ନିଗମନକଥା
ଏତ୍ତାୱତା ଚ –
ୟଂ ୱେ ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ, ଲୋକେ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ନାତିସଙ୍ଖେପତୋ ସତ୍ଥା, ଦେସେସି ତିଦସାଲୟେ ॥
ତସ୍ସା ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚେୱ, ଦୀପଭାସାୟ ସଙ୍ଖତଂ ।
ଆଗମଟ୍ଠକଥାୟୋ ଚ, ଓଗାହେତ୍ୱା ଅସେସତୋ ॥
ସୁୱିଭତ୍ତୋ ଅସଂକିଣ୍ଣୋ, ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟହିଂ ୟହିଂ ।
ତତୋ ତତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ପହାୟ ଅତିୱିତ୍ଥାରଂ ॥
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନାଦାୟ ସଙ୍ଖତା ।
ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାର-ନୟେନଟ୍ଠକଥା ଅୟଂ ॥
ତଂ ଏତଂ ସତ୍ତମତ୍ତେହି, ଭାଣୱାରେହି ତନ୍ତିୟା ।
ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ ୟଂ ମୟା ॥
ସମ୍ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ତେନ, ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୁଖୁମଂ ସିୱଂ ।
ଓଲୋକେନ୍ତୁ ୱିସୁଦ୍ଧେନ, ପାଣୟୋ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନାତି ॥
ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ
କଥାୱତ୍ଥୁ-ଅଟ୍ଠକଥା
ନିସିନ୍ନୋ ଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ, ଦେୱସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ।
ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ସତ୍ଥା ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ॥
ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତିକୁସଲୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତିପରିଦୀପନଂ ।
ୱତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିଂ, ଲୋକେ ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲୋ ॥
ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥାଦୀନଂ, କଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ।
କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ, ସଙ୍ଖେପେନ ଅଦେସୟୀ ॥
ମାତିକାଠପନେନେୱ, ଠପିତସ୍ସ ସୁରାଲୟେ ।
ତସ୍ସ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତେନ, ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ମହୀତଲେ ॥
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ।
ତସ୍ମା ନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥
ନିଦାନକଥା
ୟମକପାଟିହୀରାୱସାନସ୍ମିଞ୍ହି ଭଗୱା ତିଦସପୁରେ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକମୂଲେ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାୟଂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମାତରଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଦେୱପରିସାୟ ଅଭିଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀୱିଭଙ୍ଗଧାତୁକଥାପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପ୍ପକରଣାନି ଦେସୟିତ୍ୱା କଥାୱତ୍ଥୁଦେସନାୟ ୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ଅନାଗତେ ମମ ସାୱକୋ ମହାପଞ୍ଞୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସାସନମଲଂ ସୋଧେତ୍ୱା ତତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ପରୱାଦେ ପଞ୍ଚାତି ସୁତ୍ତସହସ୍ସଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଇମଂ ପକରଣଂ ଭାଜେସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସୋକାସଂ କରୋନ୍ତୋ ୟା ଚେସା ପୁଗ୍ଗଲୱାଦେ ତାୱ ଚତୂସୁ ପଞ୍ହେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠମୁଖା ୱାଦୟୁତ୍ତି, ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବକଥାମଗ୍ଗେସୁ ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣଭାଣୱାରମତ୍ତାୟ ତନ୍ତିୟା ମାତିକଂ ଠପେସି । ଅଥାୱସେସଂ ଅଭିଧମ୍ମକଥଂ ୱିତ୍ଥାରନୟେନେୱ କଥେତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ସୁୱଣ୍ଣରଜତସୋପାନମଜ୍ଝେ ମଣିମୟେନ ସୋପାନେନ ଦେୱଲୋକତୋ ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଓରୁୟ୍ହ ସତ୍ତହିତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖୋ ୱସୀଗଣୋ ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜାନଂ ସହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସରୀରଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେସି । ତତୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ଦସ ୱତ୍ଥୂନି ଦୀପୟିଂସୁ । ତାନି ସୁତ୍ୱା କାକଣ୍ଡକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ୟସତ୍ଥେରୋ ସୁସୁନାଗପୁତ୍ତଂ କାଲାସୋକଂ ନାମ ରାଜାନଂ ସହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରେ ସତ୍ତଥେରସତାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତାନି ଦସୱତ୍ଥୂନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସରୀରଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେସି ।
ତେହି ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ନିଗ୍ଗହିତା ଦସସହସ୍ସା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସମାନା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ଦୁବ୍ବଲପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ମହାସଙ୍ଘିକାଚରିୟକୁଲଂ ନାମ ଅକଂସୁ। ତତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରାନି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟକୁଲାନି ଜାତାନି – ଗୋକୁଲିକା ଚ ଏକବ୍ୟୋହାରିକା ଚ । ଗୋକୁଲିକନିକାୟତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରାନି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟକୁଲାନି ଜାତାନି – ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାଦା ଚ ବାହୁଲିୟା ଚ । ବହୁସ୍ସୁତିକାତିପି ତେସଂୟେୱ ନାମଂ । ତେସଂୟେୱ ଅନ୍ତରେ ଚେତିୟୱାଦା ନାମ ଅପରେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏୱଂ ମହାସଙ୍ଘିକାଚରିୟକୁଲତୋ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ପଞ୍ଚାଚରିୟକୁଲାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି । ତାନି ମହାସଙ୍ଘିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛ ହୋନ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ଥେରୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା – ମହିସାସକା ଚ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚ । ତତ୍ଥ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରେ ଚତ୍ତାରୋ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା – ଧମ୍ମୁତ୍ତରିୟା, ଭଦ୍ରୟାନିକା, ଛନ୍ନାଗାରିକା, ସମିତିୟାତି । ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ମହିସାସକୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତିକାତି ଦ୍ୱେ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦକୁଲତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା କସ୍ସପିକା ନାମ ଜାତା । କସ୍ସପିକେସୁ ଭିନ୍ନେସୁ ଅପରେ ସଙ୍କନ୍ତିକା ନାମ ଜାତା । ସଙ୍କନ୍ତିକେସୁ ଭିନ୍ନେସୁ ସୁତ୍ତୱାଦା ନାମ ଜାତାତି ଥେରୱାଦତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇମେ ଏକାଦସ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତେ ଥେରୱାଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମେ ଚ ଦ୍ୱାଦସ, ମହାସଙ୍ଘିକାନଞ୍ଚ ଛ ଆଚରିୟୱାଦାତି ସବ୍ବେୱ ଅଟ୍ଠାରସ ଆଚରିୟୱାଦା ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଅଟ୍ଠାରସ ନିକାୟାତିପି, ଅଟ୍ଠାରସାଚରିୟକୁଲାନୀତିପି ଏତେସଂୟେୱ ନାମଂ । ଏତେସୁ ପନ ସତ୍ତରସ ୱାଦା ଭିନ୍ନକା, ଥେରୱାଦୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଦୀପୱଂସେ –
‘‘ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ପାପଭିକ୍ଖୂ, ଥେରେହି ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ।
ଅଞ୍ଞଂ ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ବହୂ ଜନା ॥
‘‘ଦସସହସ୍ସା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ଅକଂସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ।
ତସ୍ମାୟଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି, ମହାସଙ୍ଗୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
‘‘ମହାସଙ୍ଗୀତିକା ଭିକ୍ଖୂ, ୱିଲୋମଂ ଅକଂସୁ ସାସନେ ।
ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୂଲସଙ୍ଗହଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ସଙ୍ଗହଂ ॥
‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଙ୍ଗହିତା ସୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅକରିଂସୁ ତେ ।
ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ୱିନୟେ ନିକାୟେସୁ ଚ ପଞ୍ଚସୁ ॥
‘‘ପରିୟାୟଦେସିତଞ୍ଚାପି, ଅଥୋ ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସିତଂ ।
ନୀତତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ, ଅଜାନିତ୍ୱାନ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥
‘‘ଅଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ଠପୟିଂସୁ ତେ ।
ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ, ବହୁଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସୟୁଂ ॥
‘‘ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାନ ଏକଦେସଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱିନୟଗମ୍ଭୀରଂ ।
ପତିରୂପଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିନୟଂ, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ କରିଂସୁ ତେ ॥
‘‘ପରିୱାରଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଂ, ଅଭିଧମ୍ମଂ ଛପ୍ପକରଣଂ ।
ପଟିସମ୍ଭିଦଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦେସଂ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ଜାତକଂ ॥
‘‘ଏତ୍ତକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାନ, ଅଞ୍ଞାନି ଅକରିଂସୁ ତେ ।
ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ॥
‘‘ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ।
ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଭିନ୍ନୱାଦା, ମହାସଙ୍ଗୀତିକାରକା ॥
‘‘ତେସଞ୍ଚ ଅନୁକାରେନ, ଭିନ୍ନୱାଦା ବହୂ ଅହୁ ।
ତତୋ ଅପରକାଲମ୍ହି, ତସ୍ମିଂ ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ॥
‘‘ଗୋକୁଲିକା ଏକବ୍ୟୋହାରି, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ଗୋକୁଲିକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭେଦା, ଅପରକାଲମ୍ହି ଜାୟଥ ॥
‘‘ବହୁସ୍ସୁତିକା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ଚେତିୟା ଚ ପୁନୱାଦୀ, ମହାସଙ୍ଗୀତିଭେଦକା ॥
‘‘ପଞ୍ଚୱାଦା ଇମେ ସବ୍ବେ, ମହାସଙ୍ଗୀତିମୂଲକା ।
ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ॥
‘‘ଗନ୍ଥଞ୍ଚ ଏକଦେସଞ୍ହି, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ।
ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ॥
‘‘ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ।
ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୱାଦମ୍ହି, ପୁନ ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ॥
‘‘ମହିସାସକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱାଦମ୍ହି, ଚତୁଧା ଭେଦୋ ଅଜାୟଥ ॥
‘‘ଧମ୍ମୁତ୍ତରିକା ଭଦ୍ଦୟାନିକା, ଛନ୍ନାଗାରିକା ଚ ସମିତି ।
ମହିସାସକାନଂ ଦ୍ୱେ ଭେଦା, ଅପରକାଲମ୍ହି ଅଜାୟଥ ॥
‘‘ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତା, ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦାନଂ କସ୍ସପିକା, ସଙ୍କନ୍ତିକସ୍ସପିକେନ ଚ ॥
‘‘ସଙ୍କନ୍ତିକାନଂ ସୁତ୍ତୱାଦୀ, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭିଜ୍ଜଥ ।
ଇମେ ଏକାଦସ ୱାଦା, ସମ୍ଭିନ୍ନା ଥେରୱାଦତୋ ॥
‘‘ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିଂସୁ, ଏକଦେସଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ ।
ଗନ୍ଥଞ୍ଚ ଏକଦେସଞ୍ହି, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥
‘‘ନାମଂ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ଆକପ୍ପକରଣାନି ଚ ।
ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ଅକଂସୁ ତେ ॥
‘‘ସତ୍ତରସ ଭିନ୍ନୱାଦା, ଏକୱାଦୋ ଅଭିନ୍ନକୋ ।
ସବ୍ବେୱଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି, ଭିନ୍ନୱାଦେନ ତେ ସହ ॥
‘‘ନିଗ୍ରୋଧୋୱ ମହାରୁକ୍ଖୋ, ଥେର ୱାଦାନମୁତ୍ତମୋ ।
ଅନୂନଂ ଅନଧିକଞ୍ଚ, କେୱଲଂ ଜିନସାସନଂ ॥
‘‘ସନ୍ତକା ୱିୟ ରୁକ୍ଖମ୍ହି, ନିବ୍ବତ୍ତା ୱାଦସେସକା ।
ପଠମେ ୱସ୍ସସତେ ନତ୍ଥି, ଦୁତିୟେ ୱସ୍ସସତନ୍ତରେ ।
ଭିନ୍ନା ସତ୍ତରସ ୱାଦା, ଉପ୍ପନ୍ନା ଜିନସାସନେ’’ତି ॥
ଅପରାପରଂ ପନ ହେମୱତିକା, ରାଜଗିରିକା, ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକା, ପୁବ୍ବସେଲିୟା, ଅପରସେଲିୟା, ୱାଜିରିୟାତି ଅଞ୍ଞେପି ଛ ଆଚରିୟୱାଦା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତେ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତା । ପୁରିମକାନଂ ପନ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଆଚରିୟୱାଦାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତମାନେ ସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ବୁଦ୍ଧପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ଧମ୍ମପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ସଙ୍ଘପୂଜାୟ ସତସହସ୍ସଂ, ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ, ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସାନି ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ସାସନେ ଉଳାରଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ପୱତ୍ତେସି ।
ତିତ୍ଥିୟା ହତଲାଭସକ୍କାରା ଅନ୍ତମସୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନମତ୍ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତା ଲାଭସକ୍କାରଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଭିକ୍ଖୂସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସକାନି ସକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି – ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ, ଇଦଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତି । ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନାପି ସୟମେୱ କେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିହାରେସୁ ୱିଚରନ୍ତା ଉପୋସଥକମ୍ମାଦିକରଣକାଲେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସନ୍ତି । ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାପି ଧମ୍ମୱିନୟାନୁଲୋମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅସଣ୍ଠହନ୍ତା ଅନେକରୂପଂ ସାସନସ୍ସ ଅବ୍ବୁଦଞ୍ଚ ମଲଞ୍ଚ କଣ୍ଟକଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି । କେଚି ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତି, କେଚି ପଞ୍ଚାତପେ ତପନ୍ତି, କେଚି ଆଦିଚ୍ଚଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ୱୋଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି ତଥା ତଥା ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତଦା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଅକାସି । ଅସୋକାରାମେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଉପୋସଥୋ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜି ।
ରାଜା ‘‘ଆଣାୟ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାୟମନ୍ତୋପି କାରେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦୁଗ୍ଗହିତଗାହିନା ବାଲେନ ଅମଚ୍ଚେନ ଅନେକେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତେସୁ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି । ସୋ ତଞ୍ଚ ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ତଞ୍ଚ ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ୱୂପସମେତୁକାମୋ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଟିବଲୋ’’ତି ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ, ମହାରାଜା’’ତି ସୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱଚନେନ ଅହୋଗଙ୍ଗାପବ୍ବତତୋ ଥେରଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଦସ୍ସନେନ ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱେ ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ ଅତ୍ତନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ୱୂପସମେସି । ଥେରୋପି ତଂ ରାଜୁୟ୍ୟାନେୟେୱ ୱସନ୍ତୋ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ସମୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ସୋ ଉଗ୍ଗହିତସମୟୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଅସୋକାରାମେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରନ୍ତରେ ନିସିନ୍ନୋ ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ ଏକତୋ କାରେତ୍ୱା ଏକମେକଂ ଭିକ୍ଖୁସମୂହଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଭନ୍ତେ, କିଂୱାଦୀ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ତତୋ ସସ୍ସତୱାଦିନୋ – ‘‘ସସ୍ସତୱାଦୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା, ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା, ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା, ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା – ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ପଠମମେୱ ସମୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନୟିମେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଇମେତି ଞତ୍ୱା ତେସଂ ସେତକାନି ୱତ୍ଥାନି ଦତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସି । ତେ ସବ୍ବେପି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ମହାରାଜା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ‘ସୁଦ୍ଧଂ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ସାସନଂ, କରୋତୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥ’ନ୍ତି ଆରକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ସମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ ଅକାସି । ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପାତେ ସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୟାନି ଚ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନାନି ୱତ୍ଥୂନି, ୟାନି ଚ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ପଟିବାହନତ୍ଥଂ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟୱସେନେୱ ତଥାଗତେନ ଠପିତମାତିକଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ପରୱାଦେ ପଞ୍ଚାତି ସୁତ୍ତସହସ୍ସଂ ଆହରିତ୍ୱା ଇମଂ ପରପ୍ପୱାଦମଥନଂ ଆୟତିଲକ୍ଖଣଂ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ଅଭାସି ।
ତତୋ ସଟ୍ଠିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟେସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧରାନଂ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସହସ୍ସମେକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚ ୟସତ୍ଥେରୋ ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ; ଏୱମେୱ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ସାସନମଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ତତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ଅକାସି । ତତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ଇମଂ ୟଥାଭାସିତଂ ପକରଣଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥାଦୀନଂ, କଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ।
କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ, ସଙ୍ଖେପେନ ଅଦେସୟୀ ॥
‘‘ମାତିକାଠପନେନେୱ, ଠପିତସ୍ସ ସୁରାଲୟେ ।
ତସ୍ସ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତେନ, ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ମହୀତଲେ ॥
‘‘ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ।
ତସ୍ମା ନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତା’’ତି ॥
ନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମହାୱଗ୍ଗୋ
୧. ପୁଗ୍ଗଲକଥା
୧. ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ
୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା
୧. ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା । ଆମନ୍ତାତି ଅୟଂ ପଟିଜାନନା । କସ୍ସ ପନାୟଂ ପୁଚ୍ଛା, କସ୍ସ ପଟିଜାନନାତି ? ଅସୁକସ୍ସାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଭଗୱତା ହି ଇମସ୍ମିଂ ପକରଣେ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ଲଦ୍ଧୀନଂ ୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ତନ୍ତିୱସେନ ମାତିକା ଠପିତା । ସା ଥେରେନ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ତନ୍ତିୱସେନ ୱିଭତ୍ତା । ନ ହି ଥେରୋ ୟତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ୱାଦମଗ୍ଗା ଦସ୍ସିତା, ତତ୍ତକେହି ୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦେନ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ କଥେସି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ତାସଂ ତାସଂ କଥାନଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖାୱଧାରଣତ୍ଥଂ ସକୱାଦୀପୁଚ୍ଛା, ପରୱାଦୀପୁଚ୍ଛା, ସକୱାଦୀପଟିଞ୍ଞା, ପରୱାଦୀପଟିଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ହି ଅୟଂ ସକୱାଦୀପୁଚ୍ଛା । ତାୟ ‘‘ୟେ ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋ, ତେ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା’’ତି ଦୀପେତି । କେ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋତି ? ସାସନେ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଚେୱ ସମିତିୟା ଚ ବହିଦ୍ଧା ଚ ବହୂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅତ୍ତା, ସତ୍ତୋ ଜୀୱୋ । ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଲବ୍ଭତି, ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତାକାରେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଭୂତଟ୍ଠୋ । ପରମତ୍ଥୋତି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ । ଉଭୟେନାପି ୟୋ ପରତୋ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ରୂପଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତିଆଦିନା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱିଧୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ। ୟଥା ସୋ ଭୂତେନ ସଭାୱଟ୍ଠେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ତୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ପଟିଜାନନଞ୍ହି କତ୍ଥଚି ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆଗଚ୍ଛତି, କତ୍ଥଚି ‘‘ଆମୋ’’ତି ପଟିଜାନନଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଇଧ ପନ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସୋ ହି ୟଂ ତଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଆଗତଂ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ସଚ୍ଚୱାଦୀ ନ ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରୋ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନାପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସଦେୱକଂ ପନ ଲୋକଂ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତି, ତସ୍ମା ୟୋ ତେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି, ସୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନେୱ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି ।
ଅଥସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଲେସୱଚନସ୍ସ ଛଲୱାଦସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦଦମାନୋ ସକୱାଦୀ ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ପରତୋ ‘‘ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ସଙ୍ଖତୋ ଅସଙ୍ଖତୋ, ସସ୍ସତୋ, ଅସସ୍ସତୋ ସନିମିତ୍ତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିଦୀପିତୋ ରୂପାଦିସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱିଧୋ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଆଗତୋ; ନ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ, ନାପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭୂତତାୟ ଏୱ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ଚ ପରମତ୍ଥୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ।
ତତୋତି କରଣୱଚନମେତଂ, ତସ୍ମା ତେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ରୁପ୍ପନାଦିଭେଦେନ ୱା ସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦେନ ୱା ଆକାରେନ ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୋ ଉପଲବ୍ଭତି, କିଂ ତେ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ତେନାକାରେନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ? ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଅୱଜାନନା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସୋ ହି ତଥାରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅୱଜାନାତି । ତତ୍ରାୟଂ ପଦଚ୍ଛେଦୋ – ‘ନ ହି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’ତି, ନ ହି ଏୱନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏୱଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତି ସକୱାଦିୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ତେ ପୁରିମାୟ ୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଛିମା ନୱତ୍ତବ୍ବପଟିଞ୍ଞା, ପଚ୍ଛିମାୟ ଚ ପୁରିମା ନ ସନ୍ଧିୟତି, ତସ୍ମାପି ନିଗ୍ଗହଂ ପତ୍ତୋ । ତଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଦୋସଂ ଅପରାଧଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଆଜାନାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଠପନାୟ ଚେୱ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ସଚେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ତାୱ ପରୱାଦୀପକ୍ଖସ୍ସ ଠପନତୋ ନିଗ୍ଗହପାପନାରୋପନାନଂ ଲକ୍ଖଣଭୂତା ଅନୁଲୋମଠପନା ନାମ । ତେନ ୱତ ରେତିଆଦି ଅନୁଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାପିତତ୍ତା ଅନୁଲୋମପାପନା ନାମ । ତତ୍ଥ ତେନାତି କାରଣୱଚନଂ । ୱତାତି ଓକପ୍ପନୱଚନଂ । ରେତି ଆମନ୍ତନୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେନ, ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱତ, ରେ ହମ୍ଭୋ, ଭଦ୍ରମୁଖ, ତେନ କାରଣେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୟେୱାତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସୀତିଆଦି ଅନୁଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଆରୋପିତତ୍ତା ଅନୁଲୋମରୋପନା ନାମ । ୟଂ ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ମିଚ୍ଛାତିପଦଂ ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଇଦଂ ତେ’ତି ଆହରିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ପରତୋ ଚ ପାଳିୟଂ ଏତଂ ଆଗତମେୱ ।
ନୋ ଚେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେତିଆଦି ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପକ୍ଖସ୍ସ ଠପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମତୋ ନିଗ୍ଗହପାପନାରୋପନାନଂ ଲକ୍ଖଣଭୂତା ପଟିଲୋମଠପନା ନାମ । ନୋ ଚ ୱତ ରେତିଆଦି ପଟିଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ପାପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମପାପନା ନାମ । ପୁନ ୟଂ ତତ୍ଥ ୱଦେସୀତିଆଦି ପଟିଲୋମପକ୍ଖେ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଆରୋପିତତ୍ତା ପଟିଲୋମରୋପନା ନାମ । ଇଧାପି ପରିୟୋସାନେ ମିଚ୍ଛାତିପଦସ୍ସ ପୁରତୋ ଇଦଂ ତେତି ଆହରିତବ୍ବମେୱ । ପରତୋପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ, ତେନ ୱତ ଭୋ ସୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଖୋ ପୁରିମପଞ୍ହେ ‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’ତି, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ତାୱ ଅନୁଲୋମତୋ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘ତତୋ ସୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି, ପୁରିମପଞ୍ହେପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋୱ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଦେସି ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଖୋ ପୁରିମପଞ୍ହେ ‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’ତି, ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’’ତି, ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଏୱଂ ପଟିଲୋମତୋ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତଂ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଚ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପାପନାରୋପନାନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକଂ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଅନୁଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ଏକୋ, ପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ଏକୋତି ଦ୍ୱେ ନିଗ୍ଗହା କତା । ‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’ନ୍ତି ଏତସ୍ସେୱ ପନେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଠମଂ ୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପଠମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଆରୋପିତତ୍ତା ଏକୋୱାୟଂ ନିଗ୍ଗହୋତି ପଠମୋ ନିଗ୍ଗହୋ ।
୨. ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀକନୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସୋ ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଗହିତତ୍ତା ‘‘ନୁପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସକୱାଦୀ ୟଥା ରୂପାଦିଧମ୍ମା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନୁପଲବ୍ଭନୀୟତୋ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଇତରୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତିଆଦିମାହ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନି ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱାପି ଏୱମାହ । ସକୱାଦୀ ‘ପୁଗ୍ଗଲୋ’ତି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତାପି ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଇଦାନି କିଞ୍ଚାପି ତେନ ପଠମଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱସେନ ନୁପଲବ୍ଭନୀୟତା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତା, ପଚ୍ଛା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱସେନ ୱୋମିସ୍ସକୱସେନ ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ପରୱାଦୀ ପନ ‘ନୁପଲବ୍ଭତୀ’ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତଂ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ୟଂ ତୟା ପଠମଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଭଣ୍ଡନସ୍ସ ପଟିଭଣ୍ଡନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହକମ୍ମସ୍ସ ପଟିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ଆହ । ଇଦାନି ୟଥାସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ସକୱାଦିନା ୱାଦଟ୍ଠପନଂ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାହି ନିଗ୍ଗହୋ ପାକଟୋ କତୋ, ଏୱଂ ପଟିକମ୍ମଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିମାହ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଠପନା ନାମ ପରୱାଦୀପକ୍ଖସ୍ସ ଠପନତୋ ‘‘ଅୟଂ ତୱ ଦୋସୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଠପନମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱା ପଟିକମ୍ମସ୍ସ ୱା ପାକଟଭାୱକରଣଂ, ପାପନାରୋପନାହି ପନସ୍ସ ପାକଟକରଣଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପାପନାରୋପନାନଂ ୱସେନ ଚତୂହାକାରେହି । ପଟିକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କଂ ନାମାତି ଏକଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩. ଏୱଂ ପଟିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟ୍ୱାସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ସକୱାଦିନା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ତସ୍ସ ତମେୱ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକ୍କଟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତ୍ୱଞ୍ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତ୍ୱଂ ଚେ ପନ ମଞ୍ଞସୀତି ୟଦି ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞସି । ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋତି ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୀକେ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ। ନୋ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଇଦଂ ପନ ନ ହେୱାତି ଅୱଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତୱ ତତ୍ଥାତି ତେନ କାରଣେନ ତ୍ୱଂୟେୱ ତସ୍ମିଂ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ପକ୍ଖେ – ‘‘ହେୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତନ୍ତି ଆମନ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ । ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେତି ପୁନ ନ ହେୱାତି ଅୱଜାନନ୍ତୋ ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମାତି ଅଥେୱଂ ନିଗ୍ଗହାରହଂ ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମ । ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ହୋସୀତି ସକେନ ମତେନ ନିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ ଚ ଭୱସି ।
ଏୱମସ୍ସ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହଞ୍ଚୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଠପନାପାପନାରୋପନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟୋସାନେ ପନ ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ତୱ ୱଚନଂ ମିଚ୍ଛା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଛଲୱାଦେନ ଚତୂହି ଆକାରେହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ କତତ୍ତା ନିଗ୍ଗହଚତୁକ୍କଂ ନାମ ।
୪. ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱାପି ଇଦାନି ‘‘ୟଦି ଅୟଂ ମୟା ତୱ ମତେନ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ୟୋ ମମ ତୟା ହେଟ୍ଠା ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ, ସୋପି ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସେ ଚେ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତେତି ଏସୋ ଚେ ତୱ ୱାଦୋ ମୟା ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତୋ । ଅଥ ୱା ଏସୋ ଚେ ତୱ ମୟା କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ । ହେୱମେୱଂ ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖାତି ତତ୍ଥାପି ତୟା ମମ ହେଟ୍ଠା କତେ ନିଗ୍ଗହେ ଏୱମେୱଂ ପସ୍ସ । ଇଦାନି ୟ୍ୱାସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସକୱାଦିନା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ତଂ ‘‘ୱତ୍ତବ୍ବେ ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଅନିଗ୍ଗହଭାୱଂ ଉପନେନ୍ତୋ ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନୋ ଚ ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ହେତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟାତିଆଦୀସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ସୋ ତୟା ମମ କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ମୟଂ ତୟା ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ଆମନ୍ତାତି ଏତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତା ପୁନ ନ ହେୱାତି ପଟିକ୍ଖେପେ କତେପି ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋୟେୱ । ଏୱଂ ଅନିଗ୍ଗହେତବ୍ବମ୍ପି ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି, ଈଦିସେନ ପନ ନିଗ୍ଗହେନ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ମୟଂ ହୋମ ।
ଇଦାନି ୟଂ ନିଗ୍ଗହଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହିତା ଚ ହୋମା’’ତି ଅୱୋଚ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତିଆହ । ଏୱମିଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଚତୂହି ପାପନାରୋପନାହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଉପନୀତତ୍ତା ଉପନୟନଚତୁକ୍କଂ ନାମ ହୋତି ।
୫. ଇଦାନି ‘‘ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ’’ତିଆଦିକଂ ନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନ ହେୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବେତି ୟଥାହଂ ତୟା ନିଗ୍ଗହିତୋ, ନ ହି ଏୱଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଏତସ୍ସ ହି ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହଭାୱୋ ମୟା ସାଧିତୋ । ତେନ ହୀତି ତେନ କାରଣେନ, ୟସ୍ମା ଏସ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ, ତସ୍ମା ୟଂ ମଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାସି ହଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଇଦଂ ତେ ମିଚ୍ଛାତି, ଇଦଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ତୱ ମିଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ୟେ କତେ ନିଗ୍ଗହେତି ୟେନ କାରଣେନ ଇଦଂ ମିଚ୍ଛା, ତେନ କାରଣେନ ୟୋ ତୟା ନିଗ୍ଗହୋ କତୋ, ସୋ ଦୁକ୍କଟୋ । ୟଂ ମୟା ପଟିକମ୍ମଂ କତଂ, ତଦେୱ ସୁକତଂ । ୟାପି ଚେସା ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦିୱସେନ କଥାମଗ୍ଗସମ୍ପଟିପାଦନା କତା, ସାପି ସୁକତା । ଏୱମେତଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ନୁପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକାନଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ସକୱାଦିନୋ ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ସତି ପରୱାଦିନୋ ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନ ଛଲୱାଦେନ ଜୟୋ ହୋତି ।
୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
୬. ଇଦାନି ୟଥା ପରୱାଦିନୋ ପୁବ୍ବପକ୍ଖେ ସତି ସକୱାଦିନୋ ଧମ୍ମେନେୱ ତଥେନ ସୁଜୟୋ ହୋତି, ତଥା ୱାଦୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀକେ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ରୂପାଦିଭେଦଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ସୁଦ୍ଧସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ୱା ପରମତ୍ଥମିସ୍ସକଂ ୱା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତି ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିୱସେନ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ନୱତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ମିସ୍ସକୱସେନ ୱା ଅନୁୟୋଗସ୍ସ ସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ପଟିଞ୍ଞାତଂ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ୱଚନସାମଞ୍ଞମତ୍ତେନ ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଏୱମୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତି ଦୁତିୟୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁତିୟୋ ନିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ତେନ ଛଲେନ ନିଗ୍ଗହୋ ଆରୋପିତୋ ।
୭-୧୦. ଇଦାନି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ଜୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁଲୋମନୟେ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଲଦ୍ଧିୟା ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ପରମତ୍ଥୱସେନ ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପରମତ୍ଥୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ପରଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅତ୍ତନୋ ଜୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସକୱାଦୀୱଚନମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିଦଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକସ୍ସ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦୀନଂ ପଟିକମ୍ମନିଗ୍ଗହୋପନୟନନିଗ୍ଗମନଚତୁକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଏୱମେତାନି ପଠମସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକାନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଞ୍ଚକେ ପରୱାଦିସ୍ସ ସକୱାଦିନା କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ସୁନିଗ୍ଗହୋ । ସକୱାଦିସ୍ସ ପନ ପରୱାଦିନା ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସାଧିତୋ ଜୟୋ ଦୁଜ୍ଜୟୋ । ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ସକୱାଦିସ୍ସ ପରୱାଦିନା କତୋ ନିଗ୍ଗହୋ ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗହୋ । ପରୱାଦିସ୍ସ ପନ ସକୱାଦିନା ଧମ୍ମୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସାଧିତୋ ଜୟୋ ସୁଜୟୋତି ପଠମସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ନିଗ୍ଗହୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧୋ ପଠମପଞ୍ଚକେ ।
ଅସୁଦ୍ଧୋ ପନ ତସ୍ସେୱ, ପଟିକମ୍ମଜୟୋ ତହିଂ ॥
‘‘ନିଗ୍ଗହୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅସୁଦ୍ଧୋ ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ।
ୱିସୁଦ୍ଧୋ ପନ ତସ୍ସେୱ, ପଟିକମ୍ମଜୟୋ ତହିଂ ॥
‘‘ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁପି ଠାନେସୁ, ଜୟୋୱ ସକୱାଦିନୋ ।
ଧମ୍ମେନ ହି ଜୟୋ ନାମ, ଅଧମ୍ମେନ କୁତୋ ଜୟୋ ॥
‘‘ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟମଣ୍ଡିତେ ।
ଧମ୍ମାଧମ୍ମୱସେନେୱ, ୱୁତ୍ତୋ ଜୟପରାଜୟୋ ॥
‘‘ଇତୋ ପରେସୁ ସବ୍ବେସୁ, ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେସୁ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଏୱମେୱ ୱିଭାୱେୟ୍ୟ, ଉଭୋ ଜୟପରାଜୟେ’’ତି ॥
୨. ଓକାସସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ
୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା
୧୧. ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧିକସଚ୍ଚିକଟ୍ଠଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଅପରେହି ଓକାସାଦୀହି ନୟେହି ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ପୁନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସନାଦୋସଞ୍ଚ ‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀର’ନ୍ତି ଆପଜ୍ଜନଦୋସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଠୋ ପନ ସଙ୍ଖିତ୍ତୋ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସରୀରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସରୀରତୋ ବହି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀକେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଠମଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅୱଜାନାତୀତି ଛଲୱାଦସ୍ସ ୱସେନ ପଟିକମ୍ମଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୩. କାଲସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ
୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା
୧୨. ଦୁତିୟନୟେ ସବ୍ବଦାତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମଜାତିକାଲଞ୍ଚ ଧରମାନପରିନିବ୍ବୁତକାଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ସ୍ୱେୱ ଖତ୍ତିୟୋ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତିଆଦୀନଂ ଆପତ୍ତିଦୋସଞ୍ଚ ଧରମାନପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ୱିସେସାଭାୱଦୋସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ପଠମନୟେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
୪. ଅୱୟୱସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋ
୧. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକୱଣ୍ଣନା
୧୩. ତତିୟନୟେ ସବ୍ବେସୂତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାତିଆଦିଦୋସଭୟେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଓକାସଦିସଚ୍ଚିକଟ୍ଠାଦି
୨. ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
୧୪. ଏୱମେତାନି ତୀଣି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକପଞ୍ଚକେ ଅନୁଲୋମମତ୍ତୱସେନେୱ ତାୱ ପଟିପାଟିୟା ଭାଜେତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମପଞ୍ଚକେ ପଚ୍ଚନୀକମତ୍ତୱସେନେୱ ଭାଜେତୁଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୁପଲବ୍ଭତୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକସ୍ସ ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗତେ ପଚ୍ଚନୀକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ଚ ପାଳିୟଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗତେ ଅନୁଲୋମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ସୁଦ୍ଧିକସ୍ସ ଚେୱ ଇମେସଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠାନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଚନୀକାନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ଅଟ୍ଠମୁଖା ନାମ ୱାଦୟୁତ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ଏକେକସ୍ମିଂ ମୁଖେ ଏକେକସ୍ସ ନିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱସେନ ଅଟ୍ଠକନିଗ୍ଗହୋତି ପାଳିୟଂ ଲିଖିୟତି । ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେ ପଞ୍ହେ, ପଞ୍ଚକଦ୍ୱୟଭେଦତୋ ।
ଏସା ଅଟ୍ଠମୁଖା ନାମ, ୱାଦୟୁତ୍ତି ପକାସିତା ॥
‘‘ଅଟ୍ଠେୱ ନିଗ୍ଗହା ତତ୍ଥ, ଚତ୍ତାରୋ ତେସୁ ଧମ୍ମିକା ।
ଅଧମ୍ମିକା ଚ ଚତ୍ତାରୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସକୱାଦିନୋ ।
ଜୟୋ ପରାଜୟୋ ଚେୱ, ସବ୍ବତ୍ଥ ପରୱାଦିନୋ’’ତି ॥
ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା
୧୭-୨୭. ଇଦାନି ରୂପାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପଞ୍ଚାତି ୟଥା ରୂପଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭତି, କିଂ ତେ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ତଥେୱ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱଚନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ୟଦି ତେ ରୂପଂ ୱିୟ ପରମତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ରୂପତୋ ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାପି ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ସମୟସୁତ୍ତୱିରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଧମ୍ମତୋ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସଭେଦସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥସ୍ସ ୱସେନ ସକୱାଦୀପକ୍ଖମୂଲକେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକେ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ଅନୁଲୋମପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି । ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦୀନି ସଙ୍ଖିତ୍ତାନି । ପରୱାଦୀପକ୍ଖମୂଲକେପି ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମେ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ପଟିଲୋମପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି । ପଟିକମ୍ମଚତୁକ୍କାଦୀନି ସଙ୍ଖିତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିତଂ ରୂପସ୍ସ ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଉପଲବ୍ଭନୀୟତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଟିଜାନାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥାନଂ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟତ୍ତା ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱାତି ।
ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା
୨୮-୩୬. ଇଦାନି ରୂପାଦୀହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଓପମ୍ମୱସେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପୱେଦନାନଂ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛା ଚ ପୁଗ୍ଗଲରୂପାନଂ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞପୁଚ୍ଛା ଚାତି ପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟମ୍ପି ସକୱାଦିସ୍ସ, ଉଭୋପି ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପରୱାଦିନା ଅନୁଞ୍ଞାତେନ ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞେନ ରୂପୱେଦନାନଂ ୱିୟ ରୂପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଧମ୍ମତୋ ପନେତ୍ଥ ରୂପମୂଲକାଦୀନଂ ଚକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ସକୱାଦୀପକ୍ଖେ ୱୀସାଧିକାନି ନୱ ନିଗ୍ଗହପଞ୍ଚକସତାନି ଦସ୍ସିତାନି । କଥଂ ? ଖନ୍ଧେସୁ ତାୱ ରୂପମୂଲକେ ଚକ୍କେ ଚତ୍ତାରି, ତଥା ୱେଦନାଦିମୂଲକେସୂତି ୱୀସତି । ଆୟତନେସୁ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେ ଚକ୍କେ ଏକାଦସ, ତଥା ସେସେସୂତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତଂ । ଧାତୂସୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁମୂଲକେ ଚକ୍କେ ସତ୍ତରସ, ତଥା ସେସେସୂତି ଛାଧିକାନି ତୀଣି ସତାନି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ଚକ୍କେ ଏକୱୀସତି, ତଥା ସେସେସୂତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ୱୀସାଧିକାନି ନୱ ନିଗ୍ଗହପଞ୍ଚକସତାନି ହୋନ୍ତି ।
୩୭-୪୫. ପରୱାଦୀପକ୍ଖେପି ରୂପଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁଲୋମୱସେନେୱ ରୂପୱେଦନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଛଲୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାଦୀହି ଉପଲଦ୍ଧିସାମଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ କତୋ । ସେସମିଧାପି ଅତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଧମ୍ମତୋପି ସକୱାଦୀପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱୀସାଧିକାନି ନୱ ପଟିକମ୍ମପଞ୍ଚକସତାନି ଦସ୍ସିତାନି ।
ରୂପାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଓପମ୍ମୱସେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନଂ ।
୭. ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା
୪୬-୫୨. ଇଦାନି ୟଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତି, ତେନ ୟସ୍ମା ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ; ରୂପାଦିନିସ୍ସିତେନ ୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ରୂପାଦୀହି, ରୂପାଦୀନଂ ୱା ନିସ୍ସୟେନ, ତସ୍ମା ଇମିନା ଚତୁକ୍କନୟେନ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ନ ହେୱାତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ନିଗ୍ଗହାରୋପନଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । କିଂ ପନେତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ନନୁ ରୂପଂ ୱେଦନାତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବମେୱାତି ? ଆମ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ରୂପତୋ ୱେଦନାୟ ଅଞ୍ଞସଭାୱସବ୍ଭାୱତୋ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ତାଭାୱତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ରୂପାଦୀସୁ ଏକଧମ୍ମତୋପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅନୁୟୋଗୋ ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସକଲଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ଆରଦ୍ଧୋ । ସକଲଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନ ଏକତୋ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ତନ୍ତିୱସେନ ଅନୁୟୋଗଲକ୍ଖଣମତ୍ତମେତଂ ଠପିତଂ । ତେନ ୱିଞ୍ଞୂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତି । ୱାଦକାମେନ ପନ ଇମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ୟଥା ପରୱାଦିସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି, ତଥା ତଥା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି ତନ୍ତିୱସେନ ଅନୁୟୋଗଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଠପିତତ୍ତାପି ୟୁତ୍ତମେୱ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବାନୁୟୋଗେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ରୂପସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦୀସୁ ୟଥା ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ନିସ୍ସାୟ ତୟୋ ମହାଭୂତା, ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପସ୍ମିନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ରୂପସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ? ୟଥା ଚ ସଭାଗୱିନିବ୍ଭୋଗତୋ ୱେଦନାଦୟୋ ସବ୍ବଧମ୍ମା, ଅରୂପା ୱା ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ? ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟୱସେନ ‘‘ୱେଦନାୟ ରୂପଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ? ସବ୍ବାନୁୟୋଗେସୁ ପନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ଚେୱ ସମୟୱିରୋଧେନ ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଧମ୍ମତୋ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହୱସେନ ଅଟ୍ଠୱୀସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକସତାନି ଦସ୍ସିତାନି । ପରୱାଦୀପକ୍ଖେପି ପଟିକମ୍ମୱସେନ ତତ୍ତକାନେୱ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞା, ସା ସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ସମ୍ମୁତିୱସେନ । ୟୋ ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦୀସୁ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ସୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପଞ୍ହସ୍ସ ଠପନୀୟତ୍ତା । ପରୱାଦିସ୍ସ ପଟିକମ୍ମଂ ଛଲୱସେନେୱାତି ।
ଚତୁକ୍କନୟସଂସନ୍ଦନଂ ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ସଂସନ୍ଦନକଥା ।
୮. ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୫୩. ଇଦାନି ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ସେସୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧତାୟ ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗମ୍ମ କତତ୍ତା ସଙ୍ଖତୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ସଦା ଅଭାୱତୋ ଅସସ୍ସତୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ସନିମିତ୍ତୋ, ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାଭାୱତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ସସ୍ସତଂ ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ୟଦି ପୁଗ୍ଗଲୋପି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୋୱ ତସ୍ସାପି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠପି ଅନୁୟୋଗା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହନ୍ତିଆଦି ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏୱମେତାନି ସକୱାଦୀପକ୍ଖେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀକେ ଅନୁଲୋମମତ୍ତୱସେନ ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଚକାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୫୪. ପରୱାଦୀପକ୍ଖେପି ପଚ୍ଚନୀକାନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚନୀକମତ୍ତୱସେନ ଅଟ୍ଠେୱ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପରୱାଦିନା ସୁତ୍ତୱସେନ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ସାଧିତଂ, ସମ୍ମୁତିୟା ଚ ସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟାଥାୱତୋ ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ଛଲୱସେନ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଆଜାନାହି ପଟିକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଇଧାପି ସଙ୍ଖିତ୍ତମେୱ ।
ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା
୫୫-୫୯. ଇଦାନି ୱଚନସୋଧନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଦେତଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱଚନଂ, ତଂ ସୋଧେତୁଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଉପଲବ୍ଭତି ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦେତଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଦଦ୍ୱୟଂ, ତଂ ଏକତ୍ଥଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ନାନତ୍ଥଂ ୱା । ୟଦି ତାୱ ନାନତ୍ଥଂ, ୟଥା ଅଞ୍ଞଂ ରୂପଂ, ଅଞ୍ଞା ୱେଦନା, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥେକତ୍ଥଂ, ୟଥା ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ତଂ ମନୋ, ଏୱଂ ସ୍ୱେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ତଂ ୱଦାମି ‘‘ୟଦି ତେ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟୋ ୟୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ସୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଆପଜ୍ଜତି, କିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସି ଏତ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ୟସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପଲବ୍ଭତଂ ଇଚ୍ଛତି, ନ ଉପଲବ୍ଭମାନାନମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲଭାୱଂ, ତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଉପଲବ୍ଭତି କେ ହି ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ କେ ହି ଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମମ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସତ୍ଥୁ ୱଚନତୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟୋ ପନ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ସୋ ସବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଥ ଖୋ କେ ହି ଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ କେ ହି ଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ତତ୍ଥ କୋ-କାରତ୍ଥେ କେ-କାରୋ, ହି-କାରୋ ଚ ନିପାତମତ୍ତୋ । କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ, କୋଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପୁଗ୍ଗଲୋପି ହି ରୂପାଦୀସୁପି ୟୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଉପଲବ୍ଭତିୟେୱ, ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ରୂପାଦୀସୁ ପନ କୋଚିପି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ତତୋ ତଂ ସକୱାଦୀ ଆହ – ପୁଗ୍ଗଲୋ କେ ହି ଚି ଉପଲବ୍ଭତି କେ ହି ଚି ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତେ ୟଦି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଧମ୍ମୋ ପୁଗ୍ଗଲତୋ ଅନଞ୍ଞୋପି କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋପି ତେ କୋଚି ଉପଲବ୍ଭତି, କୋଚି ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଆପଜ୍ଜତି, କିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସି ଏତନ୍ତି ? ସୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁପଲଦ୍ଧିଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତୋ ପରଂ ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବାନି ହେତାନି ଉପଲବ୍ଭତିୱେୱଚନାନେୱ, ଅପିଚ ୟସ୍ମା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତିସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋ ପଟିଞ୍ଞା, ତସ୍ମାସ୍ସ ୟଥେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଲଦ୍ଧି, ଏୱମେୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠୋତିପି ଆପଜ୍ଜତି । ୟା ପନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ସା ୱିଜ୍ଜମାନୋତିୱେୱଚନମେୱ, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନିପେତାନି ୱଚନାନି ସୋଧିତାନି ।
୬୦. ତତ୍ଥ ୟଂ ଅୱସାନେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନ ସବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଞ୍ହେତଂ ପରୱାଦିନା ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି କେହିଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ, କେହିଚି ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନ ସବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ତକଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ନଂ ସକୱାଦୀ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ନଂ ଏୱଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି । ତୟା ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି ଗହିତା, ୟଥା ଚ ଭଗୱତା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜା, ସଦା ସତୋ’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫) ନୟେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥେୱ ତେ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନ ସବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ତଥା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥି, ନତ୍ଥି ନ ସବ୍ବୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତିପି ଆପଜ୍ଜତି, କିଂ ଏତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସୀତି ? ଅଥ ନଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ହେୱାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ନିଗ୍ଗହାଦିୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୬୧-୬୬. ଇଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ନାମ ହୋତି । ରୂପଧାତୁୟା ହି ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ରୂପିଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଞ୍ଞପେତି, ତଥା ଅରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପିଂ । ତସ୍ସ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ସବ୍ବାପି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ଇତରସ୍ସ। ସୋ ହି ରୂପୀତି ୱୁତ୍ତେ ରୂପକାୟସବ୍ଭାୱତୋ ଚେୱ ତଥାରୂପାୟ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଜାନାତି । କାମୀତି ୱୁତ୍ତେ ୱୀତରାଗସବ୍ଭାୱତୋ ଚେୱ ତଥାରୂପାୟ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନତ୍ଥିତାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅରୂପୀତି ୱୁତ୍ତେପି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧସବ୍ଭାୱତୋ ଚେୱ ତଥାରୂପାୟ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱୀସୁପି ନୟେସୁ ସତ୍ତୋତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱେୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୭. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସୋ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଅଞ୍ଞୋ କାୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ କାୟୋତି ୱା ସରୀରନ୍ତି ୱାତିଆଦି ସକୱାଦୀପୁଚ୍ଛା ହୋତି । ତତ୍ଥ କାୟଂ ଅପ୍ପିୟଂ କରିତ୍ୱାତି କାୟଂ ଅପ୍ପେତବ୍ବଂ ଅଲ୍ଲୀୟାପେତବ୍ବଂ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତବ୍ବଂ ଅୱିଭଜିତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେସେତି ଏସୋ ସୋୟେୱ । ଏସେ ଏସେତିପି ପାଠୋ । ଏସୋ ଏସୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଟ୍ଠେତି ଏକଟ୍ଠୋ । ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେତି ସମୋ ସମଭାଗୋ ତଜ୍ଜାତିକୋ । ୱଚନମତ୍ତେୟେୱେତ୍ଥ ଭେଦୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ କାୟୋୱ ଏସୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ନାନତ୍ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ଜୀୱୋତି ୱାତି ପୁଚ୍ଛାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଞ୍ଞୋ କାୟୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧିକତ୍ତା ପଟିଜାନାତି । ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅୱଜାନାତି । ତତୋ ପରଂ ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୬୮. ପରୱାଦୀପକ୍ଖେ ପନ ଅଞ୍ଞୋ କାୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ସକୱାଦୀ ଠପନୀୟପଞ୍ହତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି, ପରୱାଦୀ ଛଲୱସେନ ପଟିକମ୍ମଂ କରୋତି । ତମ୍ପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଗତିଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୬୯-୭୨. ଇଦାନି ଗତିପରିୱତ୍ତନମୁଖେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଅନୁୟୋଗୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ‘‘ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱାନ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩; ଇତିୱୁ॰ ୨୪) ସୁତ୍ତାନି ନିସ୍ସାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୋହରତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ସନ୍ଧାୱତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଧାୱତୀତି ସଂସରତି ଗମନାଗମନଂ କରୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦୟୋ ଅନୁୟୋଗୋପି ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅଞ୍ଞୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଭୟେନ । ସୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଚାତି ପୁଟ୍ଠୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଭୟେନ । ନେୱ ସୋ ନ ଅଞ୍ଞୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପଦିଟ୍ଠିଭୟେନ । ପୁନ ଚତ୍ତାରୋପି ପଞ୍ହେ ଏକତୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ୟାନିସ୍ସ ସୁତ୍ତାନି ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତେନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋସନ୍ଧାୱତୀତିଆଦିମାହ ।
୭୬. ପୁନ ସକୱାଦିନା ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ ତୱ ଲଦ୍ଧିୟା ସନ୍ଧାୱତି, କିଂ ସୋ ଅସ୍ମିଞ୍ଚ ପରସ୍ମିଞ୍ଚ ଲୋକେ ଏକୋୟେୱା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ସ୍ୱେୱାତି ନିୟମେତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ସସ୍ସତଭୟା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ତଥେୱ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ନ ଅଞ୍ଞୋ ଭାୱୋ, ‘‘ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତମ୍ପି (ପାରା॰ ୧୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୫) ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ସ୍ୱେୱ ମନୁସ୍ସୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱ ଦେୱତ୍ତାଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୭୭. ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ ସୁନେତ୍ତୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଅହୋସି’’ନ୍ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ପଟିଜାନାତି । ଅଥସ୍ସ ସକୱାଦୀ ଦେୱମନୁସ୍ସୁପପତ୍ତୀନଂ ନାନତ୍ତତୋ ୱଚନଂ ମିଚ୍ଛାତି ପକାସେନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱାତିଆଦିମାହ ।
୭୮. ତତ୍ଥ ହେୱଂ ମରଣଂ ନ ହେହିତୀତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମରଣଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରଂ ୟକ୍ଖୋ ପେତୋତି ଅତ୍ତଭାୱନାନତ୍ତୱସେନ ଅନୁୟୋଗନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୮୨.ଖତ୍ତିୟୋତିଆଦୀନି ଜାତିୱସେନ ଚେୱ ଅଙ୍ଗୱେକଲ୍ଲାଦିୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତାନି ।
୮୭. ପୁନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପରୱାଦିନା ପୁଟ୍ଠୋ ଇଧଟ୍ଠକସ୍ସ ଉପପତ୍ତିୱସେନ ପରଲୋକସ୍ସ ଗମନାଭାୱତୋ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ ପୁନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଭୱନ୍ତରେପି ସୋତାପନ୍ନଭାୱାୱିଜହନତୋ ଦୁତିୟପଟିଞ୍ଞାପି ତସ୍ସେୱ । ହଞ୍ଚୀତିଆଦିୱଚନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ ।
୮୮. ପୁନ ଦେୱଲୋକେ ଉପପନ୍ନସ୍ସ ମନୁସ୍ସତ୍ତାଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ ।
୮୯. ତତୋ ପରଂ ଅନଞ୍ଞୋ ଅୱିଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞୋତି ସବ୍ବାକାରେନ ଏକସଦିସୋ । ଅୱିଗତୋତି ଏକେନାପି ଆକାରେନ ଅୱିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହେୱନ୍ତି ଦେୱଲୋକେ ଉପପନ୍ନସ୍ସ ମନୁସ୍ସଭାୱାଭାୱତୋ ଏୱମାହ ।
୯୦. ପୁନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ‘‘ସ୍ୱେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସନ୍ଧାୱତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ଅନୁଜାନାତି । ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନୋତିଆଦି ଆକାରୱିଗମନଦସ୍ସନେନ ଅୱିଗତୋ ସନ୍ଧାୱତୀତି ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଳଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକା ଛିନ୍ନା । କଣ୍ଡରଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୟସ୍ସ ମହାନ୍ହାରୂ ଛିନ୍ନା ।
୯୧.ସରୂପୋତିଆଦୀସୁ ପଠମେ ପଞ୍ହେ ଇମିନା ରୂପକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟେ ଅନ୍ତରାଭୱପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସୋ ହି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟା ସରୂପୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ପୱିସତି । ଅଥସ୍ସ ତଂ ରୂପଂ ଭିଜ୍ଜତି । ତଂ ଜୀୱନ୍ତି ୟେନ ରୂପସଙ୍ଖାତେନ ସରୀରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି, କିମସ୍ସ ତଦେୱ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ଇଧ ସରୀରନିକ୍ଖେପା ସୁତ୍ତୱିରୋଧା ଚ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ସୱେଦନୋତିଆଦୀସୁ ଅସଞ୍ଞୂପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଦଞ୍ଞଂ ଉପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତଂ ଜୀୱନ୍ତି ୟେନ ୱେଦନାଦିସଙ୍ଖାତେନ ସରୀରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛତି । କିମସ୍ସ ତଦେୱ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଏତିସ୍ସା ହି ଲଦ୍ଧିୟା ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ସରୀରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତୱିରୋଧା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୯୨.ଅରୂପୋତିଆଦୀସୁ ପଠମେ ପଞ୍ହେ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟେ ଅରୂପା ରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜମାନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅଞ୍ଞଂ, ଜୀୱନ୍ତି ୟଂ ରୂପସଙ୍ଖାତଂ ସରୀରଂ ପହାୟ ଅରୂପୋ ସନ୍ଧାୱତି, କିଂ ତେ ତଂ ସରୀରଂ ଅଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅୱେଦନୋତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଞୀଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଦଞ୍ଞଂ ଉପପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱନ୍ତି ୟଂ ୱେଦନାଦିସଙ୍ଖାତଂ ସରୀରଂ ପହାୟ ଅୱେଦନୋ ଅୱିଞ୍ଞାଣୋ ସନ୍ଧାୱତି, କିଂ ତେ ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୯୩.ରୂପଂ ସନ୍ଧାୱତୀତିଆଦୀସୁ ୟେ ରୂପାଦୟୋ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଞ୍ଞପେତି, କିଂ ତେ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୱନ୍ତେ ତମ୍ପି ରୂପଂ ସନ୍ଧାୱତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତ’’ନ୍ତି ସତ୍ତସ୍ସେୱ ସନ୍ଧାୱନୱଚନତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ୱିନା ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତେ ତେନପି ରୂପେନ ସନ୍ଧାୱିତବ୍ବନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ପଟିଜାନାତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୯୪.ରୂପଂ ନ ସନ୍ଧାୱତୀତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ତେ ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ହୋତି, ସ୍ୱେୱ ଚ ସନ୍ଧାୱତୀତି ୱଦେସି, ତସ୍ମା ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ ତେ ରୂପଂ ନ ସନ୍ଧାୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରୋ ପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୱନ୍ତେ ନ ସକ୍କା ତସ୍ସ ଉପାଦାନଭୂତେନ ରୂପେନ ସନ୍ଧାୱିତୁନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ସତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୱନୱଚନତୋ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଗାଥାନଂ ପନ ଅୟମତ୍ଥୋ – ଆୟସ୍ମତୋ ମତେନ ରୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟ ଛାୟା ୱିୟ, ଇନ୍ଧନଂ ଉପାଦାୟ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଚ, ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ; ରୂପାଦୀନଂ ସନ୍ଧାୱନେ ଅସତି ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ସୋ ତୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିଜ୍ଜତି ଚେ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଉଚ୍ଛେଦା ଭୱତି ଦିଟ୍ଠି, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ତେ ଆପଜ୍ଜତି । କତରା ୟା ବୁଦ୍ଧେନ ୱିୱଜ୍ଜିତା ଅକୁସଲଦିଟ୍ଠି । ୟା ପନ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ପରିୟାୟଭାସିତା, ନ ତଂ ୱଦାମାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥାପି ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସସ୍ସତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି । ତତୋ ସୋ ନିବ୍ବାନେନ ସମସମୋ ଆପଜ୍ଜତି। ସମସମୋତି ଅତିୱିୟ ସମୋ, ସମେନ ୱା ସମୋ, ସମଭାୱେନେୱ ସମୋ । ୟଥେୱ ନିବ୍ବାନଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ତେ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ତେନ ସମସମୋତି ।
ଗତିପରିୱତ୍ତନମୁଖେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧାନୁୟୋଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ।
୧୨. ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୯୫. ଇଦାନି ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞାପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ସୋ ହି ରୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟ ଛାୟାୟ ୱିୟ, ଇନ୍ଧନଂ ଉପାଦାୟ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ୱିୟ ଚ, ରୂପାଦୀନି ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାପନଂ ଅୱବୋଧନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ରୂପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ୟଥା ରୁକ୍ଖୁପାଦାନା ଛାୟା ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ, ଇନ୍ଧନୁପାଦାନୋ ଚ ଅଗ୍ଗି ଇନ୍ଧନଂ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ତେ ରୂପାଦିଉପାଦାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୯୭.ନୀଲଂ ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ନୀଲୋତିଆଦୀସୁ ନୀଲରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏକତ୍ତଂ, ଏକସରୀରେ ନୀଲାଦୀନଂ ବହୂନଂ ୱସେନ ବହୁଭାୱଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୯୮.କୁସଲଂ ୱେଦନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱେଦନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତ୍ତଂ ଏକସନ୍ତାନେ ବହୂନଂ କୁସଲୱେଦନାନଂ ୱସେନ ବହୁଭାୱଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟନୟେ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତିଆଦିୱଚନସବ୍ଭାୱତୋ ଛେକଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସଫଲୋତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠୋ ତଥାରୂପସ୍ସ ୱୋହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୯୯. ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଅଛେକଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୧୦୦. ଅବ୍ୟାକତପକ୍ଖେ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୦୪.ଚକ୍ଖୁଂଉପାଦାୟାତିଆଦୀସୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁମା ୱିସମାନୀୱ…ପେ॰… ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ’’ତି(ଉଦା॰ ୪୩) ଆଦିୱୋହାରସବ୍ଭାୱତୋ ପଟିଜାନାତି । ଚକ୍ଖୁମତ୍ତାଦିନିରୋଧେନ ପୁଗ୍ଗଲନିରୋଧଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୧୦୭.ରୂପଂ ଉପାଦାୟ ୱେଦନଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେପି ରୂପମୂଲକା ଦୁକତିକଚତୁକ୍କା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ପନ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତସ୍ମା ଦ୍ୱେପି ତୟୋପି ଚତ୍ତାରୋପି ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଟିଜାନାତି । ଏକସନ୍ତାନେ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଆୟତନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୧୨. ଇଦାନି ୟଂ ଉପାଦାୟ ୟସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଥା ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ତସ୍ସାପି ଅନିଚ୍ଚତା, ତତୋ ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥା ରୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ ଆଗମ୍ମ, ନ ୱିନା ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୱାଦୀ ପନ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୧୧୫.ନିଗଳୋତି ସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଂ । ନେଗଳିକୋତି ତେନ ବନ୍ଧକୋ ୟସ୍ସ ରୂପଂ ସୋ ରୂପୱାତି ୟସ୍ମା ୟସ୍ସ ରୂପଂ ସୋ ରୂପୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ନ ନିଗଳୋ …ପେ॰… ଅଞ୍ଞୋ ରୂପୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୬.ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତେତିଆଦୀସୁ ସରାଗାଦିଚିତ୍ତୱସେନ ସରାଗାଦିତଂ ସନ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ଜାୟତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଖଣିକଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘କୁମାରକୋ’’ତି ୱା ‘‘କୁମାରିକା’’ତି ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ଲୋକୱୋହାରସମୁଚ୍ଛେଦଭୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୧୧୮. ଇଦାନି ପରୱାଦୀ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି କିଂ ତେ ଇମିନା ଏୱଂ ବହୁନା ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗେନ, ଇଦଂ ତାୱ ୱଦେହି, କିଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନା’’ତି । ତତୋ ସକୱାଦିନା ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତେ ନନୁ ୟୋ ପସ୍ସତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ। ୟନ୍ତି ରୂପଂ । ୟେନାତି ଚକ୍ଖୁନା । ସୋତି ପୁଗ୍ଗଲୋ । ତନ୍ତି ରୂପଂ । ତେନାତି ଚକ୍ଖୁନା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନନୁ ୟୋ ୟଂ ରୂପଂ ୟେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି, ସୋ ତଂ ରୂପଂ ତେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ସକୱାଦୀ କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁମେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ତଥା ସୋତମେୱ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଧମ୍ମଂ ୱିଜାନାତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ଚକ୍ଖୁ, ପସ୍ସତି ଅରହା ଚକ୍ଖୁନା ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିସମ୍ମୁତିୱସେନ ପନ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି ।
୧୨୦. ତତୋ ଛଲୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପରୱାଦିନା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ସାଧିତାୟ ତମେୱ ୱାଦଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅନ୍ଧୋ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୋ ଅରୂପଂ ଉପପନ୍ନୋ ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ, ଅନନ୍ଧୋପି ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦସ୍ସନସମୟା ନ ପସ୍ସତି ନାମ । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୨୨. ସୁତ୍ତସଂସନ୍ଦନାୟଂ ଦିବ୍ବସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ ରୂପଗୋଚରତ୍ତା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତି ଆହ । ଦୁତିୟୱାରେ ‘‘ସତ୍ତେ ପସ୍ସାମୀ’’ତିୱଚନତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପସ୍ସତୀତି ଆହ । ତତିୟୱାରେ ‘‘ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିଭାୱେତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିତୋ ଉଭୋ ପସ୍ସତୀତି ଆହ । ୟସ୍ମା ପନ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନାମ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧେ ରୂପସଙ୍ଗହେ ରୂପାୟତନମେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ସକୱାଦୀ ‘‘ରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପଂ, ଉଭୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ଅନୁୟୋଗଂ କରୋତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପାକଟୋୟେୱାତି ।
ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ।
୧୩. ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୧୨୩. ଇଦାନି ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମେ ସତି ନିୟମତୋ ତସ୍ସ କାରକେନପି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ତଥାରୂପାନଂ କମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ କତ୍ତା କାରେତାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ କତ୍ତାତି ତେସଂ କମ୍ମାନଂ କାରକୋ । କାରେତାତି ଆଣତ୍ତିଦେସନାଦୀହି ଉପାୟେହି କାରାପକୋ । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପରୱାଦୀ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ କତ୍ତାତି ପୁଚ୍ଛତି, ନ କରଣମତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ ।
୧୨୪.ତସ୍ସ କତ୍ତା କାରେତାତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ୟଂ ୟଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ କତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେ ଉପଲବ୍ଭତି, କିଂ ତସ୍ସାପି କାରକୋ ଚ କାରାପକୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୱାଦୀ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲଂ ମାତାପିତରୋ ଜନେନ୍ତି ନାମଂ କରୋନ୍ତି ପୋସେନ୍ତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତେ କାରକା । ୟେ ଚ ପନ ତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ୱା ଆଚରିୟା ୱା ତାନି ତାନି ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନସିପ୍ପାୟତନାନି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ତେ କାରାପକା ନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପୁରିମକମ୍ମମେୱ ତସ୍ସ କତ୍ତା ଚେୱ କାରାପେତା ଚାତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
୧୨୫.ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱାତି ଇମିନା ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛତି – ୟଦି କମ୍ମାନଂ କାରକସ୍ସ କତ୍ତା ତସ୍ସାପି କତ୍ତା ତସ୍ସାପି କତ୍ତା ଅତ୍ଥେୱ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୁରିମେନ ପୁରିମେନ ଅୱସ୍ସଂ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛା ପୁଗ୍ଗଲୋ କାତବ୍ବୋତି ଇମିନାପି ତେ କମ୍ମାନଂ କାରକେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଆୟତିଂ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାତବ୍ବୋ, ତେନାପି ଅଞ୍ଞୋତି ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟା, ନତ୍ଥି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ, ନତ୍ଥି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ । ପଚ୍ଚୟାଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱା ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ତେ ତନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱାତି ୟଦି କମ୍ମଂ କମ୍ମମତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ପନ କାରକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସାପି କାରକୋ, ତସ୍ସାପି କାରକୋତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲପରମ୍ପରା ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟା ଏସା କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟା ୱୁତ୍ତା, ସା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୱାଦୀ ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତୋ ଅପରାସୁପି ଉପଲବ୍ଭତି ସାମଞ୍ଞେନ କାରକପୁଚ୍ଛାସୁ ପୁଗ୍ଗଲଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କତ୍ତା କାରେତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପଚ୍ଚୟେ । ନ ହି ମହାପଥୱୀଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ନତ୍ଥି ।
୧୩୫.ଅଞ୍ଞୋ କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ କତ୍ତାତି ପଞ୍ହୋ ‘‘ସଙ୍ଖାରୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିଦିଟ୍ଠିଭୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।
୧୩୬.ୱିପାକୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତିଆଦି ୱିପାକପଟିସଂୱେଦୀୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ୱିପାକପୱତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱେଦକସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
୧୩୮.ତସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦୀତି ତସ୍ସ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦକସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦୀ ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସଂୱେଦିତବ୍ବୋ ନାମ ୱିପାକୋ, ନ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପାକୋ, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ପୁଞ୍ଞୱିପାକେ ଠିତତ୍ତା ୱିପାକପଟିସଂୱେଦୀ ପୁତ୍ତଂ ୱା ପତିଂ ୱା ମାତା ୱା ଜାୟା ୱା ପରିଚୁମ୍ବତି ପରିସଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଥାରୂପଂ ପଟିସଂୱେଦିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ପରୱାଦୀ ।
ତସ୍ସତସ୍ସେୱାତି ୟଦି ୱିପାକୋ ୱିପାକମତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ପନ ପଟିସଂୱେଦୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସାପି ପଟିସଂୱେଦୀ ତସ୍ସାପି ପଟିସଂୱେଦୀତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲପରମ୍ପରା ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟା ଏସା ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟା ୱୁତ୍ତା, ସା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରଂ ଉପଲବ୍ଭତିସାମଞ୍ଞେନ ପଟିସଂୱେଦୀପୁଚ୍ଛାସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୪୨.ଅଞ୍ଞୋ କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦୀତି ପଞ୍ହୋ ‘‘ୱେଦନୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିଦିଟ୍ଠିଭୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।
୧୪୩.ଦିବ୍ବଂ ସୁଖନ୍ତିଆଦି କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସକୱାଦିନୋ ଚେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନେୱ ପଟିସଂୱେଦୀପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ୱେଦୟିତୱସେନ ।
୧୪୮.ମହାପଥୱୀଆଦୀନି ହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦୟିତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧା ।
୧୭୦.କତ୍ତା କାରେତା ୱିପାକପଟିସଂୱେଦୀତିଆଦି ୱୋମିସ୍ସକନୟୱସେନ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସୋ କରୋତୀତି ୟଂ ତ୍ୱଂ କତ୍ତାତି ଚ ପଟିସଂୱେଦୀତି ଚ ୱଦେସି, କିଂ ସୋୟେୱ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଅୟମନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ ।
୧୭୧. ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଇଧ ନନ୍ଦତି ପେଚ୍ଚ ନନ୍ଦତୀ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮) ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ଅଥସ୍ସ ୱଚନୋକାସଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ ସକୱାଦୀ ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଆହ ।
୧୭୨. ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ କରୋତୀତି କାରକୱେଦକାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତୋ କତ୍ୱା ଦେୱଭୂତୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିଜାନାତି। ଏୱଂୱାଦିନୋ ପନ ପରଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୧୭୪.ସୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଚାତି କାରକୱେଦକାନଂ ଏକତ୍ତଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁରିମେ ଦ୍ୱେପି ନୟେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପଟିଜାନାତି । ଏୱଂୱାଦିନୋ ପନ ସୟଂକତଞ୍ଚ ପରଂକତଞ୍ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୧୭୬.ନେୱ ସୋ କରୋତୀତି କାରକୱେଦକାନଂ ଏକତ୍ତଅଞ୍ଞତ୍ତପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତୱିରୋଧୱସେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିୟା କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନ ମନୁସ୍ସଭୂତୋୱ ପଟିସଂୱେଦେତି, ନାପି ୟେନ କମ୍ମଂ କତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞୋୱ ପଟିସଂୱେଦେତି, ତସ୍ମା କାରକତୋ ୱେଦକୋ ନେୱ ସୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିଜାନାତି । ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱେତଂ ? ଏୱଂୱାଦିନୋ ପନ ଅସୟଂକାରଂ ଅପରଂକାରଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅପିଚ ଇମସ୍ମିଂ ୱୋମିସ୍ସକନୟେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମିନାପି ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ହି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ କମ୍ମାନଂ କାରକଞ୍ଚେୱ ୱେଦକଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ୟୋ କାରକୋ, ତେନେୱ ୱା ୱେଦକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଉଭୋହି ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ, ଉଭୋହି ୱାପି ନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମାପନ୍ନଂ ହୋତି । ଏୱମାପନ୍ନମେୱ ଅନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସକୱାଦୀ ‘‘ସୋ କରୋତୀ’’ତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ୱିକପ୍ପେ ଆହ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ।
ପରିୟୋସାନେ ପନ ଚତ୍ତାରୋପି ପଞ୍ହା ଏକତୋ ପୁଟ୍ଠା । ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ପଟିଜାନନା ଚ ସୟଂକତାଦିଦୋସପ୍ପତ୍ତି ଚ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ‘‘କଲ୍ୟାଣପାପକାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ‘‘କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ୱିକପ୍ପେନ ଦସ୍ସିତା । ତେସମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୁରିସକାରାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ।
କଲ୍ୟାଣୱଗ୍ଗୋତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।
୧୪. ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା
୧୯୩. ଇତୋ ପରଂ ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗାଦିୱସେନ ଅରହତ୍ତସାଧନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆମନ୍ତାତି ସକୱାଦିନା ପଟିଞ୍ଞାତେ ପରୱାଦୀ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିୱିସେସାଧିଗମୋ ନତ୍ଥି, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇଦ୍ଧାଦିନିବ୍ବତ୍ତକେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ନନୁ ଅତ୍ଥି କୋଚି ଇଦ୍ଧିଂ ୱିକୁବ୍ବତୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଅଭିଞ୍ଞାନୁୟୋଗୱଣ୍ଣନା ।
୧୫-୧୮. ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୯୭. ଇଦାନି ମାତାତିଆଦିକୋ ଞାତକାନୁୟୋଗୋ । ଖତ୍ତିୟୋତିଆଦିକୋ ଜାତିଅନୁୟୋଗୋ । ଗହଟ୍ଠୋ ପବ୍ବଜିତୋତି ପଟିପତ୍ତିଅନୁୟୋଗୋ । ଦେୱୋ ମନୁସ୍ସୋତି ଉପପତ୍ତିଅନୁୟୋଗୋ । ସୋତାପନ୍ନୋତିଆଦିକୋ ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗୋ, ଅରିୟାନୁୟୋଗୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେ ସବ୍ବେ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ । ‘‘ଅରହା ହୁତ୍ୱା ନ ଅରହା’’ତି ପନେତ୍ଥ ମୋଘପଞ୍ହତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୦୬.ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସୟୁଗାତିଆଦି ସଂଘାନୁୟୋଗୋ, ସୋପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।
୨୦୯.ସଙ୍ଖତୋତିଆଦି ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସଭାୱାନୁୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ ତତିୟା କୋଟୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତଥାରୂପସ୍ସ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ ।
୨୧୧.ଅଞ୍ଞୋପୁଗ୍ଗଲୋତିପଞ୍ହେପି ସଙ୍ଖତେହି ଖନ୍ଧେହି ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ ।
୨୧୨.ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖତାତିଆଦି ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାନି ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୩.ରୂପଂ ସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦି ଖନ୍ଧେ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ତପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧୪.ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା, ଅଥୋ ମରଣଧମ୍ମିନୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସଙ୍ଖତଭାୱଂ ପନସ୍ସ ସୋ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୨୧୫. ପୁନ ନ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି ସମ୍ଭୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ୱେତି ଚା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ନାମ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିଜାନାତି ।
୨୧୬.ଅତ୍ଥତ୍ଥମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ସସ୍ସତଂ, ନତ୍ଥିତାୟ । ଉଚ୍ଛେଦୋ ଆପଜ୍ଜତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଞାତକାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା ।
୧୯. ପଟିୱେଧାନୁୟୋଗାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୧୭. ଭୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ହେ ଭୱନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ।
୨୧୮. ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନପଞ୍ହେ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ ପରିଗ୍ଗହିତୱେଦନୋ ୟୋଗାୱଚରୋୱ ପଜାନାତି, ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନପ୍ପଜାନାତି ।
୨୨୪. କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପଞ୍ହା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
୨୨୬. ପାରାୟନଗାଥାୟ ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତୱସେନ ଖନ୍ଧଲୋକଂ ଓଲୋକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୨୮.ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱେକ୍ଖତୀତି ସକୱାଦିପୁଚ୍ଛା । ପରୱାଦିସ୍ସ ହି ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି ଗାଥାୟ ୟୋ ଅୱେକ୍ଖତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ନଂ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସହ ରୂପେନାତି ରୂପକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ । ତତୋ ଅନିସ୍ସଟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଜୀୱନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୱିନା ରୂପେନାତି ଇଦଂ ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋ’’ତି ଚ ‘‘ବହିଦ୍ଧା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା’’ତି ଚ ଇଦଂ ‘‘ସହ ରୂପେନ ୱିନା ରୂପେନା’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋତି ରୂପସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗତୋ, ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ଅନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରୂପପରିଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ରୂପପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ରୂପଂ ଅନିସ୍ସିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୩୧.ଅନତ୍ତାତି ଅତ୍ତନା ଜୀୱେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ରହିତୋ । ଏକଧମ୍ମେପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବସୁତ୍ତାନଂ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ସନ୍ଧାୟଭାସିତମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।
୨୩୭.ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ସପ୍ପିକୁମ୍ଭୋତିଆଦି ‘‘ସବ୍ବାୱ ଦେସନା ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ନ ଗହେତବ୍ବା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଭତଂ । ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା କତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱିକାରୋ କୁମ୍ଭୋ ସୁୱଣ୍ଣକୁମ୍ଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏୱଂ ସପ୍ପିଂ ଗହେତ୍ୱା କତୋ ସପ୍ପିସ୍ସ ୱିକାରୋ ସପ୍ପିକୁମ୍ଭୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ମିଂ ପନ କୁମ୍ଭେ ସପ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ସୋ ସପ୍ପିକୁମ୍ଭୋ ନାମାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତେଲକୁମ୍ଭାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ଚ ନିବ୍ବାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ, ନ ଏୱଂ ଭତ୍ତଂ ୱା ୟାଗୁ ୱା ଅତ୍ଥି । କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ପନ ଅକତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦସ୍ସାମାତି ପଞ୍ଞତ୍ତୱସେନ ‘‘ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ଧୁୱୟାଗୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ୟଥା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ। ରୂପାଦୀସୁ ପନ ସତି ‘ଏୱଂନାମୋ’‘ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ’ତି ୱୋହାରୋ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ଲୋକୱୋହାରେନ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଇମା ଖୋ ଚିତ୍ତ, ଲୋକସମଞ୍ଞା ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟୋ ଲୋକୱୋହାରା ଲୋକପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୦) । ରୂପାଦିଧମ୍ମା ପନ ୱିନାପି ଲୋକସମ୍ମୁତିଂ ପଚ୍ଚତ୍ତସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଞ୍ଞାପନତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଦ୍ୱେ କଥା ସମ୍ମୁତିକଥା ଚ ପରମତ୍ଥକଥା ଚ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଦେୱୋ, ବ୍ରହ୍ମାତିଆଦିକା ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମ । ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନତ୍ତା, ଖନ୍ଧା, ଧାତୁୟୋ, ଆୟତନାନି, ସତିପଟ୍ଠାନା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତିଆଦିକା ପରମତ୍ଥକଥା ନାମ ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ସମ୍ମୁତିଦେସନାୟ ସତ୍ତୋତି ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମାତି ୱାତି ୱୁତ୍ତେ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନିୟ୍ୟାତୁଂ ଅରହତ୍ତଜୟଗ୍ଗାହଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଭଗୱା ଆଦିତୋୱ ସତ୍ତୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ପୋସୋତି ୱା ଦେୱୋତି ୱା ବ୍ରହ୍ମାତି ୱା କଥେତି । ୟୋ ପରମତ୍ଥଦେସନାୟ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନିୟ୍ୟାତୁଂ ଅରହତ୍ତଜୟଗ୍ଗାହଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କଥେତି । ତଥା ସମ୍ମୁତିକଥାୟ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ ନ ପଠମଂ ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେତି । ସମ୍ମୁତିକଥାୟ ପନ ବୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେତି। ପରମତ୍ଥକଥାୟ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସାପି ନ ପଠମଂ ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେତି । ପରମତ୍ଥକଥାୟ ପନ ବୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେତି । ପକତିୟା ପନ ପଠମମେୱ ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଦେସନା ଲୂଖାକାରା ହୋତି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା ପଠମଂ ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେନ୍ତି । ତେ ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେନ୍ତାପି ସଚ୍ଚମେୱ ସଭାୱମେୱ ଅମୁସାୱ କଥେନ୍ତି । ପରମତ୍ଥକଥଂ କଥେନ୍ତାପି ସଚ୍ଚମେୱ ସଭାୱମେୱ ଅମୁସାୱ କଥେନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି –
‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୁପଲବ୍ଭତି’’ ॥
‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣଂ ।
ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ତଥଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ॥
ଅପରୋ ନୟୋ – ଦ୍ୱେ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ପରମତ୍ଥଦେସନା ଚ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, ସମ୍ମୁତିଦେସନା ଚ ସପ୍ପିକୁମ୍ଭାଦିୱସେନ । ନ ହି ଭଗୱା ସମଞ୍ଞଂ ଅତିଧାୱତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱଚନମତ୍ତତୋ ଅଭିନିୱେସୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ସତ୍ଥାରା ହି –
‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅନତିକ୍କମ୍ମ, ପରମତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ।
ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପରମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ, ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱୟେ’’ ॥
ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପୁଗ୍ଗଲକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ପରିହାନିକଥା
୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିପରିହାନିୱଣ୍ଣନା
୨୩୯. ଇଦାନି ପରିହାନିକଥା ହୋତି । ପରିହାନିଧମ୍ମୋ ଅପରିହାନିଧମ୍ମୋ, ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସେକ୍ଖସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି’’ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୮୫), ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସମୟୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୪୯) ଏୱମାଦୀନି ହି ସୁତ୍ତାନି ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ମିତିୟା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦିନୋ ଏକଚ୍ଚେ ଚ ମହାସଙ୍ଘିକା ଅରହତୋପି ପରିହାନିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅଞ୍ଞେୟେୱ ୱା, ୟେସଂ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି, ତେସଂ ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ପରିହାୟତି ଅରହା ଅରହତ୍ତାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ର ପରିହାୟତୀତି ଦ୍ୱେ ପରିହାନିୟୋ ପତ୍ତପରିହାନି ଚ ଅପ୍ପତ୍ତପରିହାନି ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁତିୟମ୍ପି ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଗୋଧିକୋ ତମ୍ହା ସାମୟିକାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପରିହାୟୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ଅୟଂ ପତ୍ତପରିହାନି ନାମ । ‘‘ମା ୱୋ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥିକାନଂ ସତଂ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ ପରିହାୟୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬-୪୧୮) ଅୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତପରିହାନି । ତାସୁ ଇଧ ପତ୍ତପରିହାନି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସକସମୟେ ପନ ଇମଂ ପତ୍ତପରିହାନିଂ ନାମ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟାୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଅରହତ୍ତାଦୀହି ସାମଞ୍ଞଫଲେହି । ପରସମୟେପି ନଂ ସବ୍ବସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ ସବ୍ବଭୱେସୁ ସବ୍ବକାଲେସୁ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ପନ ତେସଂ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱାତି ସବ୍ବଂ ଲଦ୍ଧିଜାଲଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥାତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନା ୱଡ୍ଢିତା ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପରୱାଦୀ କମେନ ପରିହାୟିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ଠିତସ୍ସ ଅରହତୋ ପରିହାନିଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଉପରିଫଲେସୁ ଠିତସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ଚ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଠିତସ୍ସ ନ ଇଚ୍ଛତି, କମ୍ମାରାମତାଦୀନଂ ପନ ପରିହାନିୟଧମ୍ମାନଂ ଭାୱତୋ କାମଭୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ କାମଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ହି କାମଭୱେ ପରିହାନିକରା କାମଗୁଣା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିହାୟତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।
ତତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ପରିହାନୀତି ପରିହାନିକରେ ଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପରିହାନି ନାମ କମ୍ମାରାମତାଦିଧମ୍ମା, ୱିସେସତୋ ୱା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ଏୱ, ତେ ଚ ରୂପାରୂପଭୱେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ ।
ସବ୍ବଦାତି କାଲପୁଚ୍ଛା । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ୟୋନିସୋମନସିକାରକାଲେ ଅପରିହାୟନତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟେ ଅୟୋନିସୋମନସିକରୋତୋ ରତ୍ତିଭାଗେ ୱା ଦିୱସଭାଗେ ୱା ସବ୍ବଦା ପରିହାୟନତୋ ପଟିଜାନାତି । ତତିୟେ ପରିହାନିକରଧମ୍ମସମାୟୋଗେ ସତି ମୁହୁତ୍ତମେୱ ପରିହାନି ନାମ ହୋତି, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିହୀନସ୍ସ ପଚ୍ଛା ପରିହୀନସ୍ସ ଚ ପରିହାନି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ସବ୍ବେୱ ଅରହନ୍ତୋତି ପଞ୍ହାନଂ ପଠମସ୍ମିଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତିୟସ୍ମିମ୍ପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ସବ୍ବେସମ୍ପି ପରିହାନି ନ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।
ସେଟ୍ଠିଉଦାହରଣେ ପଠମପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଦୁତିୟା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ମଂ ତୁମ୍ହେ ପୁଚ୍ଛଥ – ‘‘ଅରହା ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟନ୍ତୋ ଚତୂହି ଫଲେହି ପରିହାୟତୀ’’ତି, ତତ୍ର ୱୋ ପଟିପୁଚ୍ଛାମି – ‘‘ଚତୂହି ସତସହସ୍ସେହି ସେଟ୍ଠୀ ସେଟ୍ଠିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ସତସହସ୍ସେହି ପରିହୀନେ ସେଟ୍ଠୀ ସେଟ୍ଠିତ୍ତା ପରିହୀନୋ ହୋତୀ’’ତି । ତତୋ ସକୱାଦିନା ଏକଦେସେନ ପରିହାନିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବସାପତେୟ୍ୟା ପରିହୀନୋ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଥା ଅପରିହୀନତ୍ତା ସକୱାଦୀ ନ ହେୱାତି ୱତ୍ୱା ଅଥ ନଂ ‘‘ଏୱମେୱ ଅରହାପି ପରିହାୟତି ଚ । ନ ଚ ଚତୂହି ଫଲେହୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଲଦ୍ଧିକଂ ଦୁତିୟଂ ଭବ୍ବପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ସେଟ୍ଠିନୋ ଅଭବ୍ବତାୟ ନିୟମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଅରହତୋ ଚତୂହି ଫଲେହି ପରିହାନିଭବ୍ବତଂ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ୱଚନସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠିତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲତୋ ପରିହାୟିତୁଂ ଅଭବ୍ବତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଂ ପନସ୍ସ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱାତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ୱାଦୟୁତ୍ତି ନାମ ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି ।
୨. ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା
୨୪୦. ଇଦାନି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନା ଆରଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କେଚି ଅରହତୋୱ ପରିହାନିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, କେଚି ଅନାଗାମିନୋପି, କେଚି ସକଦାଗାମିସ୍ସପି । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ୟେ ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅନାଗାମିସକଦାଗାମିଭାୱେ ଠିତା, ତେସଂ ପରିହାନିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଇତରେସଂ ଅନାଗାମିସକଦାଗାମୀନଂ । ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ପନ ତେପି ସବ୍ବଥାପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ପୁଚ୍ଛା କତା । ତତ୍ଥ ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପରିହାୟତି ଅନାଗାମୀ ଅନାଗାମିଫଲା’’ତି ହି ପଞ୍ହସ୍ମିଂ ୟେ ଅନାଗାମିନୋ ପରିହାନିଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ୟେ ପକତିଅନାଗାମିନୋ ୱା ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟିତ୍ୱା ଠିତଅନାଗାମିନୋ ୱା ପରିହାନିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନ ପଟିଞ୍ଞାତି ଇଦମେତ୍ଥ ନୟମୁଖଂ । ତସ୍ସାନୁସାରେନ ସବ୍ବପେୟ୍ୟାଲା ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୪୧. ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅରହତ୍ତଂୟେୱ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପରିହୀନସ୍ସ ପୁନ ୱାୟମତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲାନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୨୪୨. ତତୋ ପରଂ ‘‘ପରିହାନି ନାମେସା କିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ୱା ମନ୍ଦତାୟ ଭୱେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଭାୱନାଦୀନଂ ୱା ଅନଧିମତ୍ତତାୟ, ସଚ୍ଚାନଂ ୱା ଅଦସ୍ସନେନା’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ୱସେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ କସ୍ସ ବହୁତରା କିଲେସା ପହୀନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନାଧିପ୍ପାୟମେୱ ସୁତ୍ତାନଂ ପନତ୍ଥୋ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୬୨.ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟତୀତି ଏତ୍ଥ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତୋତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ସକସମୟେ ପନ ଅୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଝାନଲାଭୀ ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ, ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଝାନଲାଭୀ ଚେୱ ସବ୍ବେ ଚ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଅରିୟେ ୱିମୋକ୍ଖେ ଅସମୟୱିମୁତ୍ତାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ସୋ ପନ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୟୱିମୁତ୍ତୋ ପରିହାୟତି, ଇତରୋ ନ ପରିହାୟତୀ’’ତି ଆହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସଂସନ୍ଦନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସୁତ୍ତସାଧନପରିହାନିୱଣ୍ଣନା
୨୬୫. ଇଦାନି ସୁତ୍ତସାଧନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାୱଚାତି ଉତ୍ତମହୀନଭେଦତୋ ଉଚ୍ଚା ଚ ଅୱଚା ଚ । ପଟିପାଦାତି ପଟିପଦା । ସମଣେନ ପକାସିତାତି ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ଜୋତିତା । ସୁଖାପଟିପଦା ହି ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଉଚ୍ଚା । ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ଅୱଚା । ଇତରା ଦ୍ୱେ ଏକେନଙ୍ଗେନ ଉଚ୍ଚା, ଏକେନ ଅୱଚା । ପଠମଂ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ୱା ଉଚ୍ଚା, ଇତରୋ ତିସ୍ସୋପି ଅୱଚା । ତାୟ ଚେତାୟ ଉଚ୍ଚାୱଚାୟ ପଟିପଦାୟ ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତି, ଏକମଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିବ୍ବାନଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେନ ତେସଂ ପୁନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ । ଏତେନ ପରିହାନିଧମ୍ମାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ନୟିଦଂ ଏକଗୁଣଂ ମୁତନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଇଦଂ ପାରଂ ଏକୱାରଂୟେୱ ଫୁସନାରହଂ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋ । ଏତେନ ଏକମଗ୍ଗେନେୱ ଅରହତ୍ତାଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
ଅତ୍ଥି ଛିନ୍ନସ୍ସ ଛେଦିୟନ୍ତି ଛିନ୍ନସ୍ସ କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ପୁନ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଓଘପାସୋତି କିଲେସୋଘୋ ଚେୱ କିଲେସପାସୋ ଚ ।
୨୬୬.କତସ୍ସ ପଟିଚୟୋତି ଭାୱିତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁନ ଭାୱନା । ଇଧାପି ପଟିକ୍ଖେପପଟିଜାନନାନି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୨୬୭.ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପରୱାଦିନା ଆଭତେ ସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅପ୍ପତ୍ତପରିହାନାୟ ଚେୱ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିପରିହାନାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ସୋ ପନ ପତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ପରିହାନାୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ତେନେୱ ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ କମ୍ମାରାମତାତି ଆହ । ଇତରୋପି ଅସମୟୱିମୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇତରଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । କାମରାଗୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇତରଥା ପୱତ୍ତମାନଂ ପଟିଜାନାତି । ରାଗାଦୀନଂ ପନ ଅତ୍ଥିତଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
୨୬୮.କିଂ ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋତି କେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବଦ୍ଧୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତୋ ୱା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସୟପୁଚ୍ଛାୟପି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନେୱ ପଟିକ୍ଖେପପଟିଜାନନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କଲ୍ୟାଣାନୁସୟୋତି ୱଚନମତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ୱା ପଟିଜାନାତି । ରାଗୋ ଉପଚୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭାୱନାୟ ପହୀନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପରତୋ ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ପନ ଦସ୍ସନେନ ପହୀନତ୍ତା ଉପଚୟଂ ନ ଇଚ୍ଛତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସୁତ୍ତସାଧନା ।
ପରିହାନିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା
୧. ସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୬୯. ଇଦାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସା, ମଗ୍ଗଭାୱନା ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ । ପବ୍ବଜ୍ଜା ସବ୍ବଦେୱେସୁ ନତ୍ଥି । ମଗ୍ଗଭାୱନା ଠପେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ସେସେସୁ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ୟେ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତଦୁପରିଦେୱେସୁ ମଗ୍ଗଭାୱନମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ସମ୍ମିତିୟା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ନତ୍ଥି ଦେୱେସୂତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠାନେହି ଜମ୍ବୁଦୀପକା ମନୁସ୍ସା ଉତ୍ତରକୁରୁକେ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଅଧିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଦେୱେ ଚ ତାୱତିଂସେ । କତମେହି ତୀହି ? ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱେପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସା ନତ୍ଥି ଦେୱେସୂତି ଉପ୍ପନ୍ନଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନଂ ଅନ୍ତରାୟିକଧମ୍ମୱସେନେୱ ସବ୍ବେ ଦେୱା ଜଳାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥସଂୱାଚିକାତି ମୂଗା ୱିୟ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଧାୟ ୱତ୍ତାରୋ । ପରତୋ ଅତ୍ଥି ଦେୱେସୂତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୱସେନ ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ ।
୨୭୦.ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ପଞ୍ହେ ଗିହୀନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଦେୱାନଂ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସିନୋ ଚେୱ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ୟୋ ପବ୍ବଜତୀତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦେୱେସୂ’’ତି ପଞ୍ହେପି ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ, ‘‘ସବ୍ବଦେୱେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ ।
୨୭୧.ମନୁସ୍ସେସୂତି ପଞ୍ହଦ୍ୱୟେ ଜମ୍ବୁଦୀପକେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସିନୋ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥି ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥି ତେ ଦେୱା, ଅତ୍ଥି ୱା ସୋ ପଦେସୋ, ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତପଦେସୱିଭାଗମୁଖେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେ ଏକନ୍ତରିକପଞ୍ହା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୨. ସୁତ୍ତାନୁୟୋଗେ କୁହିଂ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ଅରହତ୍ତଫଲୁପ୍ପତ୍ତି କୁହିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥେୱାତି ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହନ୍ଦ ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅନାଗାମିପୁଗ୍ଗଲୋ ଇଧ ଲୋକେ ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋତି ।
୨. ସଂସନ୍ଦନବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱଣ୍ଣନା
୨୭୩. ଇଦାନି ୟଦି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା ହୋତି, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନମ୍ପି ସିୟାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ଅନାଗାମୀତିଆଦୀନଂ ସଂସନ୍ଦନପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିଞ୍ଞା, ସେସାନଂ ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଇଧ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ହି ଅନାଗାମୀ ଇଧୱିହାୟନିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଇଧ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ‘‘ଓପପାତିକୋ ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ପୁନ ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ୱିନା ଉପପତ୍ତିୱସେନେୱ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ପନ ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ରୁପପତ୍ତିକା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ଇଧାଗମନଞ୍ଞେୱ ନତ୍ଥି । ଇତି ସୋ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଜାନାତି । ଇତରେସଂ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅନାଗାମୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନାତି ପଞ୍ହେ ‘‘ଅନାଗାମିନୋ ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଭାୱନାୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତି । ମଗ୍ଗୋ ଚ ଭାୱୀୟତି, ନ ଚ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ରୂପାୱଚରମଗ୍ଗେନ ହି ସୋ ଇଧୱିହାୟନିଟ୍ଠୋ ନାମ ଜାତୋ ।
ଅନାଗାମୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ କତକରଣୀୟୋତି ପଞ୍ହେ ‘‘ଓପପାତିକୋ ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଉପପତ୍ତିୟାୱସ୍ସ କତକରଣୀୟାଦିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅରହାତି ପଞ୍ହେ ଇଧପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଅରହତୋ ୱସେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ୱସେନ ପଟିଜାନାତି ।
ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁନବ୍ଭୱୋତିଆଦୀସୁପି ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ ଇଧପରିନିବ୍ବାୟୀନଂ ୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋୱ ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଇଧେୱ ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ତସ୍ସ ଅକୁପ୍ପପଟିୱେଧଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ୟଥା ମିଗୋତି ପଠମଂ ଉଦାହରଣଂ ପରୱାଦିସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୪. ଇଦାନି ଓଧିସୋକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ନାନାଭିସମୟୱସେନ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦୀହି ଓଧିସୋ ଓଧିସୋ ଏକଦେସେନ ଏକଦେସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ସମ୍ମିତିୟାଦୟୋ, ତେସଂ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଓଧିସୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ଏକଦେସେନ ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଓଧିସୋକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଜହତିକଥା
୧. ନସୁତ୍ତାହରଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୭୯. ଇଦାନି ଜହତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଝାନଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସହ ସଚ୍ଚାଭିସମୟା ଅନାଗାମୀ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେୟେୱ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ପହୀନା’’ତି ଲଦ୍ଧି ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ସମ୍ମିତିୟାନଂ, ତେସଂ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଜହତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ ପନ ତେସଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନମ୍ପି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନେୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପହାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁନ ଅଚ୍ଚନ୍ତନ୍ତିଆଦିଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ, ତଥାରୂପସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିକ୍ଖମ୍ଭନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ପରଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସଂସନ୍ଦନଂ ହୋତି । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୨୮୦. ତତୋ ପରଂ ଅନାଗାମିଫଲେ ସଣ୍ଠାତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଝାନାନାଗାମିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅରହତ୍ତେ ସଣ୍ଠାତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନଂ ପହାନାଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ତୟୋ ମଗ୍ଗେତି ପୁଟ୍ଠୋ ତଥାରୂପାୟ ଭାୱନାୟ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ କିଚ୍ଚସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସାମଞ୍ଞଫଲପୁଚ୍ଛାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କତମେନ ମଗ୍ଗେନାତି ପୁଟ୍ଠୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନାତି ଝାନାନାଗାମିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପୁନ ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତିଣ୍ଣଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତେସଂ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହେୟ୍ୟତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଝାନାନାଗାମିମଗ୍ଗଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଜହତିକଥା ।
୫. ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥା
୧. ୱାଦୟୁତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୨୮୨. ଇଦାନି ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିୱାଦକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୨) ‘‘ସବ୍ବେପି ଅତୀତାଦିଭେଦା ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧସଭାୱଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ ନାମା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ସବ୍ବମତ୍ଥିୱାଦାନଂ, ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସବ୍ବଥାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସରୀରେ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସବ୍ବଦାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବେନାକାରେନ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସବ୍ବେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟୋଗନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ । ନାନାସଭାୱାନଞ୍ହି ୟୋଗୋ ହୋତି, ନ ଏକସଭାୱସ୍ସ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ରୂପଂ ୱେଦନାୟ, ୱେଦନଂ ୱା ରୂପେନ ଅନାନଂ ଏକଲକ୍ଖଣମେୱ କତ୍ୱା ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟମ୍ପି ନତ୍ଥି ତମ୍ପତ୍ଥୀତି ୟମ୍ପି ଛଟ୍ଠଖନ୍ଧାଦିକଂ ସସୱିସାଣାଦିକଂ ୱା କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ସିଦ୍ଧଂ, ତମ୍ପି ତେ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ୟା ଦିଟ୍ଠି ସା ଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି, ୟା ଦିଟ୍ଠି ସା ଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ହେୱମତ୍ଥୀତି ଇମିନା ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛତି – ୟା ତେ ଏସା ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଦିଟ୍ଠି, ସା ଦିଟ୍ଠି ଅୟାଥାୱକତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଏୱଂ ୟା ଅମ୍ହାକଂ ଦିଟ୍ଠି, ସା ଦିଟ୍ଠି ୟାଥାୱକତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଏୱଂ ତୱ ସମୟେ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ସବ୍ବେସୁପି ଏତେସୁ ନୟେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇମେସୁ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ନୟେସୁ ‘‘ଆଜାନାହି ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବୋ କଥାମଗ୍ଗଭେଦୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱାଦୟୁତ୍ତି ।
୨. କାଲସଂସନ୍ଦନୱଣ୍ଣନା
୨୮୩-୨୮୪. ଇଦାନି ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀତି କାଲସଂସନ୍ଦନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିକଂ ସୁଦ୍ଧିକସଂସନ୍ଦନଂ । ଅତୀତଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିକଂ ଖନ୍ଧୱସେନ କାଲସଂସନ୍ଦନଂ ।
୨୮୫.ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଅପ୍ପିୟଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତୀତାନାଗତଂ ପହାୟ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପମେୱ ଅପ୍ପିୟଂ ଅୱିଭଜିତବ୍ବଂ କରିତ୍ୱା । ରୂପଭାୱଂ ଜହତୀତିପଞ୍ହେ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ରୂପସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପଭାୱଂ ନ ଜହତୀତି ପଟିଲୋମପଞ୍ହେପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତାୱ ପଟିଜାନାତି । ଓଦାତଂ ୱତ୍ଥଂ ଅପ୍ପିୟଂ କରିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ଥଂ ଓଦାତଂ, ଇମିନା ପନ ୱତ୍ଥନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଓଦାତଂ ୱତ୍ଥଂ ଅପ୍ପିୟଂ କରିତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସକୱାଦିନା ଏକତ୍ଥତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଓଦାତଭାୱଂ ଜହତୀତି ପଞ୍ହେ ୱଣ୍ଣୱିଗମଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ୱତ୍ଥଭାୱଂ ଜହତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅୱିଗତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ । ପଟିଲୋମେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୮୬.ଅତୀତଂ ଅତୀତଭାୱଂ ନ ଜହତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ୟଦି ଜହେୟ୍ୟ, ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ସିୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିଜାନାତି । ଅନାଗତଂ ଅନାଗତଭାୱଂ ନ ଜହତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ‘‘ୟଦି ନ ଜହେୟ୍ୟ, ଅନାଗତମେୱସ୍ସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ନ ପାପୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ହେପି ଅତୀତଭାୱଂ ଅନାପଜ୍ଜନଦୋସୋ ସିୟାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନୁଲୋମପଞ୍ହେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୮୭. ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧିକନୟଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅତୀତଂ ରୂପନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ ।
ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା
୨୮୮. ଇଦାନି ‘‘ଅତୀତଂ ନ୍ୱତ୍ଥୀ’’ତିଆଦି ୱଚନସୋଧନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ହଞ୍ଚି ଅତୀତଂ ନ୍ୱତ୍ଥୀତି ୟଦି ଅତୀତଂ ନୋ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତଂଅତ୍ଥୀତି ମିଚ୍ଛାତି ଅତୀତଞ୍ଚ ତଂ ଅତ୍ଥି ଚାତି ମିଚ୍ଛା ଏୱ । ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଅନାଗତକ୍ଖଣେୟେୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କାଲନାନତ୍ତେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନାଗତଂ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଟିଜାନାତି । ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୟଦେତଂ ତୟା ‘‘ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦତା ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ‘‘ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ ତେ ତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ? ଇତରୋ ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ତଂ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟଦି ତେ ତଂ ଅନାଗତଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋନ୍ତଂ ‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ, ପୁନ ହୁତ୍ୱା ହୋତି, ୟଂ ଅନାଗତଂ ନ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ହୋନ୍ତଂ ‘ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସସୱିସାଣଂ, କିଂ ତେ ତମ୍ପି ପୁନ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତିଅଧିପ୍ପାୟେନ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ‘‘ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ନତ୍ଥିତାୟ, ଏୱ ଅନାଗତଂ ନ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ହୋତୀତି ନହୁତ୍ୱାନହୋତି ନାମ ତାୱ ହୋତୁ, ପୁନ ନହୁତ୍ୱାନହୋତିଭାୱୋ ପନସ୍ସ କୁତୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତନ୍ତି ପଞ୍ହେପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେୟେୱସ୍ସ ଅତୀତତାୟ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କାଲନାନତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଂ ଅତୀତଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅହୋସି, ତସ୍ସେୱ ଅତୀତତ୍ତା ପଟିଜାନାତି । ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ୟଦେତଂ ତୟା ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦତା ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅତୀତଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ତେ ତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ? ଇତରୋ ହୁତ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ପୁନ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ୟସ୍ମା ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଂ ହୋନ୍ତଂ ‘‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି। ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟଦି ତେ ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଂ ହୋନ୍ତଂ ‘ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ, ପୁନ ହୁତ୍ୱା ହୋତି, ୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଂ ନ ହୋନ୍ତଂ ‘ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ସସୱିସାଣଂ, କିଂ ତେ ତମ୍ପି ପୁନ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ‘‘ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଏୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ହୁତ୍ୱା ଅତୀତଂ ନ ହୋତୀତି ନହୁତ୍ୱାନହୋତି ନାମ ତାୱ ହୋତୁ । ପୁନ ନହୁତ୍ୱାନହୋତିଭାୱୋ ପନସ୍ସ କୁତୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଉଭୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଆଗତେ ତତିୟପଞ୍ହେପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଦି ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତିଭାୱୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଅନାଗତେ ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗତମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତି ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ଏତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ? ଇତରୋ – ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୁତିୟେ ପଞ୍ହେ ପଟିଞ୍ଞାତନୟେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହାୱସେନ ତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ପଟିଜାନନ୍ତଂ ପୁରିମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନନୁ ‘‘ତୟା ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଅନାଗତସ୍ସ ହୋତିଭାୱୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ତେନ ଅନାଗତଂ ନ ହୋତି ନାମ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନାମ ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଚ ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗତମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ଏତେସୁ ଏକେକଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ? ପରୱାଦୀ ସବ୍ବତୋ ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ୱିୟ ତେସଂ ନହୁତ୍ୱାନହୋତିଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଦୁତିୟୱାରେପି ୟଦି ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅତୀତେ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତିଭାୱୋ, ଅତୀତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତି ନାମ, ଅତୀତମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ଏତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ? ଇତରୋ ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତନ୍ତିପଞ୍ହେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପଟିଞ୍ଞାତନୟେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହାୱସେନ ତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ପଟିଜାନନ୍ତଂ ପୁରିମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନନୁ ତୟା ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ହୋତିଭାୱୋ, ଅତୀତସ୍ସ ଚ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ତେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ନହୋତି ନାମ । ଅତୀତଂ ନହୁତ୍ୱା ନାମ ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଚ ତେ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନାମ, ଅତୀତମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ଏତେସୁ ଏକେକଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି, ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି । ପରୱାଦୀ ସବ୍ବତୋ ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ୱିୟ ତେସଂ ନହୁତ୍ୱାନହୋତିଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ତତିୟୱାରେପି ୟଦି ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ଅତୀତଂ; ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତେସୁ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତିଭାୱୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାନଞ୍ଚ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗତମ୍ପି ହୁତ୍ୱାହୋତି ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅତୀତମ୍ପି ହୁତ୍ୱା ହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ତୀସୁପି ଏତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି ହୁତ୍ୱା ହୋତୀ’’ତି ? ଇତରୋ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତିପଞ୍ହେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପଟିଞ୍ଞାତନୟେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହାୱସେନ ତେସୁ ଏକେକଂ ହୁତ୍ୱା ହୋତି, ହୁତ୍ୱା ହୋତୀତି ପଟିଜାନନ୍ତଂ ପୁରିମଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତପଞ୍ହଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନନୁ ତୟା ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅତୀତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହୋତିଭାୱୋ; ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତାନଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱାଭାୱୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ? ତେନ ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ନ ହୋତି ନାମ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତୀତଞ୍ଚ ନ ହୁତ୍ୱା ନାମ ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଚ ତେ ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଅନାଗତଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅତୀତ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗତମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନାମ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଅତୀତମ୍ପି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତିୟେୱ ନାମ । ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ – ‘‘କିଂ ତେ ଏତେସୁ ଏକେକଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି ? ପରୱାଦୀ ସବ୍ବତୋ ଅନ୍ଧକାରେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ୱିୟ ତେସଂ ନ ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତିଭାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତୀତି । ନିଗ୍ଗହାଦୀନି ପନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ୱଚନସୋଧନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅତୀତଚକ୍ଖୁରୂପାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୮୯.ଅତୀତଂଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥୀତିଆଦୀସୁପି ଚକ୍ଖାଦିଭାୱାୱିଜହନେନେୱ ଅତ୍ଥିତଂ ପଟିଜାନାତି । ପସ୍ସତୀତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ତେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ କିଚ୍ଚାଭାୱୱସେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅତୀତଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୦. ତେନ ଞାଣେନ ଞାଣକରଣୀୟଂ କରୋତୀତି ପଞ୍ହେ ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା କିଚ୍ଚଭାୱମସ୍ସ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ ଅତୀତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜାନନତୋ ଅତୀତଂ ଞାଣନ୍ତି ଲେସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ‘‘ଅତୀତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ତେନ ଞାଣେନ ଞାଣକରଣୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅଥସ୍ସ ସକୱାଦୀ ଲେସୋକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ତେନ ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତୀତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ଅତୀତାରମ୍ମଣେନେୱ ଞାଣେନ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନାଗତପଞ୍ହେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ହୋ ଚେୱ ସଂସନ୍ଦନପଞ୍ହୋ ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
ଅରହନ୍ତାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୧.ଅରହତୋ ଅତୀତୋ ରାଗୋ ଅତ୍ଥୀତିଆଦୀସୁପି ରାଗାଦିଭାୱାୱିଜହନ୍ତୋ ଏୱଂ ପଟିଜାନାତି । ସରାଗୋତିଆଦୀସୁ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ଚେୱ ୟୁତ୍ତିୱିରୋଧଭୟେନ ଚ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ପଦସୋଧନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୫. ଏୱଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱିଦିତ୍ୱା ପରତୋ ଅତ୍ଥି ସିୟା ଅତୀତଂ, ସିୟା ନ୍ୱାତୀତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ଅତୀତମେୱ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅତୀତଂ । ୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନୋ ଅତୀତଂ । ତେନାତୀତଂ ନ୍ୱାତୀତଂ, ନ୍ୱାତୀତଂ ଅତୀତନ୍ତି ତେନ କାରଣେନ ଅତୀତଂ ନୋ ଅତୀତଂ, ନୋ ଅତୀତଂ ଅତୀତନ୍ତି । ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପୁଚ୍ଛାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସୁତ୍ତସାଧନୱଣ୍ଣନା
୨୯୬.ନୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥି ଅନାଗତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସୁତ୍ତସାଧନାୟ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ୟଂକିଞ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପନ୍ତି ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସେୱ । ଦୁତିୟନୟେ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛା ଚ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନେତଂ ପରୱାଦିନା ଅନାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ‘‘ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା କବଳୀକାରେ, ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତିଆଦି ଦସ୍ସିତଂ ନ ତଂ ଅନାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱସାଧକଂ। ତଞ୍ହି ହେତୂନଂ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱିତଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ସୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାଦିକଥା
୧. ନସୁତ୍ତସାଧନକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୭. ଇଦାନି ‘‘ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିକଥା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାଦିଭାୱାୱିଜହନତୋ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଅତୀତସ୍ସ ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ଅତୀତଂନତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ତସ୍ସ ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥିତାୟ ୱାରିତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ଆୟତନଧାତୁପୁଚ୍ଛାସୁପି ଅନାଗତପଞ୍ହେସୁପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଆଗତପଞ୍ହେସୁପି ‘‘ଅତୀତଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିପଞ୍ହେସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨. ସୁତ୍ତସାଧନୱଣ୍ଣନା
୨୯୮. ସୁତ୍ତସାଧନେ ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି ଚେତେତି ନତ୍ଥି ଚ ଏତେ ଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧାଦିଭାୱେ ସତି ନତ୍ଥିତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଅଥ ନେସଂ ନତ୍ଥିଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତାହରଣଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାପି ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ, ସୁତ୍ତାହରଣଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ତଂ ପନ ନେସଂ ଖନ୍ଧାଦିଭାୱମେୱ ସାଧେତି, ନ ଅତ୍ଥିଭାୱନ୍ତି ଆହଟମ୍ପି ଅନାହଟସଦିସମେୱାତି ।
ଅତୀତଂ ଖନ୍ଧାତିଆଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥା
୧. ଅତୀତାଦିଏକଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୯୯. ଇଦାନି ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି କଥା ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ‘‘ଏକଚ୍ଚଂ ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି କସ୍ସପିକା; ତେସଂ ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଅୟଞ୍ହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅୱିପକ୍କୱିପାକଂ ଅତ୍ଥି, ୱିପକ୍କୱିପାକଂ ନତ୍ଥୀତି । ଏକଚ୍ଚଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ତେ ଅତୀତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି ଏକଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକଚ୍ଚଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ଏକଚ୍ଚଂ ଅତୀତଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ, ତଥେୱ ଠିତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ୱିଗତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅୱିପକ୍କୱିପାକଧମ୍ମା ଏକଚ୍ଚେତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ୟେସଂ ସୋ ଅୱିପକ୍କୱିପାକାନଂ ଅତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛତି, ତେପି ଅତୀତାୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଥା ତେ ଅତୀତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, କିଂ ତଥା ଅୱିପକ୍କୱିପାକାପି ଧମ୍ମା ଏକଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥୀ ଏକଚ୍ଚେ ନତ୍ଥୀତି ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପକ୍କୱିପାକାତି ଇଦଂ ୟେସଂ ସୋ ନତ୍ଥିତଂ ଇଚ୍ଛତି, ତେସଂ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିପାକାତି ଇଦଂ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ୱସେନ ସବ୍ବେସୁ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେସୁ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତୀତା ଏକଦେସଂ ୱିପକ୍କୱିପାକା, ଏକଦେସଂ ଅୱିପକ୍କୱିପାକାତି ୱିପ୍ପକତୱିପାକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେନ ହି କମ୍ମେନ ପଟିସନ୍ଧି ନିବ୍ବତ୍ତିତା, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଚୁତିପି ତସ୍ସେୱ ୱିପାକୋ । ତସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିତୋ ୟାୱ ଚୁତି, ତାୱ ତଂ ୱିପ୍ପକତୱିପାକଂ ନାମ ହୋତି । ତଥାରୂପେ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିପଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ତେ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ୟଥା ଧମ୍ମଧରସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସାପି ବହୁପୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ଅତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ୱିପଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପନ୍ନାତି ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘କମ୍ମାନଂ ଅୱିନାସସଙ୍ଖାତୋ କମ୍ମୂପଚୟୋ ନାମେକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ ।
୨. ଅନାଗତାଦିଏକଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୦.ଅନାଗତଂଅତ୍ଥୀତିଆଦୀସୁପି ଏକଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପାଦିନୋ ଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଏକଚ୍ଚଂଅତ୍ଥୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୧. ଇଦାନି ସତିପଟ୍ଠାନକଥା ହୋତି । ‘‘ତତ୍ଥ – ଚତୁନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ସତିପଟ୍ଠାନସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟେସଂ କାୟାଦୟୋ ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ । ଅନ୍ଧକା ନାମ ପୁବ୍ବସେଲିୟା, ଅପରସେଲିୟା, ରାଜଗିରିୟା, ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାତି ଇମେ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନନିକାୟା । ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୱିୱେଚନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ପତିଟ୍ଠାତି ଏତେସୂତି ପଟ୍ଠାନା। କା ପତିଟ୍ଠାତି ? ସତି । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନା ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ସତିଗୋଚରାପି ସତିପଟ୍ଠାନା । ‘‘ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ପଟ୍ଠାନା। କା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ? ସତିୟୋ । ସତିୟୋୱ ପଟ୍ଠାନା ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ସତିୟୋୱ ସତିପଟ୍ଠାନା । ତସ୍ମା ଦ୍ୱେପି ୱାଦା ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ୟେ ପନ ତଂ ପରିୟାୟଂ ପହାୟ ଏକନ୍ତେନେୱ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସତୀତି ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସତିସଭାୱାଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ । ତତ୍ଥ ଖୟଗାମୀତିଆଦୀନି ମଗ୍ଗୱିସେସନାନି । ଏକାୟନମଗ୍ଗୋ ହି କିଲେସାନଂ ଖୟଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖୟଗାମୀ। ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ବୋଧଗାମୀ। ୱଟ୍ଟଂ ଅପଚିନନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅପଚୟଗାମୀ। ଏୱମେତେହି ପଦେହି ‘‘କିଂ ତେ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଏୱରୂପୋ ତେ ଏକାୟନୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅନାସୱା ଅସଂୟୋଜନିୟାତିଆଦୀନିପି ଲୋକୁତ୍ତରଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତାନି । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତୀତିଆଦୀନି ପଭେଦପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଚକ୍ଖାୟତନଂସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପଭେଦପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ସତିୱସେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପଟିଞ୍ଞାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁତ୍ତସାଧନା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱାତି ।
ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୦୪. ଇଦାନି ହେୱତ୍ଥିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସବ୍ବେପି ଅତୀତାଦିଭେଦା ଧମ୍ମା ରୂପାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥି, ଅତୀତଂ ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ, ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ୱା ଅତୀତାଦିୱସେନ ନତ୍ଥି; ତସ୍ମା ସବ୍ବମେୱିଦଂ ଏୱଂ ଅତ୍ଥି ଏୱଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତୀତଂ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ହେୱତ୍ଥି ହେୱ ନତ୍ଥୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ହେୱାତି ଏୱଂ। ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟଦି ଅତୀତୋୱ ଏୱଂ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥି, ସୋୟେୱ ନତ୍ଥି ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସେୱତ୍ଥି, ସେୱ ନତ୍ଥୀତି ଆହ । ଇତରୋ ତେନେୱ ସଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତଂ, ତେନେୱ ନତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସକଭାୱେନେୱ ଅତ୍ଥିତଂ, ପରଭାୱେନେୱ ନତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ଥଟ୍ଠୋ ନତ୍ଥଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥିସଭାୱୋ ନତ୍ଥିସଭାୱୋ ନାମ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିୟୋସାନେ ପନ ‘‘ତେନ ହି ଅତୀତଂ ହେୱତ୍ଥି, ହେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ‘‘ତେନ ହି ରୂପଂ ହେୱତ୍ଥି, ହେୱ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚାତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ପରୱାଦିନା ଲଦ୍ଧି ପତିଟ୍ଠାପିତା, ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ପନେସା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତାୟେୱାତି ।
ହେୱତ୍ଥିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ମହାୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ
୧. ପରୂପହାରୱଣ୍ଣନା
୩୦୭. ଇଦାନି ପରୂପହାରକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତାନଂ ଅପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତସଞ୍ଞୀନଂ ଅଧିମାନିକାନଂ କୁହକାନଂ ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତାନଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାରକାୟିକା ଦେୱତା ଅରହତୋ ଅସୁଚିଂ ଉପସଂହରନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି; ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପୁବ୍ବସେଲିୟା ଚ ଅପରସେଲିୟା ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ଅରହତୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମ ରାଗସମୁଟ୍ଠାନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ରାଗୋତି ଅନୁୟୋଗୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।
ମାରକାୟିକା ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋତିଆଦିପଞ୍ହେ ୟସ୍ମା ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସୁକ୍କଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ଉପସଂହରନ୍ତି, ଅରହତୋ ପନ ସୁକ୍କମେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ନେୱ ଅତ୍ତନୋତିପଞ୍ହେ ପନ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ଲୋମକୂପେହୀତିପଞ୍ହେ ସପ୍ପିତେଲାନଂ ୱିୟ ଲୋମକୂପେହି ଉପସଂହରଣାଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୩୦୮.ହନ୍ଦହୀତି ୱଚସାୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ‘‘ଅରହା ନୁ ଖୋ ଅହଂ, ନୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିମତିଂ ଗାହୟିସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ୱଚସାୟଂ କତ୍ୱା ଉପସଂହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ୱିମତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୩୦୯.ଅତ୍ଥି ତସ୍ସ ଆସୟୋତି ତସ୍ସ ସୁକ୍କସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାନଂ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠାନୋକାସୋ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
୩୧୨.ସଧମ୍ମକୁସଲସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତଧମ୍ମମତ୍ତେୟେୱ କୁସଲସ୍ସ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱଂ ୱଦତି । ପରଧମ୍ମକୁସଲସ୍ସାତି ସଧମ୍ମତୋ ପରସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଧମ୍ମେପି କୁସଲସ୍ସ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱଂ ୱଦତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପରୂପହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨-୩-୪. ଅଞ୍ଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୧୪. ଇଦାନି ଅଞ୍ଞାଣଂ, କଙ୍ଖା, ପରୱିତରଣାତି ତିସ୍ସୋ କଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଅରହତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀନଂ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀସୁ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ଅତ୍ଥି ଅଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥେୱ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ଅତ୍ଥି କଙ୍ଖା । ୟସ୍ମା ଚ ନେସଂ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ପରେ ୱିତରନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି, ତସ୍ମା ନେସଂ ଅତ୍ଥି ପରୱିତରଣା’’ତି ଇମା ଲଦ୍ଧିୟୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପୁବ୍ବସେଲିୟାଦୀନଂ; ତେସଂ ତା ଲଦ୍ଧିୟୋ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ତୀସୁପି କଥାସୁ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁପି ପଞ୍ହେସୁ ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଚ ପାଳିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅଞ୍ଞାଣାଦିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୨୬. ଇଦାନି ୱଚୀଭେଦକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚା ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପୁବ୍ବସେଲିୟାଦୀନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ଥି ୱଚୀଭେଦୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ତୟୋ ଭୱେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଟ୍ଠୋ ଅରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସବ୍ବଦାତି କାଲୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଠମଜ୍ଝାନିକସମାପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ସମାପତ୍ତିକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସବ୍ବେସଂ ସମାପନ୍ନାନନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପନ୍ନେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସବ୍ବସମାପତ୍ତୀସୂତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସବ୍ବଞ୍ଚ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
କାୟଭେଦୋତି ଅଭିକ୍କମାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତକାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି । ଇଦଂ ‘‘ୟାନି ଚିତ୍ତାନି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ତାନେୱ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ମା କାୟଭେଦୋପି ନ ହୋତୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚେୱ ପଟିଜାନାତି ଚ । ଇଦାନି ୟଦି ସୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସତି, ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିକମ୍ପି ଭାସେୟ୍ୟ । ୟଦି ୱା ତଂ ନ ଭାସତି, ଇତରମ୍ପି ନ ଭାସେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋତିଆଦୟୋ ପଞ୍ହା ୱୁତ୍ତା । ଇତରୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନେୱ ପଟିଜାନାତି ଚେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସତୀତି ହିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ।
୩୨୮.ଞାଣନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ । ସୋତନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟେନ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତି ସୋତସମ୍ଫସ୍ସମନୋସମ୍ଫସ୍ସାନଂ ।
୩୨୯.ନୋ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ୟଦି ଅୱିସେସେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ସମାପନ୍ନସ୍ସ ନତ୍ଥି ୱଚୀଭେଦୋ, ନ ଅୱିସେସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅତ୍ଥି ୱଚୀଭେଦୋ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତସାଧନାୟ । ୟଂ ପନେତେନ ‘‘ସିଖିସ୍ସ ଆନନ୍ଦ, ଭଗୱତୋ’’ତି ପରିୟୋସାନେ ସୁତ୍ତଂ ଆଭତଂ, ତତ୍ଥ ୟେନ ସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତେନ ସୋ ୱଚୀଭେଦୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ, କାୟଭେଦୋପି ତେନ ସମୁଟ୍ଠାତିୟେୱ, ନ ଚ ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଠମଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ୱଚୀଭେଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଦୁକ୍ଖାହାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୩୪. ଇଦାନି ଦୁକ୍ଖାହାରକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଆହରତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖାହାରୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି। ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଦୁକ୍ଖାହାରୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ୟେ କେଚୀତି ପଠମପଞ୍ହେ ଅୱିପସ୍ସକେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ୱିପସ୍ସକେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି, ତଂ ପନସ୍ସ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବେ ତେ’’ତି ୱାଦସ୍ସ ଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଦୁକ୍ଖାହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୩୫. ଇଦାନି ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ଅନ୍ଧକାନଂ, ତଂଲଦ୍ଧିୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ଏକଂ, ଚିତ୍ତଂ ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଉପଡ୍ଢଦିୱସୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋତି ଏତ୍ଥ ଠିତିକ୍ଖଣଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା, ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬; ୨.୧୪୩) ଦେସନାନୟେନ ଉପ୍ପାଦୱୟୱସେନେୱ ପୁଚ୍ଛା କତା ।
ତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତେନ ଲହୁପରିୱତ୍ତାତି ପୁଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତତୋ ଲହୁତରପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମେ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୀଘଟ୍ଠିତିଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପଞ୍ହେ ‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି, କପ୍ପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂ’’ତିଆଦିୱଚନୱସେନ (ମହାନି॰ ୧୦) ଆରୁପ୍ପତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଟିକ୍ଖିପତି, ଆରୁପ୍ପେ ପଟିଜାନାତି । ମୁହୁତ୍ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପଞ୍ହେ ପରୱାଦିସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋ’’ତିଆଦିସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିଜାନାତି । ଠିତିଂ ପନସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଇଚ୍ଛତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. କୁକ୍କୁଳକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୩୮. ଇଦାନି କୁକ୍କୁଳକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮; ମହାୱ॰ ୫୪) ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୮) ସୁତ୍ତାନି ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା କୁକ୍କୁଳା ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରସମ୍ମିସ୍ସା ଛାରିକନିରୟସଦିସା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଗୋକୁଲିକାନଂ; ତେସଂ ନାନପ୍ପକାରସୁଖସନ୍ଦସ୍ସନେନ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅନୋଧିଂ କତ୍ୱାତି ଓଧିଂ ମରିୟାଦଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଅକରିତ୍ୱା, ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତସାଧନାୟାତି ।
କୁକ୍କୁଳକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୩୯. ଇଦାନି ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ –
‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମେଧାୱୀ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଖଣେ ଖଣେ ।
କମ୍ମାରୋ ରଜତସ୍ସେୱ, ନିଦ୍ଧମେ ମଲମତ୍ତନୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୩୯) –
ଆଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଏକଚ୍ଚେ କିଲେସେ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ପଜହତି, ଏକଚ୍ଚେ ସମୁଦୟନିରୋଧମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ, ତଥା ସେସାପୀତି ଏୱଂ ସୋଳସହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଅନୁପୁବ୍ବେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପଟିଲାଭୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱରୂପା ନାନାଭିସମୟଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକସବ୍ବତ୍ଥିକସମ୍ମିତିୟଭଦ୍ରୟାନିକାନଂ; ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୱିୱେଚନତ୍ଥଂ ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ଏକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ବହୁଭାୱାପତ୍ତିଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ତାନି ୱା ଚତ୍ତାରିପି ଞାଣାନି ଏକୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋୟେୱାତି ପଟିଜାନାତି, ଫଲଂ ପନ ଏକମେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୪୪.ମଗ୍ଗେ ଦିଟ୍ଠେ ଫଲେ ଠିତୋତି ପଞ୍ହେ ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନାଦୀହି ଦସ୍ସନଂ ଅପରିନିଟ୍ଠିତଂ, ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ପରିନିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ହୋତି, ତଦା ସୋ ଫଲେ ଠିତୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ।
୩୪୫.ଦୁକ୍ଖେଦିଟ୍ଠେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ଅନୁୟୋଗେ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ନାନାସଭାୱତ୍ତା ପଟିକ୍ଖେପୋ ତସ୍ସେୱ ।
ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠେତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ସମୁଦ୍ଦତୋ ଏକବିନ୍ଦୁସ୍ସ ରସେ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ସେସଉଦକସ୍ସ ପଟିୱେଧୋ ୱିୟ ଏକଧମ୍ମେ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ସବ୍ବେପି ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ ।
ଚତୂହି ଞାଣେହୀତି ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣାଦୀହି । ଅଟ୍ଠହି ଞାଣେହୀତି ସାୱକାନଂ ସାଧାରଣେହି ସଚ୍ଚଞାଣେହି ଚେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣେହି ଚ । ଦ୍ୱାଦସହି ଞାଣେହୀତି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଞାଣେହି । ଚତୁଚତ୍ତାରୀସାୟ ଞାଣେହୀତି ‘‘ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ, ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଞାଣେହି । ସତ୍ତସତ୍ତତିୟା ଞାଣେହୀତି ‘‘ଜରାମରଣଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଏୱଂ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଞାଣେହି । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତସାଧନେନାତି ।
ଅନୁପୁବ୍ବାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୪୭. ଇଦାନି ୱୋହାରକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଲୋକୁତ୍ତରେନ ୱୋହାରେନ ୱୋହରତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଲୋକୁତ୍ତରେ ସୋତେତିଆଦୀନି ତସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତୱାଦୀଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ସଦ୍ଦାୟତନମେୱ ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଉଦାହୁ ସୋତାଦୀନିପୀ’’ତି ।
ହଞ୍ଚି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୋହାରୋ ଲୋକିୟେ ସୋତେ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦି ସୋ ଲୋକୁତ୍ତରେ ପଟିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସିୟାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଲୋକିୟେ ପଟିହଞ୍ଞମାନସ୍ସ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅୟମେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ । ଲୋକିୟେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଲୋକିୟେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରଥା ଅନେକନ୍ତତା ସିୟା । ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ହି ଲୋକିୟେନପି ଞାଣେନ ଞାୟତୀ । ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାନୁରୂପତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେ ତେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୀତି ପଞ୍ହେସୁ ୟେ ମଗ୍ଗଂ ନପ୍ପଟିଲଭନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟେ ପଟିଲଭନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୩୫୧.ସୋୱଣ୍ଣମୟାୟାତି ସୁୱଣ୍ଣମୟାୟ । ଇଦଂ ପରୱାଦିସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ ।
ଏଳଣ୍ଡିୟାୟାତି ଏଳଣ୍ଡମୟାୟ । ଇଦଂ ସକୱାଦିସ୍ସ ଉଦାହରଣଂ । ଲୋକିୟଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ ଲୋକିୟୋତି ଅୟମ୍ପି ଏକା ଲଦ୍ଧି । ସା ଏତରହି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅନ୍ଧକାନଂ ଲଦ୍ଧି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ୱୋହାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୫୩. ଇଦାନି ନିରୋଧକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧଞ୍ଚ ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧଞ୍ଚ ଦ୍ୱେପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ମହିସାସକାନଞ୍ଚେୱ ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଦ୍ୱେ ନିରୋଧାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ। ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧାତି ପଞ୍ହେସୁ ୟସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନି ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟସ୍ମା ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱେ ନିରୋଧସଚ୍ଚାନୀତିପଞ୍ହେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନଂ ନିରୋଧୱସେନଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱେ ତାଣାନୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅତ୍ଥି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିବ୍ବାନାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ଉଚ୍ଚନୀଚତାଦୀନି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୁଦ୍ଧେତି ୟେ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଞାଣେନ ଅନିରୁଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧପକତିକତ୍ତା ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ୱା ୱସେନ ନ ସମୁଦାଚରଣତୋ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ସଙ୍ଖାରେ । ପଟିସଙ୍ଖା ନିରୋଧେନ୍ତୀତି । ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣେନ ନିରୋଧେନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱଂ ଗମେନ୍ତି । ନନୁ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୁଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ। ତତ୍ଥ ଭଗ୍ଗାନଂ ପୁନ ଅଭଞ୍ଜନତୋ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥା ନିରୁଜ୍ଝନତୋୱ ସକୱାଦୀ ଅଚ୍ଚନ୍ତଭଗ୍ଗତଂ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ
୧. ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୫୪. ଇଦାନି ବଲକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧସଂୟୁତ୍ତେ ‘‘ଇମେସଞ୍ଚ ପନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ବହୁଲୀକତତ୍ତା ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାମୀ’’ତିଆଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୧୩) ଦସସୁତ୍ତାନି ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତଥାଗତବଲଂ ସାୱକସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ତଥାଗତବଲଞ୍ଚ ନାମେତଂ ସାୱକେହି ସାଧାରଣମ୍ପି ଅତ୍ଥି ଅସାଧାରଣମ୍ପି ସାଧାରଣାସାଧାରଣମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଆସୱାନଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ସାଧାରଣଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତିଞାଣଂ ଅସାଧାରଣଂ । ସେସଂ ସାଧାରଣଞ୍ଚ ଅସାଧାରଣଞ୍ଚ । ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନି ହି ସାୱକା ପଦେସେନ ଜାନନ୍ତି, ତଥାଗତା ନିପ୍ପଦେସେନ । ଇତି ତାନି ଉଦ୍ଦେସତୋ ସାଧାରଣାନି, ନ ନିଦ୍ଦେସତୋ । ଅୟଂ ପନ ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବମ୍ପି ସାଧାରଣନ୍ତି ଆହ । ତମେନଂ ତତୋ ୱିୱେଚେତୁଂ ତଥାଗତବଲଂ ସାୱକବଲନ୍ତି ପୁନ ଅନୁୟୋଗୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ନିଦ୍ଦେସତୋ ସବ୍ବାକାରୱିସୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଠାନାଟ୍ଠାନମତ୍ତାଦିଜାନନୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ତଞ୍ଞେୱାତିଆଦିପଞ୍ହେସୁ ସବ୍ବାକାରେନ ନିନ୍ନାନାକରଣତାୟ ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁବ୍ବୟୋଗୋ ଚ ପୁବ୍ବଚରିୟା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତଥା ଧମ୍ମକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନା ଚ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତିପଞ୍ହେ ଏକଦେସେନ ସାଧାରଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ସାୱକୱିସୟେ ପଟିଜାନାତି ।
୩୫୫. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଉଦ୍ଦେସତୋ ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନି ସାୱକୋ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ସାୱକସ୍ସ ତଥା ଜାନନଂ ପକାସେତ୍ୱା ତେନ ଜାନନମତ୍ତସାମଞ୍ଞେନ ତେସଂ ସାୱକସାଧାରଣତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ସାୱକୋ ଠାନାଟ୍ଠାନଂଜାନାତୀତିଆଦୟୋ ପରୱାଦିପଞ୍ହା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତିଞାଣଂ ଛନ୍ନଂ ଅସାଧାରଣଞାଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ନ ଗହିତଂ । ଆସୱକ୍ଖୟେନ ୱା ଆସୱକ୍ଖୟନ୍ତି ୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସାୱକସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା ନାନାକରଣଂ, ତଂ ନତ୍ଥି । ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱା ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୫୬. ଇଦାନି ୟଂ ସକୱାଦିନା ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସେସାନମ୍ପି ସାଧାରଣଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ପୁନ ଆସୱାନଂ ଖୟେତିଆଦୟୋ ପରୱାଦିପଞ୍ହାୱ ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସକୱାଦିନା ଆସୱକ୍ଖୟେ ୱିସେସାଭାୱେନ ତଂ ଞାଣଂ ସାଧାରଣନ୍ତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ଇତରେସୁପି ୱିସେସାଭାୱେନ ସାଧାରଣତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ପୁନ ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଆସୱକ୍ଖୟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସାଧାରଣପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସେୱ । ତତ୍ଥ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେ ପଟିକ୍ଖେପୋ, ସେସେସୁ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସାଧାରଣପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ପଟିଞ୍ଞା, ସେସେସୁ ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତସ୍ସ ସାଧାରଣପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସାପି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ଦସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ପଟିକ୍ଖେପୋ । ସେସେସୁ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସାତି ।
ବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୫୭. ଇଦାନି ଅରିୟନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣମେୱ ଅରିୟଂ, ଅଥ ଖୋ ପୁରିମାନିପି ନୱ ବଲାନି ଅରିୟାନି’’ଚ୍ଚେୱ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅରିୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପୁନ ୟଦି ତଂ ଅରିୟଂ, ମଗ୍ଗାଦୀସୁ ତେନ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ମଗ୍ଗାଦିୱସେନ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ ।
ପୁନ ସୁଞ୍ଞତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସୁଞ୍ଞତା – ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତା ଚ ସଙ୍ଖାରସୁଞ୍ଞତା ଚ । ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଦିଟ୍ଠିୟା ପରିକପ୍ପିତେନ ସତ୍ତେନ ସୁଞ୍ଞା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ସଙ୍ଖାରସୁଞ୍ଞତା ନାମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେହି ସୁଞ୍ଞଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ନିସ୍ସଟଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତତ୍ଥ ପରୱାଦୀ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ମନସି କରୋତୀତି ପୁଟ୍ଠୋପି ନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ସକୱାଦିନା ‘‘ଠାନାଟ୍ଠାନାଦିମନସିକାରୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ, ସୁଞ୍ଞତମନସିକାରୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ’’ତି ଇମଂ ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ସମୋଧାନଂ ହୋତୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଲେସୋକାସଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନିମିତ୍ତାପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତନିମିତ୍ତାଭାୱତୋ ହି ଖନ୍ଧା ଅନିମିତ୍ତା । ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଏକଧମ୍ମସ୍ମିମ୍ପି ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବସଙ୍ଖାତେନ ଚ ପଣିଦହିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପଣିହିତସଙ୍ଖଂ ଗତେନ ସତ୍ତପଣିଧିନା ଅପ୍ପଣିହିତା ଖନ୍ଧା । ତଣ୍ହାପଣିଧିନା ତଣ୍ହାୟ ୱା ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପଣିଧିନା ଅପ୍ପଣିହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତସ୍ମା ଇଧାପି ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୩୫୮. ତତୋ ‘‘ୟଥା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଅରିୟା ଚେୱ ସୁଞ୍ଞତାଦିଆରମ୍ମଣା ଚ, କିଂ ତେ ଏୱଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣ’’ନ୍ତି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ପଟିଞ୍ଞା ସବ୍ବେ ଚ ପଟିକ୍ଖେପା ପରୱାଦିସ୍ସେୱ । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସେସଞାଣେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ସେସାନି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଚୁତୂପପାତଞାଣମେୱ ୱିଭତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ସକସମୟେପି ‘‘ଅରିୟ’’ନ୍ତି ସିଦ୍ଧେନ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସେସଞାଣାନଂ ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ପଟିଲୋମତୋ ଚ ଅରିୟଭାୱପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତା ସବ୍ବା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ସକୱାଦିସ୍ସ। ତେ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ । ପାଳିୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଠମନୱମାନେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଞାଣାନି ସଙ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ।
ଅରିୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୩. ଇଦାନି ୱିମୁତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ୱୀତରାଗଚିତ୍ତାନଂ ୱିମୁତ୍ତିପୟୋଜନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ମଲୀନଂ ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱିୟମାନଂ ମଲା ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ରାଗତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସରାଗନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ରାଗସହଗତନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି ନାମ । ତଦା ଚ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ସଫସ୍ସନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋପି ୟଥା ଫସ୍ସୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଉଭୋ ରାଗତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ରାଗସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସମାନୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସଦୋସାଦୀସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୬. ଇଦାନି ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ ।
ପୁନ ଏକଦେସନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଏକଦେସନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ । ୟଥା ୱିମୁତ୍ତଂ, ଏକଦେସେନ ୱା ଏକଦେସେ ୱା ଅୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତି କିଂ ଏୱଂ ଏକଦେସଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଏକଦେସଂ ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । କିଂ କାରଣା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ? ‘‘ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନ’’ନ୍ତି ୱିପ୍ପକତଭାୱେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥା ହି କରିୟମାନା କଟାଦୟୋ ୱିପ୍ପକତତ୍ତା ଏକଦେସେନ କତା ଏକଦେସେନ ଅକତା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଇଦମ୍ପି ଏକଦେସଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ଏକଦେସଂ ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ପରୱାଦୀ କଟାଦୀନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଦେସାଭାୱା ପଠମପଞ୍ହେ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ୱିମୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଅପରିନିଟ୍ଠିତୱିମୁତ୍ତିତାୟ ପଟିଜାନାତି । ଲୋକିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନ ହି ତଂ ତଦା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତଞ୍ହି ତଦା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତେକଦେସେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ତତୋ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟଦି ତେ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଦେସଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ଏକଦେସଂ ଅୱିମୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟୋ ଏକେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି, ସୋପି ତେ ଏକଦେସଂ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଏକଦେସଂ ନ ସୋତାପନ୍ନୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ଏକଦେସଂ ସୋତାପନ୍ନୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତଂ ୱିଧାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣପଞ୍ହେ ୟଦି ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଞ୍ଚ, ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ଏକସ୍ମିଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ଆପଜ୍ଜତି । କିଂ ତେ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୬୭. ସୁତ୍ତସାଧନେ ପଠମସୁତ୍ତଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ରାସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିପ୍ପକତନିଦ୍ଦେସୋ । ତସ୍ମା ୟଂ ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଏତେହି ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମ ହୋତୀତି । ଦୁତିୟସୁତ୍ତଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ରାସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ତେ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନତୋ ୱିମୁତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ, ଇଧ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନାଭାୱତୋ ୱିମୁତ୍ତମେୱ ସିୟା, ନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନନ୍ତି ।
ଇଦାନି ‘‘ୟଥା ତେ ୱିପ୍ପକତୱିମୁତ୍ତିତାୟ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ, କିଂ ଏୱଂ ୱିପ୍ପକତରାଗାଦିତାୟ ରଜ୍ଜମାନାଦୀନିପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ପୁନ ଅତ୍ଥି ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ପରୱାଦିନାପି ତଥାରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ କୋଟିୟୋ, ତତିୟା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅନୁବୋଧେନ୍ତୋ ନନୁ ରତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅରତ୍ତଞ୍ଚାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନନୁ ଭଦ୍ରମୁଖ, ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ରତ୍ତଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅରତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେୱ କୋଟିୟୋ, ରଜ୍ଜମାନଂ ନାମ ତତିୟା କୋଟି ନତ୍ଥୀତି ? ଦୁଟ୍ଠାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ନଂ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଠିତଂ । ୱିମୁତ୍ତିପକ୍ଖେପି ଦ୍ୱେୟେୱ କୋଟିୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ହଞ୍ଚି ରତ୍ତଞ୍ଚେୱାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ଏତା ଦ୍ୱେ କୋଟିୟୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସି, ଅୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ୱିମୁତ୍ତଞ୍ଚା ତି ଇମାପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛ । କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅୱିମୁତ୍ତଂ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ । ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ନାମାତି ପରମତ୍ଥତୋ ତତିୟା କୋଟି ନତ୍ଥୀତି ।
ୱିମୁଚ୍ଚମାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୬୮. ଇଦାନି ଅଟ୍ଠମକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଅନୁଲୋମଗୋତ୍ରଭୁମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଲେସାନଂ ସମୁଦାଚାରାଭାୱତୋ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦ୍ୱେ ପରିୟୁଟ୍ଠାନା ପହୀନାତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠି ନାମେସା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସେୱ ପହୀନା, ନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠମକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପନ୍ନୋତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାପଞ୍ହେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁସୟପଞ୍ହେ ପରିୟୁଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
ସୀଲବ୍ବତପରାମାସପଞ୍ହେପି ସୀଲବ୍ବତପରାମାସପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୋହାରଂ ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରିୟୁଟ୍ଠାନମେୱସ୍ସ ପହୀନନ୍ତି ଲଦ୍ଧି ।
୩୬୯.ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋତି ପଞ୍ହେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଭାୱେତି, ନ ଭାୱିତୋ । ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅମଗ୍ଗେନାତିଆଦିଅନୁୟୋଗେ ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ପହୀନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟଦି ହି ଅମଗ୍ଗେନ ପହୀୟେଥ, ଗୋତ୍ରଭୁପୁଗ୍ଗଲାଦୀନମ୍ପି ପହୀୟେଥାତି ଆପଜ୍ଜନତୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସକୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଅଟ୍ଠମକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୧. ଇଦାନି ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଅଟ୍ଠମକୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟିଲଭତି ନାମ, ନୋ ଚସ୍ସ ପଟିଲଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ନତ୍ଥି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ନତ୍ଥି ସଦ୍ଧାତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ସଦ୍ଧାୟ ନାନତ୍ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ପନ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମନୋ, ତସ୍ସ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଅତ୍ଥି; ଏୱଂ ୟସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନିପୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥି ମନୋ ଅତ୍ଥି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତସାଧନେନାତି ।
ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୩. ଇଦାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଧମ୍ମୂପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନାମ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ମଂସଚକ୍ଖୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
ପୁନ ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ମଂସଚକ୍ଖୂ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ତଂ ମତ୍ତମେୱ ତଂ ନ ହୋତୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ୟାଦିସନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାସୁପି ଉଭିନ୍ନଂ ଏକସଭାୱାଭାୱେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ୱିସୟୋତିଆଦୀସୁ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ରୂପାୟତନମେୱ ୱିସୟୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁ ପନ ଆପାଥଗତମେୱ ପସ୍ସତି । ଇତରଂ ଅନାପାଥଗତଂ ତିରୋପବ୍ବତାଦିଗତମ୍ପି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଅତିସୁଖୁମମ୍ପି ରୂପଂ ଗୋଚରୋ, ନ ତାଦିସଂ ଇତରସ୍ସାତି ଏୱମେତେସଂ ଆନୁଭାୱଗୋଚରା ଅସଦିସା ।
ଉପାଦିଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ମଂସଚକ୍ଖୁ ଉପାଦିଣ୍ଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣଂ, ନ ଚ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ମଗ୍ଗୋ ଦିବ୍ବସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ମଂସଚକ୍ଖୁପଚ୍ଚୟା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ପସାଦୋତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । କାମାୱଚରଂ ହୁତ୍ୱାତି ପୁଟ୍ଠୋପି ୟସ୍ମା ନ ମଂସଚକ୍ଖୁମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ରୂପାୱଚରଂ ନାମ ଜାତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି ।
ରୂପାୱଚରଂ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋପି ତତୋ ପରଂ ଭାୱନାୟ ଅରୂପାୱଚରକ୍ଖଣେ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅରୂପାୱଚରିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ପସାଦୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱଂ ପନସ୍ସ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତିୟେୱ ।
୩୭୪.ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧନ୍ତି କାମାୱଚରଧମ୍ମେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ହୁତ୍ୱା । ପୁନ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନ ଉପତ୍ଥଦ୍ଧଂ । ଦ୍ୱେୱ ଚକ୍ଖୂନୀତି ପୁଟ୍ଠୋ କିଞ୍ଚାପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଭାୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ମଂସଚକ୍ଖୁ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଦିବ୍ବସୋତକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୫. ଇଦାନି ଦିବ୍ବସୋତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକଂୟେୱ ସୋତନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ତଦେୱ ଧମ୍ମୁପତ୍ଥଦ୍ଧଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଦିବ୍ବସୋତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୭. ଇଦାନି ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଇତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ…ପେ॰… ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୬) ସୁତ୍ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣମେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପୁନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞ୍ଚ ମନସି କରୋତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଦ୍ୱୟାଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ନାନାଚିତ୍ତୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଲେସୋକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତି ୟଥା ଇମିନା ୟଥାକମ୍ମୂପଗତପଦେନ, ଏୱମେୱ ଇମେ ୱତ ଭୋନ୍ତୋ, ସତ୍ତାତିଆଦିପଦେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୭୮.ଆୟସ୍ମାସାରିପୁତ୍ତୋ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଂ ଞାଣଂ ଜାନାତୀତି ଇଦଂ ସକୱାଦୀ ୟସ୍ମା ଥେରୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣାନି ନ ୱଳଞ୍ଜେତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ନ ଜାନନ୍ତି, ତାନି ପନସ୍ସ ନେୱ ଅତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନୋ ଅଲାଭୀ ଥେରୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନେୱ କାରଣେନ ‘‘ଅତ୍ଥାୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂ’’ତି ପରତୋ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଂକିଞ୍ଚି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଥେରେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ଇଦାନିସ୍ସ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ସକୱାଦୀ ନନୁ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋତିଆଦିମାହ । ଇମଞ୍ହି ଗାଥଂ ଥେରୋ ୱଳଞ୍ଜନପଣିଧିୟା ଏୱ ଅଭାୱେନ ଆହ, ନ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ । ପରୱାଦୀ ପନ ଅଭାୱେନେୱାତି ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟା ଥେରସ୍ସ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣମେୱ ଅତ୍ଥି, ନୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂ’’ତି ।
ୟଥାକମ୍ମୂପଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୭୯. ଇଦାନି ସଂୱରକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ତାୱତିଂସେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତତୁତ୍ତରି ଦେୱେସୁ ୟସ୍ମା ତେ ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ନ ସମାଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଂୱରୋ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ୱେରସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସତୋ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ୟସ୍ମା ସଂୱରୋ ନାମ ସଂୱରିତବ୍ବେ ଅସଂୱରେ ସତି ହୋତି, ତସ୍ମା ଅସଂୱରପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଦେୱେସୁ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ ।
ଅତ୍ଥି ମନୁସ୍ସେସୂତିଆଦି ସଂୱରେ ସତି ଅସଂୱରସ୍ସ ଅସଂୱରେ ଚ ସତି ସଂୱରସ୍ସ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୮୦.ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀତି ଆଦିପଞ୍ହେସୁ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଅସମାଚରଣୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା, ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିଲୋମପଞ୍ହା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
ଅୱସାନେ ନତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ସଂୱରୋତିପଞ୍ହେ ପାଣାତିପାତାଦୀନି କତ୍ୱା ପୁନ ତତୋ ସଂୱରାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ଛଲୱସେନ ୟଦି ସଂୱରୋ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ଦେୱା ପାଣାତିପାତିନୋତିଆଦିପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଦେୱାନଂ ୱେରସମୁଦାଚାରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ନହେୱନ୍ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିତା ପନ ଲଦ୍ଧି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତୀତି ।
ସଂୱରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ଅସଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୮୧. ଇଦାନି ଅସଞ୍ଞକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱିନା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦା ଚ ପନ ତେ ଦେୱା ତମ୍ହା କାୟା ଚୱନ୍ତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନମ୍ପି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘କିଂ ତେ ତଂ ଠାନଂ ସଞ୍ଞାଭୱୋ’’ତିଆଦୀହି ଚୋଦେତୁଂ ସଞ୍ଞାଭୱୋ ସଞ୍ଞାଗତୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ତତୋ ପରଞ୍ଚ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅସଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୨. ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୮୪. ଇଦାନି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ସଞ୍ଞା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ
୧. ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୮୭. ଇଦାନି ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତି କଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ୟସକୁଲପୁତ୍ତାଦୀନଂ ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଠିତାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଗିହି ଅସ୍ସ ଅରହା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଗିହିସ୍ସାତି ୟୋ ଗିହିସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ଗିହି, ସୋ ଅରହଂ ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୱାଦୀ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିଜାନାତି । ଇଦାନିସ୍ସ ‘‘ଗିହି ନାମ ଗିହିସଂୟୋଜନେନ ହୋତି, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନ । ୟଥାହ ଭଗୱା –
‘ଅଲଙ୍କତୋ ଚେପି ସମଂ ଚରେୟ୍ୟ,
ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ ନିୟତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ।
ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,
ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୋ ସମଣୋ ସ ଭିକ୍ଖୂ’’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୨) ।
ଇମଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅତ୍ଥି ଅରହତୋତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଗିହିସ୍ସ ଅରହାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଉପପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୮୮. ଇଦାନି ଉପପତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଓପପାତିକୋ ହୋତି ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତିୱଚନାନି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୫-୪୦) ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପପତ୍ତିୟା ଅରହାତି ଲଦ୍ଧି, ‘‘ୟେସଂ ୱା ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ପଦଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ‘‘ଉପପଜ୍ଜପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ପରିୟାପୁଣନ୍ତାନଂ ସହ ଉପପତ୍ତିୟା ଅରହା ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ନାମ ଲୋକିୟଂ, ତେନ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋପି ନ ହୋନ୍ତି, ପଗେୱ ଅରହା । ତସ୍ମାସ୍ସ ଇମଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସହ ଉପପତ୍ତିୟା ସୋତାପନ୍ନୋତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
୩୮୯.ସାରିପୁତ୍ତୋତିଆଦି ଇମେସୁ ମହାଥେରେସୁ କୋ ଏକୋପି ସହ ଉପପତ୍ତିୟା ଅରହା ନାମାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୯୦.ଉପପତ୍ତେସିୟେନାତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ । ତଞ୍ହି ଉପପତ୍ତିଂ ଏସତି ଗୱେସତି, ତସ୍ମା ଉପପତ୍ତେସିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଉପପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଅନାସୱକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୧. ଇଦାନି ଅନାସୱକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଧମ୍ମା ଅନାସୱସ୍ସ ଅରହତୋ, ସବ୍ବେ ତେ ଅନାସୱାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅରହତୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ଅନାସୱା ନାମ ମଗ୍ଗାଦୟୋ, କିଂ ତସ୍ସ ତେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ମଗ୍ଗୋ ଫଲନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଚକ୍ଖୁ ଅନାସୱନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ତସ୍ସ ସାସୱତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅନାସୱସ୍ସେତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି ।
୩୯୨. ଚୀୱରପଞ୍ହେ ଏକୋୱ ଧମ୍ମୋ ଅନାସୱୋ ସାସୱୋ ଚ ହୋତୀତି ଲକ୍ଖଣୱିରୋଧଭୟା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅନାସୱସ୍ସ ହୁତ୍ୱା ସାସୱସ୍ସ ହୋତୀତି ପଟିଜାନାତି । ତଞ୍ଞେୱ ଅନାସୱନ୍ତି ପଞ୍ହାଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସକୱାଦୀ ପନ ତଞ୍ଞେୱାତି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଅନାସୱୋ ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦୀହି ଚୋଦେତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅନାସୱକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୩. ଇଦାନି ସମନ୍ନାଗତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସମନ୍ନାଗମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ସମଙ୍ଗୀଭାୱସମନ୍ନାଗମୋ ଚ ରୂପାୱଚରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭୂମିପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟିଲାଭସମନ୍ନାଗମୋ ଚ । ସୋ ୟାୱ ଅଧିଗତୱିସେସା ନ ପରିହାୟତି, ତାୱଦେୱ ଲବ୍ଭତି । ୟେସଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଇମେ ଦ୍ୱେ ସମନ୍ନାଗମେ ଅଞ୍ଞୋ ଉପପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ଏକୋ ସମନ୍ନାଗମୋ ନାମ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେସଂ ପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ନାମ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ଅନୁବୋଧନତ୍ଥଂ ଅରହା ଚତୂହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥସ୍ସ ‘‘ୟଦି ତେ ଅରହା ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି ୱିୟ ଚତୂହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟେ ଚତୂସୁ ଫଲେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଫସ୍ସାଦୟୋ, ତେହି ତେ ଅରହତୋ ସମନ୍ନାଗତତା ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ଅରହା ଚତୂହି ଫସ୍ସେହୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ପରୱାଦିନା ଏକକ୍ଖଣେ ଚତୁନ୍ନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅନାଗାମିପଞ୍ହାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୯୫.ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଲାଭୀ; ପୁନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପନ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗନ୍ତିଆଦି ୟଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ, ତେନସ୍ସ ପୁନ ଅସମନ୍ନାଗମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ ।
୩୯୬.ତେହି ଚ ଅପରିହୀନୋତି ପଞ୍ହେ ୟସ୍ମା ୟଥା ପଚ୍ଚନୀକସମୁଦାଚାରେନ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରା । ମଗ୍ଗେନ ହି ୟେ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ଫଲେନ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ତେ ତଥା ପହୀନାୱ ତଥା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାୟେୱ ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସକୱାଦିନା ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞାତଂ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପରତୋ ‘‘ଅରହତା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ପଟିଲଦ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ ପକାସିତୋୟେୱ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୭.ଅରହାଛହି ଉପେକ୍ଖାହୀତି କଥାୟପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରହା ହି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଉପେକ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭବ୍ବତାୟ ତାହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଏକକ୍ଖଣେ ସବ୍ବାସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନାତି ।
ଉପେକ୍ଖାସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୩୯୮. ଇଦାନି ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ବୋଧୀତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୟେସଂ ୟଥା ଓଦାତେନ ୱଣ୍ଣେନ ଓଦାତୋ, ସାମେନ ୱଣ୍ଣେନ ସାମୋ, ଏୱଂ ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ଚ ଅନୁୟୋଗୋ ଚ ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ଇତରସ୍ସ ।
ଅତୀତାୟାତି ପଞ୍ହେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଲାଭଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ କିଚ୍ଚୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ କିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଂ ତେନ ତାୟ କରଣୀୟଂ କତଂ, ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହାଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି । ଲେସୋକାସଂ ପନ ଅଦତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅନାଗତପଞ୍ହେ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୧୦) ଅନାଗତାୟ ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ପଟିଜାନାତି । ବୋଧିକରଣୀୟଂ କରୋତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କିଚ୍ଚାଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଦି ନ କରେୟ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଅୱସ୍ସଂ କରିସ୍ସତି, ତସ୍ମା କରୋତିୟେୱ ନାମାତି ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଲେସୋକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ହୋ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନାୟ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୱ ।
୩୯୯. ତିସ୍ସୋ ବୋଧିୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ତୀହିପି ବୁଦ୍ଧୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ତୀହିତି ପୁଟ୍ଠୋ ସବ୍ବାସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଲେସୋକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ସତତଂ ସମିତନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ନ ବତ୍ତବ୍ବଂ ବୋଧିୟାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ବୋଧିୟା ଅଭାୱକ୍ଖଣେ ଅବୁଦ୍ଧଭାୱାପତ୍ତିତୋ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ନନୁ ବୋଧିପଟିଲାଭାତି ପଞ୍ହେ ପନ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ବୋଧିସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋତି ସମ୍ମୁତିସବ୍ଭାୱତୋ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ହଞ୍ଚୀତି ଲଦ୍ଧିଟ୍ଠପନା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଇଦାନିସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ବୋଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋତି ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘କିଂ ତେ ୟସ୍ମା ବୋଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ବୋଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଇତରୋ ‘‘ବୋଧିପଟିଲାଭୋ ନାମ ବୋଧିୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧାୟପି ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋୟେୱ । ବୋଧି ନାମ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋୱ ପୁନ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ସକୱାଦିନା ବୋଧିପଟିଲାଭା ବୋଧୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ୱଚନୋକାସଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ।
ବୋଧିୟାବୁଦ୍ଧୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଇତି ଇମା ତିସ୍ସୋପି କଥା ଉତ୍ତରାପଥକାନଂୟେୱ ।
୭. ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୦. ଇଦାନି ଲକ୍ଖଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
ଚକ୍କୱତ୍ତିସତ୍ତୋତି ପଞ୍ହେସୁ ୟସ୍ମା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସତ୍ତୋପି ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋପି, ତସ୍ମା ଅବୋଧିସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ବୋଧିସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୪୦୨.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସିମାନୀତିସୁତ୍ତଂ ବୋଧିସତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ପଚ୍ଛିମେ ଭୱେ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଇତରେସୁ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ଆଭତମ୍ପି ଅନାଭତସଦିସମେୱାତି ।
ଲକ୍ଖଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୩. ଇଦାନି ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଘଟିକାରସୁତ୍ତେ ଜୋତିପାଲସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମୋ ଚରିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ୟସ୍ମା ନିୟାମୋତି ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନାମଂ, ବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ପାରମୀପୂରଣଂ ଅଞ୍ଞା ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଚେତମେୱଂ । କେୱଲଞ୍ହି ନଂ ବୁଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେ ଠତ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପୁନ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ପଚ୍ଛିମଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଜୋତିପାଲକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ସାୱକୋ ହୁତ୍ୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁସ୍ସୱିୟୋତି ଅନୁସ୍ସୱେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମୋ । ପଚ୍ଛିମଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଜୋତିପାଲକାଲେ ଅନୁସ୍ସୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୪୦୪.ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରନ୍ତିଆଳାରଞ୍ଚ ରାମପୁତ୍ତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋତିଆଦି ‘‘ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମାୱ ସାୱକା ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରେ ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମା ଏୱରୂପା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସାୱକୋ ଜାତିଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୟାୟ ଜାତିୟା ସାୱକୋ, ତଂ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅସାୱକୋ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ସୋତାପନ୍ନାଦିସାୱକଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଅପରାପି ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୦୬. ଇଦାନି ଅପରାପି ସମନ୍ନାଗତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ତୀହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଚତୂହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅପରାପି ସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୩. ଇଦାନି ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବେ ସଂୟୋଜନାତି ପୁଟ୍ଠୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ ପହୀନେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିଜାନାତି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁପି ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ।
ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୋ
୧. ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୧୮. ଇଦାନି ୱିମୁତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା, ମଗ୍ଗୋ, ଫଲଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ନାମଂ । ତେସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା, ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିଭାୱେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଂ । ମଗ୍ଗୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତି, ଫଲଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ପନ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତୀତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଂ। ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧେ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଫଲଞାଣମେୱ ୱିମୁତ୍ତି । ସେସାନି ‘‘ୱିମୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅୱିମୁତ୍ତାନୀ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ତସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଅୱିସେସେନେୱ ‘‘ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ପୁଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅନାସୱତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଫଲେ ଠିତସ୍ସ ଞାଣଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିମୁତ୍ତଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ପୁନ ସକୱାଦୀ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିମୁତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୧. ଇଦାନି ଅସେଖକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୟୋ ସେଖା ‘‘ଉଳାରୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅସେଖେ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସେଖସ୍ସ ଅସେଖଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତସ୍ସ ଜାନନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୋତ୍ରଭୁନୋତିଆଦି ହେଟ୍ଠିମାୟ ଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଉପରୂପରିଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନନୁ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସେଖୋ ‘‘ଉଳାରୋ ଭଗୱା’’ତି ଜାନାତୀତି ପରୱାଦୀ ଅସେଖେ ଭଗୱତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ତଂ ଅସେଖଞାଣନ୍ତି ଇଚ୍ଛତି, ନ ପନେତଂ ଅସେଖଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠାପିତାପି ଲଦ୍ଧି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତାୱ ହୋତୀତି ।
ଅସେଖଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୪. ଇଦାନି ୱିପରୀତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟ୍ୱାୟଂ ପଥୱୀକସିଣେ ପଥୱୀସଞ୍ଞୀ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଞାଣଂ ୱିପରୀତଞାଣ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନନିମିତ୍ତଞ୍ହି ନ ପଥୱୀୟେୱ, ତତ୍ର ଚାୟଂ ପଥୱୀସଞ୍ଞୀ । ତସ୍ମା ୱିପରୀତଞାଣନ୍ତି ଅୟମେତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତୋ ସକୱାଦୀ ‘‘ଲକ୍ଖଣପଥୱୀପି ସସମ୍ଭାରପଥୱୀପି ନିମିତ୍ତପଥୱୀପି ପଥୱୀଦେୱତାପି ସବ୍ବା ପଥୱୀୟେୱ, ତାସୁ ପଥୱୀତି ଞାଣଂ ୱିପରୀତଂ ନ ହୋତି । ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିୱିପରିୟେସୋ ପନ ୱିପରୀତଞାଣଂ ନାମ । କିଂ ତେ ଇଦଂ ଏତେସୁ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ୱିପଲ୍ଲାସଲକ୍ଖଣାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପଥୱୀନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
କୁସଲନ୍ତି ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ଅରହତୋତି ପଞ୍ହେସୁପି ୱିପଲ୍ଲାସଲକ୍ଖଣାଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଥୱୀନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସବ୍ବେୱ ପଥୱୀତି ସବ୍ବଂ ତଂ ପଥୱୀକସିଣଂ ଲକ୍ଖଣପଥୱୀୟେୱ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସକୱାଦୀ ତଥା ଅଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନନୁ ପଥୱୀ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ଚ କୋଚି ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋ ସମାପଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନନୁ ନିମିତ୍ତପଥୱୀ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ଚ କୋଚି ତଂ ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋୟେୱ ସମାପଜ୍ଜତି, ନ ଆପତୋ ୱା ତେଜତୋ ୱାତି । ପଥୱୀ ଅତ୍ଥୀତିଆଦି ‘‘ୟଦି ୟଂ ୟଥା ଅତ୍ଥି, ତଂ ତଥା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଞାଣଂ ୱିପରୀତଂ ହୋତି, ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥି, ତମ୍ପି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବୱିପରିୟେସସମୁଗ୍ଘାତନଂ ମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ତେ ୱିପରୀତଂ ହୋତୂ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ୱିପରୀତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୨୮-୪୩୧. ଇଦାନି ନିୟାମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିସ୍ସତି, ତଂ ‘‘ଭବ୍ବୋ ଏସ ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତୁ’’ନ୍ତି ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନିୟତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ସତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିୟାମଗମନାୟ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅନିୟତସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ନିୟାମଗମନାୟାତି ନିୟାମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗଗମନାୟ ମଗ୍ଗୋକ୍କମନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନସ୍ସ ଞାଣଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଭବ୍ବୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ ।
ଅଥସ୍ସ ସକୱାଦୀ ଅୟୁତ୍ତୱାଦିତଂ ଦୀପେତୁଂ ନିୟତସ୍ସାତି ୱିପରୀତାନୁୟୋଗମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ମଗ୍ଗେନ ନିୟତସ୍ସ ଅନିୟାମଗମନାୟ ଞାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟେ ନତ୍ଥିଭାୱେନ ପଟିଜାନାତି । ତତିୟେ ଅନିୟତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ପୁଟ୍ଠତ୍ତା ଲଦ୍ଧିୱିରୋଧେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପଠମପଞ୍ହମେୱ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମଗମନାଦିୱସେନ ତୟୋ ପଞ୍ହା କତା । ତେସୁ ପଠମେ ୟସ୍ମା ଆଦିମଗ୍ଗେନ ନିୟତସ୍ସ ପୁନ ତଦତ୍ଥାୟ ଞାଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟେ ନତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ତତିୟେ ଲଦ୍ଧିୱିରୋଧେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପଠମପଞ୍ହଂ ଅଟ୍ଠମଂ କତ୍ୱା ଅନିୟତସ୍ସ ଅନିୟାମଗମନାଦିୱସେନ ତୟୋ ପଞ୍ହା କତା । ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁନ ପଠମପଞ୍ହମେୱ ଦ୍ୱାଦସମଂ କତ୍ୱା ତଂମୂଲକା ଅତ୍ଥି ନିୟାମୋତିଆଦୟୋ ପଞ୍ହା କତା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନିୟାମଗମନାୟ ଞାଣଂ ନାମ ମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ନିୟାମୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ନିୟାମୋତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିଜାନାତି । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଚନୀକଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଗୋତ୍ରଭୁନୋତିଆଦି ୟେନ ୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ଜାନାତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ଜାନାତି, ନ ତସ୍ସ ନିୟାମଗମନଞାଣସବ୍ଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଇମିନା କାରଣେନ ପତିଟ୍ଠିତାପିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟେୱାତି ।
ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୨-୪୩୩. ଇଦାନି ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଅରିୟାନଂ ଞାଣଂ, ସବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ଞାଣଂ ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସମ୍ମୁତିଞାଣପଞ୍ହେସୁ ପଥୱୀକସିଣସମ୍ମୁତିୟଂ ସମାପତ୍ତିଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନିରୁତ୍ତିଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ୟେ କେଚି ସମ୍ମୁତିନ୍ତି ପଞ୍ହେ ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଚେତୋପରିୟାୟପଞ୍ହେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅରିୟସ୍ସ ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସବ୍ବା ପଞ୍ଞାତିପଞ୍ହେସୁ କସିଣସମାପତ୍ତିପଞ୍ହଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପଥୱୀକସିଣସମାପତ୍ତିନ୍ତିଆଦି ‘‘ୟା ଏତେସୁ ଏତ୍ତକେସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଞା, କିଂ ସବ୍ବା ସା ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନହି ସବ୍ବଂ ଞାଣନ୍ତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞା ପଟିସମ୍ଭିଦା, ତସ୍ମା ସବ୍ବନ୍ତି ୱଚନଂ ସାମଞ୍ଞଫଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୪-୪୩୫. ଇଦାନି ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି । ୟେ ପନ ଏୱଂ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞେନ ସମ୍ମୁତିଞାଣମ୍ପି ‘‘ସଚ୍ଚାରମ୍ମଣମେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକା; ତେ ଅୟୁତ୍ତୱାଦିନୋତି ତେସଂ ୱାଦୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ଅୟଂ କଥା ଆରଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚମ୍ହୀତି ସମ୍ମୁତିଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠେ ସଚ୍ଚମ୍ହି । ପଚ୍ଚତ୍ତେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୁତିଞାଣଂ ସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଞ୍ଞେୱାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ନଂ ‘‘ୟଦି ତଂ ଅୱିସେସେନ ସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଞ୍ଞେୱ, ତେନ ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାଦୀନି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ତେନ ଞାଣେନାତିଆଦିମାହ ।
ସମ୍ମୁତିଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୬-୪୩୮. ଇଦାନି ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚେତୋପରିୟାୟେ ଞାଣନ୍ତି ୱଚନମତ୍ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତଂ ଞାଣଂ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣମେୱା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥସ୍ସ ‘‘ୟୋ ସରାଗାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସ ରାଗାଦୟୋପି ଆରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଞେୱା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ନନୁ ଅତ୍ଥି କୋଚୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଫସ୍ସାରମ୍ମଣେତି ଫସ୍ସସଙ୍ଖାତେ ଆରମ୍ମଣେ । ୱେଦନାରମ୍ମଣେତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁନ ଫସ୍ସାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ ମନସିକରୋତୋ ଫସ୍ସୋୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତୀତି ପଟିଜାନାତି । କିଂ ପନେତଂ ଫସ୍ସପରିୟାୟେ ଞାଣନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ତାଦିସସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦାନି ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧି, ତଦେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନନୁ ଚେତୋପରିୟାୟେ ଞାଣନ୍ତିଆଦିମାହ । ସା ପନେସା ୱଚନମତ୍ତାଭିନିୱେସେନ ପତିଟ୍ଠାପିତାପି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତାୱ ହୋତୀତି ।
ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୩୯-୪୪୦. ଇଦାନି ଅନାଗତଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନାଗତଂ ନାମ ଅନ୍ତରମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅନନ୍ତରମ୍ପି । ତେସୁ ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଞାଣଂ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ଅନନ୍ତରେ, ତଥା ଏକୱୀଥିଏକଜୱନପରିୟାପନ୍ନେପି । ତତ୍ଥ ୟେ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଅନାଗତେ ଞାଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକା; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଂ ତେ ଅନାଗତେ ଞାଣଂ, କିଂ ତେନ ଅନନ୍ତରଂ ଅନାଗତଂ ମୂଲାଦିୱସେନ ଜାନାତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅନାଗତଂ ମୂଲତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମୂଲତୋତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି କାରଣୱେୱଚନାନେୱ । କାରଣଞ୍ହି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କରୋତି, ତଂ ତତ୍ଥ ମୂଲୟତି ପତିଟ୍ଠାତୀତି ମୂଲଂ। ତତୋ ଚ ତଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତୟତୀତି ହେତୁ। ତଦେୱ ତଂ ନିଦେତି ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ନିୟ୍ୟାତେତି ୱିୟାତି ନିଦାନଂ। ତତୋ ତଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱୋ। ପଭୱତୀତି ପଭୱୋ। ତତ୍ଥ ଚ ତଂ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତଂ ୱା ନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ତଦେୱ ନଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ। ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଂ। ତଦେୱ ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ। ତତୋ ନଂ ସମୁଦେତୀତି ସମୁଦୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତେହାକାରେହି ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନାଗତଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟତନ୍ତି ୟା ଅନନ୍ତରାନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା, ତଂ ଜାନାତି । ୟେ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତେ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗୋତ୍ରଭୁନୋତିଆଦି ୟସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ ଞାଣଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ସାତି ସୁତ୍ତଂ ୟସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହଟଂ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ ଞାଣସ୍ସ ସାଧକଂ; ତସ୍ମା ଅନାହଟମେୱାତି ।
ଅନାଗତଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୪୧-୪୪୨. ଇଦାନି ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠେସୁ ତମ୍ପି ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟୁପ୍ପନ୍ନେତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଅୱିସେସେନ ପଟୁପ୍ପନ୍ନେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଏକତୋ ଅଭାୱା ତେନେୱ ଞାଣେନ ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ହୋତୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ତେନାତି ଅନୁୟୋଗୋ ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ତେନେୱ ତଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ସନ୍ତତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ପଟିପାଟିତୋ ଭଙ୍ଗଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେନେୱ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ପସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେନ ଞାଣେନ ତଂ ଞାଣଂ ଜାନାତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନ ଫସ୍ସେନ ତଂ ଫସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନିସ୍ସ ଲେସୋକାସନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି। ୟଂ ପନେତେନ ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ନନୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନୟତୋ ତଂ ଞାଣଂ ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ଆରମ୍ମଣତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିତାପିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତି ।
ପଟୁପ୍ପନ୍ନଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୪୩-୪୪୪. ଇଦାନି ଫଲେ ଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧାପି ସତ୍ତାନଂ ଅରିୟଫଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି ସାୱକାପି, ଇତି ଇମିନା ସାମଞ୍ଞେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ସାୱକାନମ୍ପି ତେନ ତେନ ସତ୍ତେନ ପତ୍ତବ୍ବେ ଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସାୱକସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ସାୱକସ୍ସ ଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ୟଥା ବୁଦ୍ଧା ସମାନେପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ‘ଅୟଂ ଏକବୀଜୀ, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ, ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’ତି ଫଲସ୍ସକତଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ସାୱକୋପୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ସାୱକୋ ଫଲସ୍ସ କତଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଆହ । ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଅତ୍ଥି ସାୱକସ୍ସ ଫଲପରୋପରିୟତ୍ତୀତିଆଦି ଫଲେ ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଚ୍ଚୟପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ବୁଦ୍ଧାନଂ ‘‘ଇଦଂ ଫଲଂ ପରଂ, ଇଦଂ ଓପର’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଫଲାନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚଭାୱଜାନନସଙ୍ଖାତା ଫଲେ ପରୋପରିୟତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପୁଗ୍ଗଲପରୋପରିୟତ୍ତିୟୋ, ତାସଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ତଂ ତଂ ଫଲଂ ଜାନନ୍ତି, କିଂ ତେ ସାୱକସ୍ସାପି ଏତା ପରୋପରିୟତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ।
ଅତ୍ଥି ସାୱକସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତୀତିଆଦୀନିପି ‘‘ୟଦି ତେ ସାୱକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ଇମା ହି ପିସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ । କିମସ୍ସ ତା ଅତ୍ଥି, ସକ୍କୋତି ସୋ ଏତା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ଜାନିତୁଂ ୱା ପଞ୍ଞପେତୁଂ ୱା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ସାୱକୋ ଜିନୋତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସାୱକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସ୍ୱେୱ ଜିନୋ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାୱକୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ପଞ୍ହେପି ଅୟମେୱ ନୟୋ । ଅଞ୍ଞାଣୀତି ପଞ୍ହେ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିହତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ନ ପନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋୱ ପରୱାଦୀୱାଦୋତି ।
ଫଲଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ପଞ୍ଚମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
ମହାପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୬. ଛଟ୍ଠୱଗ୍ଗୋ
୧. ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୪୫-୪୪୭. ଇଦାନି ନିୟାମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନିୟାମୋତି ‘‘ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତ’’ନ୍ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୩) ୱଚନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନିୟତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ନିୟାମୋ ନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଅସଙ୍ଖତୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତୋ ‘‘ୟଦି ସୋ ଅସଙ୍ଖତୋ, ଏୱରୂପେନ ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ସଂସନ୍ଦନପୁଚ୍ଛା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
ଅତ୍ଥିକେଚୀତିଆଦି ନିୟାମସ୍ସ ସଙ୍ଖତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗୋ ଅସଙ୍ଖତୋତିପଞ୍ହେ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି । ନିୟାମୋ ସଙ୍ଖତୋତିପଞ୍ହେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ମଗ୍ଗେ ନିୟାମସ୍ସ ଅତ୍ଥିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୋତାପତ୍ତିନିୟାମୋତିଆଦିପଞ୍ହେସୁପି ଅନୁଲୋମତୋ ଚ ପଟିଲୋମତୋ ଚ ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଖତାନୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖତାନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମାନଂ ନିୟାମୱଚନତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅସଙ୍ଖତଭାୱତୋ ପଟିଜାନାତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମପଞ୍ହୋ ନିୟାମୱଚନମତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଖତତାୟ ଅୟୁତ୍ତଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୪୮. ଇଦାନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ‘‘ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନଂ ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଅସଙ୍ଖତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଞ୍ଚ ମହିସାସକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
୪୪୯.ଅୱିଜ୍ଜାଅସଙ୍ଖତାତି ଆଦୟୋ ପଞ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂୟେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ୟେନ ପନତ୍ଥେନ ତତ୍ଥ ଏକେକଂ ଅଙ୍ଗଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
୪୫୧.ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ୟା ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାତିଆଦି ୟେନ ସୁତ୍ତେନ ଲଦ୍ଧି ପତିଟ୍ଠାପିତା, ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନେନ ଲଦ୍ଧିଭିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟା ଅୟଂ ହେଟ୍ଠା ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ନ ସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ୱିସୁଂ ଏକା ଅତ୍ଥି । ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପନ ପଚ୍ଚୟାନଂୟେୱେତଂ ନାମଂ । ଉପ୍ପନ୍ନେପି ହି ତଥାଗତେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଅୱିଜ୍ଜାତୋ ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରାଦୀହି ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୟା ଏତସ୍ମିଂ ପଦେ ସଙ୍ଖାରଧମ୍ମାନଂ କାରଣଟ୍ଠେନ ଠିତତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା । ତେସଂୟେୱ ଚ ଧମ୍ମାନଂ କାରଣଟ୍ଠେନେୱ ନିୟାମତାତି ଧମ୍ମନିୟାମତାତି ଅୱିଜ୍ଜା ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଚ ଅସଙ୍ଖତା, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରୱାଦୀ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖତାନୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ସୁତ୍ତାଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିୱସେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୨-୪୫୪. ଇଦାନି ସଚ୍ଚକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଚ୍ଚାନି ଅସଙ୍ଖତାନୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅୟଞ୍ହିସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗେସୁ ୱତ୍ଥୁସଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ, ଲକ୍ଖଣସଚ୍ଚଂ ଅସଙ୍ଖତଂ । ନିରୋଧେ ୱତ୍ଥୁସଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଅସଙ୍ଖତମେୱ ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଆମନ୍ତାତି ଆହ । ତଂ ପନସ୍ସ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେୱ । ସୋ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ୱତ୍ଥୁସଚ୍ଚଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ସମୁଦୟଂ ମଗ୍ଗଞ୍ଚ । ୟାନି ପନ ନେସଂ ବାଧନପଭୱନିୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣାନି, ତାନି ଲକ୍ଖଣସଚ୍ଚଂ ନାମାତି, ନ ଚ ବାଧନଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଅଞ୍ଞାନି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ନାମ ଅତ୍ଥୀତି । ତାଣାନୀତିଆଦୀସୁ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ହେ ୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତୋ ପରଂ ସୁଦ୍ଧିକପଞ୍ହା ଚ ସଂସନ୍ଦନପଞ୍ହା ଚ ସବ୍ବେ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସାନେ ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଆହଟସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ମିଚ୍ଛା ଗହିତତ୍ତା ଅନାହଟସଦିସମେୱାତି ।
ସଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଆରୁପ୍ପକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୫-୪୫୬. ଇଦାନି ଆରୁପ୍ପକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଆନେଞ୍ଜା’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସବ୍ବେପି ତେ ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ସାଧକସୁତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଆହଟତ୍ତା ଅନାହଟସଦିସମେୱାତି ।
ଆରୁପ୍ପକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୫୭-୪୫୯. ଇଦାନି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସା କରିୟମାନା କରିୟତି, ସମାପଜ୍ଜିୟମାନା ସମାପଜ୍ଜିୟତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ଫନ୍ନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନଂ ପନ ଅଭାୱେନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ସଙ୍ଖତାତି ୱା ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ୱା । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖତା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତିଆଦି ସମାପଜ୍ଜନପଟିଲାଭୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ରୂପାଦୟୋ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି; ନ ତଥା ତଂ କେଚି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ନାମ । ନିରୋଧା ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅସଙ୍ଖତା ପନ ତଂ ନତ୍ଥିୟେୱ, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନ ହୀତି ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖତା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖତାତି ଲଦ୍ଧି । ଇଦଂ ପନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେ କାରଣଂ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଆକାସକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୬୦-୪୬୨. ଇଦାନି ଆକାସକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତିୱିଧୋ ଆକାସୋ – ପରିଚ୍ଛେଦାକାସୋ, କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ, ଅଜଟାକାସୋ । ‘‘ତୁଚ୍ଛାକାସୋ’’ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦାକାସୋ ସଙ୍ଖତୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତା । ୟେସଂ ପନ ‘‘ଦୁୱିଧୋପି ୟସ୍ମା ସଙ୍ଖତୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ ମହିସାସକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଆକାସୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଆକାସକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଆକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୬୩-୪୬୪. ଇଦାନି ଆକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦୀସୁ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସବ୍ବୋପି ଅଜଟାକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଆକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ସନିଦସ୍ସନୋ, ଏୱଂୱିଧୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ରୂପନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତିପଞ୍ହେସୁ ଏୱରୂପସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୁଲନ୍ତରିକାଦୀନଂ ଉପଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୁକ୍ଖରୂପଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତରେ ରୂପାଭାୱତୋ ଆକାସନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ଆକାସୋ ସନିଦସ୍ସନୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ପଥୱୀଧାତୁସନିଦସ୍ସନାତିଆଦିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୬୫-୪୭୦. ଇଦାନି ପଥୱୀଧାତୁ ସନିଦସ୍ସନାତିଆଦିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ପାସାଣଉଦକଜାଲରୁକ୍ଖଚଲନାନଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟପତିଟ୍ଠୋକାସାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାଲେ ହତ୍ଥପାଦାଦିରୂପଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଥୱୀଧାତୁଆଦୟୋ ସନିଦସ୍ସନା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବକଥାସୁ ଆଦିପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଳିଅନୁସାରେନ ଚେୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ପଥୱୀଧାତୁ ସନିଦସ୍ସନାତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା କାୟକମ୍ମଂ ସନିଦସ୍ସନନ୍ତି ପରିୟୋସାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଛଟ୍ଠୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୭. ସତ୍ତମୱଗ୍ଗୋ
୧. ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୭୧-୪୭୨. ଇଦାନି ସଙ୍ଗହିତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଦାମାଦୀହି ବଲିବଦ୍ଦାଦୟୋ ୱିୟ କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋତିଆଦି ନିରତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକାନଞ୍ଚେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞେନତ୍ଥେନ ସଙ୍ଗହଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଇଦାନି ୟେନତ୍ଥେନ ସଙ୍ଗହୋ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନନୁ ଅତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟା ପନେସା ପରୱାଦିନା ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ୟଥା ଦାମେନ ୱାତିଆଦିକା ଉପମା ଆହଟା, ସକୱାଦିନା ତଂ ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତ୍ୱା ‘‘ହଞ୍ଚି ଦାମେନ ୱା’’ତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି ଭିନ୍ନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଦି ତେ ଦାମାଦୀହି ବଲିବଦ୍ଦାଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ନାମ, ଅତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତାତି ।
ସଙ୍ଗହିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୭୩-୪୭୪. ଇଦାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ତିଲମ୍ହି ତେଲଂ ୱିୟ ନ ୱେଦନାଦୟୋ ସଞ୍ଞାଦୀସୁ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦି ନିରତ୍ଥକଂ ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞେନେୱତ୍ଥେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟୋ ପନେସ ପରୱାଦିନା ‘‘ୟଥା ତିଲମ୍ହି ତେଲ’’ନ୍ତିଆଦିକୋ ଉପମାପଞ୍ହୋ ଆହଟୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ୱେଦନାସଞ୍ଞାନଂ ୱିୟ ତିଲତେଲାନଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ନାନତ୍ତୱୱତ୍ଥାନଂ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବେସୁପି ହି ତିଲଅଟ୍ଠିତଚେସୁ ତିଲୋତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ, ତେନେୱ ତିଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଗହିତେ ପୁରିମସଣ୍ଠାନେନ ତିଲୋ ନାମ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଅନାହଟସଦିସୋୱ ହୋତୀତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୭୫-୪୭୭. ଇଦାନି ଚେତସିକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଫସ୍ସିକାଦୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଚେତସିକେନାପି ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇତି ନତ୍ଥି ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସହଜାତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସହଜାତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଫସ୍ସିକାତି ତାଦିସଂ ୱୋହାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । କିଂ ୱୋହାରେନ, ୟଥା ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତକୋତି ଚେତସିକୋ, ଏୱଂ ସୋପି ଫସ୍ସନିସ୍ସିତତ୍ତା ଫସ୍ସିକୋତି ୱୁତ୍ତେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଚେତସିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୭୮. ଇଦାନି ଦାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦାନଂ ନାମ ତିୱିଧଂ – ଚାଗଚେତନାପି, ୱିରତିପି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି । ‘‘ସଦ୍ଧା ହିରିୟଂ କୁସଲଞ୍ଚ ଦାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୦) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଚାଗଚେତନା ଦାନଂ । ‘‘ଅଭୟଂ ଦେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୯) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିରତି । ‘‘ଦାନଂ ଦେତି ଅନ୍ନଂ ପାନ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ । ତତ୍ଥ ଚାଗଚେତନା ‘‘ଦେତି ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ, ଦେନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଦାନଂ । ୱିରତି ଅୱଖଣ୍ଡନଟ୍ଠେନ ଲୱନଟ୍ଠେନ ୱା ଦାନଂ । ସା ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଭୟଭେରୱାଦିସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନଂ ଦାତି ଖଣ୍ଡେତି ଲୁନାତି ୱାତି ଦାନଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦିୟ୍ୟତୀତି ଦାନଂ । ଏୱମେତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଚେତସିକୋ ଚେୱ ଧମ୍ମୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଚାତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଚେତସିକୋୱ ଧମ୍ମୋ ଦାନଂ, ନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଚେତସିକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ଲବ୍ଭାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅନ୍ନାଦୀନି ୱିୟ ସୋ ନ ସକ୍କା ଦାତୁନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ଇତରସ୍ସ । ପୁନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠେ ‘‘ଅଭୟଂ ଦେତୀ’’ତି ସୁତ୍ତୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ଫସ୍ସପଞ୍ହାଦୀସୁ ପନ ଫସ୍ସଂ ଦେତୀତିଆଦିୱୋହାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ ।
୪୭୯.ଅନିଟ୍ଠଫଲନ୍ତିଆଦି ଅଚେତସିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅଚେତସିକୋ ଅନ୍ନାଦିଧମ୍ମୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଇଟ୍ଠଫଲଭାୱନିୟମନତ୍ଥଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମ୍ପି ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ଅଚେତସିକୋ ଅନ୍ନାଦିଧମ୍ମୋ ଦାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ହିତଚିତ୍ତେନ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅକନ୍ତଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ନିମ୍ବବୀଜାଦୀହି ୱିୟ ନିମ୍ବାଦୟୋ ଅନିଟ୍ଠମେୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ହିତଫରଣଚାଗଚେତନା ଦାନଂ, ତସ୍ମା ଅନିଟ୍ଠେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦାନଂ ଇଟ୍ଠଫଲମେୱ ହୋତୀତି ।
ଏୱଂ ପରୱାଦିନା ଚେତସିକଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଭାୱେ ପତିଟ୍ଠାପିତେ ସକୱାଦୀ ଇତରେନ ପରିୟାୟେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ଦାନଂ ଇଟ୍ଠଫଲଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତିଆଦିମାହ । ପରୱାଦୀ ପନ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୁତ୍ତସାଧନଂ ପରୱାଦୀୱାଦେପି ୟୁଜ୍ଜତି ସକୱାଦୀୱାଦେପି, ନ ପନ ଏକେନତ୍ଥେନ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଇଟ୍ଠଫଲୋତି ଇଟ୍ଠଫଲଭାୱମତ୍ତମେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେନ ହି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇଟ୍ଠଫଲଭାୱେନେୱ ନ ୱତ୍ତବ୍ବତା ୟୁଜ୍ଜତି। ଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦାନମେୱ । ଦିନ୍ନଞ୍ହି ଦାନାନଂ ସଙ୍କରଭାୱମୋଚନତ୍ଥମେୱ ଅୟଂ କଥାତି ।
ଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୮୩. ଇଦାନି ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ତେସଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ, ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୭) ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧) ଚ ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ୟେସଂ ପରିଭୋଗମୟଂ ନାମ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକସମ୍ମିତିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପରିଭୋଗମୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ପୁଞ୍ଞଂ ନାମ ଫସ୍ସାଦୟୋ କୁସଲା ଧମ୍ମା, ନ ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ଫସ୍ସାଦୀହି ତେ ୱଡ୍ଢିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ପରିଭୋଗମୟୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଇତରେନ ତେସଂ ଅୱଡ୍ଢନତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଲତାୱିୟାତିଆଦୀନି ‘‘କିରିୟାୟ ୱା ଭାୱନାୟ ୱା ୱିନାପି ୟଥା ଲତାଦୀନି ସୟମେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତଥା ପନସ୍ସ ଅୱଡ୍ଢନତୋ ନ ହେୱାତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
୪୮୪.ନ ସମନ୍ନାହରତୀତି ପଞ୍ହେ ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପରିଭୋଗେନ ପୁରିମଚେତନା ୱଡ୍ଢତି, ଏୱଂ ତଂ ହୋତି ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ଅନାୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସାତିଆଦୀହି ପୁଟ୍ଠୋ ଦାୟକସ୍ସ ଚାଗଚେତନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ଥ ଅନାୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସାତି ଦାନଚେତନାୟ ପୁରେଚାରିକେନ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅନାୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଅପରିୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ । ଅନାଭୋଗସ୍ସାତି ନିରାଭୋଗସ୍ସ । ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସାତି ନ ସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସ । ଆୱଜ୍ଜନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗତମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଦାନଚେତନଂ ସମନ୍ନାହରତି ନାମ । ଏୱଂକିଚ୍ଚେନ ଇମିନା ଚିତ୍ତେନ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ମନଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ । ଆୱଜ୍ଜନେନ ହି ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ମନଂ କରୋତି ନାମ । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପୟୋଗୱଚନସ୍ମିଞ୍ହି ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅଚେତୟନ୍ତସ୍ସାତି ଚେତନଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଅପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସାତି ପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ । ଅପ୍ପଣିଦହନ୍ତସ୍ସାତି ଦାନଚେତନାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଆୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସାତି ୱାରେ ଆଭୋଗସ୍ସାତି ଆଭୋଗୱତୋ । ଅଥ ୱା ଆଭୋଗା ଅସ୍ସ, ଆଭୋଗସ୍ସ ୱା ଅନନ୍ତରଂ ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୮୫.ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏକକ୍ଖଣେ ଦାୟକସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି, ଦାୟକସ୍ସ ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅପିଚସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମୋଧାନଂ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ସାପି ୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ପରିୟାୟସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂପିଦହିତ୍ୱା ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ କୁସଲାଦିପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ରାପି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଏକସ୍ସେକକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୋଗାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରିଭୋଗମୟଂ ପନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୪୮୬. ସୁତ୍ତସାଧନେ ଆରାମରୋପକାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରଣପଟିସଙ୍ଖରଣାଦିୱସେନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଣୋ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋତି ଇଦଂ ଅପ୍ପମାଣୱିହାରିନୋ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ‘‘ଏୱରୂପୋ ମେ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଅନୁମୋଦନୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୋ ପରିଭୋଗମୟନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପରିଭୁତ୍ତେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞଂ ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ସକୱାଦୀୱାଦୋୱ ବଲୱା, ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ପଟିଗ୍ଗହିତେତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପରିଭୋଗମୟପୁଞ୍ଞକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଇତୋଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୮୮-୪୯୧. ଇଦାନି ଇତୋ ଦିନ୍ନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତି, ପେତା କାଲଙ୍କତା ତହି’’ନ୍ତି (ପେ॰ ୱ॰ ୧୯) ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୟଂ ଇତୋ ଚୀୱରାଦି ଦିନ୍ନଂ ତେନେୱ ୟାପେନ୍ତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଇତୋ ଦିନ୍ନେନାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ। ପୁନ ଚୀୱରାଦିୱସେନ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଦାୟକାନଂ କମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞୋ କାରକୋ, ନ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦାନଂ ଦେନ୍ତନ୍ତି ଦାନଂ ଦଦମାନଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁମୋଦିତତ୍ତା ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ଭୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଇମିନା କାରଣେନ ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତି । ନ ହି ତେ ଇତୋ ଦିନ୍ନେନେୱ ୱତ୍ଥୁନା ୟାପେନ୍ତି । ସେସେସୁପି ସୁତ୍ତସାଧନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ଇତୋ ଦିନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ପଥୱୀକମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୯୨. ଇଦାନି ପଥୱୀ କମ୍ମୱିପାକୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥି ଇସ୍ସରିୟସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମଂ, ଆଧିପଚ୍ଚସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସରାନଂ ଭାୱୋ ଇସ୍ସରିୟଂ ନାମ, ଅଧିପତୀନଞ୍ଚ ଭାୱୋ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ନାମ, ପଥୱିସ୍ସରିୟଆଧିପଚ୍ଚସଂୱତ୍ତନିକଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟେସଂ ‘‘ପଥୱୀ କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଥୱୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସୁଖୱେଦନୀୟାତିଆଦି କମ୍ମୱିପାକସଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ୱିପାକେସୁ ଫସ୍ସୋ ସୁଖୱେଦନୀୟାଦିଭେଦୋ ହୋତି । ସୋ ଚ ସଞ୍ଞାଦୟୋ ଚ ସୁଖୱେଦନାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୱେଦନାଦୟୋ ସଞ୍ଞାଦୀହି, ସବ୍ବେପି ସାରମ୍ମଣା, ଅତ୍ଥି ଚ ନେସଂ ପୁରେଚାରିକଆୱଟ୍ଟନାଦିସଙ୍ଖାତଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭୂତା ଚେତନା, ୟୋ ତତ୍ଥ ଇଟ୍ଠୱିପାକୋ, ତସ୍ସ ପତ୍ଥନା, ପଣିଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ମୂଲତଣ୍ହା, କିଂ ତେ ଏୱରୂପା ପଥୱୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୪୯୩.କମ୍ମୱିପାକୋ ପରେସଂ ସାଧାରଣୋତି ପଞ୍ହେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଞ୍ଚ ପଥୱୀଆଦୀନଂୟେୱ ଚ ସାଧାରଣଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅସାଧାରଣମଞ୍ଞେସନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ପରସମୟତୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ପଥୱିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ପଞ୍ହେ ପଥୱିଂ ଅନିସ୍ସିତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନିସ୍ସିତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପଥୱିଂ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ପଞ୍ହେ ଆରୁପ୍ପେ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାନଂ ୱସେନ ପଟିଜାନାତି । କମ୍ମୱିପାକଂ ଅଖେପେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ପରସମୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୱିପାକଞ୍ହି ଖେପେତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ସକସମୟେ ପନ କତୋକାସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପାକଂ ଅଖେପେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥି । ତେସଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧିୟା ପଥୱୀ ସାଧାରଣୱିପାକତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନୱିପାକୋୟେୱ ହୋତି । ତଂ ୱିପାକଭାୱେନ ଠିତଂ ଅଖେପେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇତରୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିସତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମୱିପାକନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଅସାଧାରଣଂ ଫସ୍ସାଦିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସାଧାରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପଥୱୀସମୁଦ୍ଦସୂରିୟଚନ୍ଦିମାଦୟୋ ହି ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣକମ୍ମୱିପାକୋତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି ।
୪୯୪.ଇସ୍ସରିୟସଂୱତ୍ତନିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସରିୟଂ ନାମ ବହୁଧନତା । ଆଧିପଚ୍ଚଂ ନାମ ସେସଜନେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା ତେହି ଗରୁକାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଅଧିପତିଭାୱୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ପଟିଲାଭୱସେନ ତଂସଂୱତ୍ତନିକଂ ନାମ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନ । ତସ୍ମା ୱିପାକଭାୱେ ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ପଥୱୀ କମ୍ମୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୯୫. ଇଦାନି ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତା ନାମ ଜରା । ଅପ୍ପାୟୁକତା ନାମ ମରଣଂ । ତଂସଂୱତ୍ତନିୟଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପଟିଲୋମପଞ୍ହେ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ ତାୱ ଅନାରମ୍ମଣମେୱ, ଅରୂପାନଂ ପନ ଜରାମରଣଂ ସମ୍ପୟୋଗଲକ୍ଖଣାଭାୱା ଅନାରମ୍ମଣମେୱ ।
୪୯୬.ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋତି ପଞ୍ହେ ଜରାମରଣେନ ନାମ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି। ତେନେୱ କାରଣେନ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣସ୍ସ କୁସଲୱିପାକତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରତୋ ଚସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକତଞ୍ଞେୱ ପଟିଜାନାତି ।
କୁସଲାନଞ୍ଚ ଅକୁସଲାନଞ୍ଚାତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଏକତୋ କତଂ, ଏକକ୍ଖଣେ ପନ ତଂ ନତ୍ଥି । ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଅୱିପାକାନଂ ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ପରିୟାୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅବ୍ୟାକତୱସେନ ପୁଚ୍ଛା ନ କତା।
୪୯୭.ଦୁବ୍ବଣ୍ଣସଂୱତ୍ତନିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟଂ ନାମ ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣତା । ଅପ୍ପାୟୁକତା ନାମ ଆୟୁନୋ ଚିରଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣରୂପସ୍ସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅସଦିସତ୍ତା ପନସ୍ସ ତଂୱିପାକୋ ନ ହୋତି । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାଦିନୋ ପନ ତଂପଟିଲାଭୱସେନ ଆୟୁନୋ ଚ ଉପଚ୍ଛେଦକୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱମେତଂ ପରିୟାୟେନ ତଂସଂୱତ୍ତନିକଂ ନାମ ହୋତି, ନ ୱିପାକଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱିୟ ଜନକୱସେନ, ତସ୍ମା ୱିପାକଭାୱେ ଅସାଧକଂ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ଜରାମରଣଂ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା
୪୯୮. ଇଦାନି ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ କିଲେସପ୍ପହାନମତ୍ତମେୱ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ, ନ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ନତ୍ଥି ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକୋତି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ । କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ଅରିୟଫଲନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଭାୱୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ‘‘ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ସାମଞ୍ଞଫଲଞ୍ଚା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ନ ୱିପାକୋତିଆଦୀସୁ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀନଂ ଅପଚୟଗାମିତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅରିୟଫଲାନଂ ନୱିପାକଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି, ଦାନଫଲାଦୀନଂ ପଟିକ୍ଖିପତି। ସୋ ହି ଆଚୟଗାମିତ୍ତିକସ୍ସ ଏୱଂ ଅତ୍ଥଂ ଧାରେତି – ୱିପାକସଙ୍ଖାତଂ ଆଚୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ୱା ଆଚିନନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆଚୟଗାମିନୋ, ୱିପାକଂ ଅପଚିନନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅପଚୟଗାମିନୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପଟିଜାନାତି ଚ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚ ।
୫୦୦.କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ସୱିପାକଂ ଆଚୟଗାମୀତିଆଦିକା ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ସକୱାଦିସ୍ସ । ଲୋକିୟଞ୍ହି କୁସଲଂ ୱିପାକଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚେୱ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଆଚିନନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆଚୟଗାମି । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଚେୱ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଅପଚିନନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅପଚୟଗାମି । ଏୱମେତଂ ସୱିପାକମେୱ ହୋତି, ନ ଅପଚୟଗାମିୱଚନମତ୍ତେନ ଅୱିପାକଂ । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟେତ୍ଥ ସକୱାଦିନୋ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଅରିୟଧମ୍ମୱିପାକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୦୧. ଇଦାନି ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱିପାକୋ ୱିପାକସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିପାକୋପି ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତସ୍ସ ୱିପାକୋତି ତସ୍ସ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ୟୋ ୱିପାକୋ, ସୋପି ତେ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକଦାନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟାପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସାପି ୱିପାକସ୍ସ ୱିପାକୋ, ତସ୍ସାପି ୱିପାକୋତି ୱଟ୍ଟାନୁପଚ୍ଛେଦୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ସମୟୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ୱିପାକୋତି ୱାତିଆଦିମ୍ହି ୱଚନସାଧନେ ପନ ୟଦି ୱିପାକସ୍ସ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେନ ଏକତ୍ଥତା ଭୱେୟ୍ୟ, କୁସଲାକୁସଲବ୍ୟାକତାନଂ ଏକତ୍ଥତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ୱିପାକୋ ଚ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସୋ ହି ଚତୂସୁ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକେକଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମତଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଟ୍ଠେନ ଚ ୱିପାକଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ୟସ୍ମା ତୟା ଏକକ୍ଖଣେ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋପି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ତସ୍ମା ତେସଂ ସହଗତାଦିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଏୱମାହ । ଇତରୋ କୁସଲାକୁସଲସଙ୍ଖାତଂ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ତଞ୍ଞେୱ ଅକୁସଲନ୍ତି ୟଦି ତେ ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋ, ୟୋ ଅକୁସଲୱିପାକୋ, ସୋ ଅକୁସଲଂ ଆପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମେନ ଏକତ୍ତା । ତଞ୍ଞେୱ କୁସଲନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୦୨.ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାତି ଇଦଂ ସହଜାତାନଂ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକଂ । ମହାଭୂତାନମ୍ପି ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଚ ତାନି ୱିପାକାନି, ନ ଚ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମାନୀତି ।
ୱିପାକୋ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସତ୍ତମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୮. ଅଟ୍ଠମୱଗ୍ଗୋ
୧. ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୦୩-୫୦୪. ଇଦାନି ଛଗତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅସୁରକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛଗତିୟୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ପନିମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ଲୋମହଂସନପରିୟାୟେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ଗତୀନଂ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ନନୁ ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିଜାନାତି । କସ୍ମା ପନ ସକୱାଦୀ ଛ ଗତିୟୋ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ନନୁ ‘‘ଚତୂହାପାୟେହି ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅସୁରକାୟୋପି ଗହିତୋତି । ସଚ୍ଚଂ ଗହିତୋ, ନ ପନେସା ଗତି । କସ୍ମା ? ୱିସୁଂ ଅଭାୱତୋ । ଅସୁରକାୟସ୍ମିଞ୍ହି କାଲକଞ୍ଚିକା ଅସୁରା ପେତଗତିୟା ସଙ୍ଗହିତା, ୱେପଚିତ୍ତିପରିସା ଦେୱଗତିୟା, ଅସୁରକାୟୋତି ୱିସୁଂ ଏକା ଗତି ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଇଦାନି ଏତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନନୁ କାଲକଞ୍ଚିକାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସମାନୱଣ୍ଣାତି ସଦିସରୂପସଣ୍ଠାନା ବୀଭଚ୍ଛା ୱିରୂପା ଦୁଦ୍ଦସ୍ସିକା । ସମାନଭୋଗାତି ସଦିସମେଥୁନସମାଚାରା । ସମାନାହାରାତି ସଦିସଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକପୁବ୍ବଲୋହିତାଦିଆହାରା । ସମାନାୟୁକାତି ସଦିସଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦା । ଆୱାହୱିୱାହନ୍ତି କଞ୍ଞାଗହଣଞ୍ଚେୱ କଞ୍ଞାଦାନଞ୍ଚ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ସମାନୱଣ୍ଣାତି ସଦିସରୂପସଣ୍ଠାନା ଅଭିରୂପା ପାସାଦିକା ଦସ୍ସନୀୟା ପଭାସମ୍ପନ୍ନା । ସମାନଭୋଗାତି ସଦିସପଞ୍ଚକଆମଗୁଣଭୋଗା । ସମାନାହାରାତି ସଦିସସୁଧାଭୋଜନାଦିଆହାରା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ନନୁ ଅତ୍ଥି ଅସୁରକାୟୋତି ଇଦଂ ଅସୁରକାୟସ୍ସେୱ ସାଧକଂ । ତସ୍ସ ପନ ୱିସୁଂ ଗତିପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱେନ ନ ଗତିସାଧକନ୍ତି ।
ଛଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୦୫. ଇଦାନି ଅନ୍ତରାଭୱକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଅନ୍ତରା ପରିନିବ୍ବାୟୀ’’ତି ସୁତ୍ତପଦଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ୱିୟ ଅଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ, ଇଦ୍ଧିମା ୱିୟ ଅନିଦ୍ଧିମା ମାତାପିତିସମାଗମଞ୍ଚେୱ ଉତୁସମୟଞ୍ଚ ଓଲୋକୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ ୱା ଅତିରେକସତ୍ତାହଂ ୱା ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟେ ଚ ଭଗୱତା ତୟୋ ଭୱା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ କାମଭୱୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ତେ ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ କୋଚି ଭୱୋ ଅତ୍ଥି, ତେନ କାମଭୱାଦୀନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱାଦିନା ୱିୟ, ତେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି – ‘‘କିଂ ତେ ଅୟଂ ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ କାମଭୱୋ, ଉଦାହୁ ରୂପଭୱୋ ଅରୂପଭୱୋ ୱା’’ତି ? ଇତରୋ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କାମଭୱସ୍ସ ଚାତିଆଦି ୟଦି ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଇମେସଂ ଭୱାନଂ ଅନ୍ତରା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୀମାନଂ ସୀମନ୍ତରିକା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚୋଦେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ପରୱାଦୀ ପନ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବପଞ୍ହେ ପଟିକ୍ଖିପତି କେୱଲଂ ଲଦ୍ଧିୟା, ନ ସହଧମ୍ମେନ । ତେନେୱ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘ନୋ ୱତ ରେ’ତି ପଟିସେଧେତି ।
୫୦୬.ପଞ୍ଚମୀ ସା ୟୋନୀତିଆଦୀନିପି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନୟୋନିଆଦୀସୁ ସୋ ସମୋଧାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ତେନ ତତୋ ତତୋ ଅତିରେକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଅନ୍ତରାଭୱୂପଗଂ କମ୍ମନ୍ତି ୟଦି ସୋପି ଏକୋ ଭୱୋ, ୟଥା କାମଭୱୂପଗାଦୀନି କମ୍ମାନି ଅତ୍ଥୀତି ସତ୍ଥାରା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନି, ଏୱଂ ତଦୁପଗେନାପି କମ୍ମେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପରସମୟେ ଅନ୍ତରାଭୱୂପଗଂ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ୟଂ ଭୱଂ ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଦୁପଗେନେୱ କମ୍ମେନ ଅନ୍ତରାଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ‘ନହେୱ’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ଅନ୍ତରାଭୱୂପଗା ସତ୍ତାତି ପୁଟ୍ଠୋପି କାମଭୱୂପଗାୟେୱ ନାମ ତେତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଜାୟନ୍ତୀତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠୋପି ତତ୍ଥ ଜାତିଜରାମରଣାନି ଚେୱ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପରମ୍ପରଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପାଦିୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋପି ୟସ୍ମା ଅନ୍ତରାଭୱସତ୍ତସ୍ସ ଅନିଦସ୍ସନଂ ରୂପଂ, ୱେଦନାଦୟୋପି ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିୟ ନ ଓଳାରିକାତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇମିନାୱ କାରଣେନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱଭାୱେପି ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୦୭. ଇଦାନି କାମଭୱୋ ଭୱୋ ଗତୀତିଆଦି ଭୱସଂସନ୍ଦନଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ତେ ଅନ୍ତରାଭୱୋ ନାମ କୋଚି ଭୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥା କାମଭୱାଦୀସୁ ଭୱଗତିଆଦିଭେଦୋ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ତତ୍ରାପି ଲବ୍ଭେଥ । ୟଥା ୱା ତତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଇମେସୁପି ନ ଲବ୍ଭେଥ । ସମାନସ୍ମିଞ୍ହି ଭୱଭାୱେ ଏତେସ୍ୱେୱେସ ୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଇତରସ୍ମିନ୍ତି କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସହେତୂତି । ଇତରୋ ପୁନ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତୱସେନ ତଂ ତଂ ପଟିଜାନାତି ଚେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚ ।
୫୦୮.ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥି ଅନ୍ତରାଭୱୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ନିରୟୂପଗଅସଞ୍ଞସତ୍ତୂପଗଅରୂପୂପଗାନଂ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନେୱ କାରଣେନ ପଟିଲୋମେ ପଟିଜାନାତି । ଆନନ୍ତରିୟସ୍ସାତିଆଦି ୟେସଂ ସୋ ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତେ ତାୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତସାଧନେନାତି ।
ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୦. ଇଦାନି କାମଗୁଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସକସମୟେ ତାୱ କାମଧାତୂତି ୱତ୍ଥୁକାମାପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି – କିଲେସକାମାପି କାମଭୱୋପି । ଏତେସୁ ହି ୱତ୍ଥୁକାମା କମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା, ସଭାୱନିସ୍ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି କାମଧାତୁ । କିଲେସକାମା କମନୀୟଟ୍ଠେନ ଚେୱ କମନଟ୍ଠେନ ଚ କାମା, ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଧାତୂତି କାମଧାତୁ । କାମଭୱୋ କମନୀୟଟ୍ଠେନ କମନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁକାମପୱତ୍ତିଦେସଟ୍ଠେନାତି ତୀହି କାରଣେହି କାମୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଧାତୂତି କାମଧାତୁ । ପରସମୟେ ପନ – ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଗୁଣା’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ଚେୱ କାମଗୁଣା କାମଧାତୂତି ଗହିତଂ । ତସ୍ମା ୟେସଂ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ କାମଧାତୁନାନତ୍ତଂ ବୋଧେତୁଂ ପଞ୍ଚେୱାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ନନୁ ଅତ୍ଥୀତିଆଦି କିଲେସକାମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି କାମଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ, କାମଗୁଣାରମ୍ମଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଞ୍ଚେୱାତି ଇମେସୁ ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଛନ୍ଦାଦୀସୁ ସତି ପଞ୍ଚେୱ କାମଗୁଣା କାମଧାତୂତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତେପି ହି ଛନ୍ଦାଦୟୋ କମନୀୟଟ୍ଠେନ କାମା ଚ ଧାତୁ ଚାତିପି କାମଧାତୁ । କମନଟ୍ଠେନ କାମସଙ୍ଖାତା ଧାତୂତିପି କାମଧାତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମନୁସ୍ସାନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ତିଆଦି ୱତ୍ଥୁକାମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରୱାଦୀ ଛନ୍ନମ୍ପି ଆୟତନାନଂ ୱତ୍ଥୁକାମଭାୱେନ ନକାମଧାତୁଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ମନୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ ନକାମଧାତୁଭାୱଂ ପଟିଜାନାତି । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବୋପି ତେଭୂମକମନୋ କାମଧାତୁୟେୱ, ତସ୍ମା ନଂ ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୫୧୧.କାମଗୁଣାଭୱୋତିଆଦି ଭୱସ୍ସ କାମଧାତୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ କାମଗୁଣମତ୍ତେ ଭୱୋତି ୱୋହାରୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପରୱାଦୀ ନହେୱାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । କାମଗୁଣୂପଗଂ କମ୍ମନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ କାମଗୁଣମତ୍ତସ୍ସ ନକାମଧାତୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମଧାତୁସଙ୍ଖାତକାମଭୱୂପଗମେୱ ହି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, କାମଭୱୂପଗା ଏୱ ଚ ସତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜାୟନ୍ତି ଜିୟନ୍ତି ମିୟନ୍ତି ଚୱନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ କାମଗୁଣେସୂତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
କାମଗୁଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. କାମକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୩-୫୧୪. ଇଦାନି କାମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଗୁଣା’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ରୂପାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚେୱାୟତନାନି କାମାତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେସଂ କିଲେସକାମସ୍ସେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ କାମଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ଚେୱାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
କାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୫-୫୧୬. ଇଦାନି ରୂପଧାତୁକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ରୂପଧାତୁ ନାମା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ରୂପିନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ୟସ୍ମା ରୂପଧାତୁ ନାମ ରୂପଭୱୋ, ନ ରୂପମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ତେନତ୍ଥେନ ଚୋଦେତୁଂ ରୂପଧାତୂତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ କାମଗୁଣକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାୱ କାମଧାତୂତି ପୁଟ୍ଠୋ ଭୂମିପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱିରୋଧଂ ପସ୍ସମାନୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଭୱେହି ସମନ୍ନାଗତତା ଆପଜ୍ଜତି, ତେନ ତଂ ସକୱାଦୀ କାମଭୱେନ ଚାତି ଆଦିମାହ । ଇତରୋ ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱୀହି ସମନ୍ନାଗତାଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ।
ରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୭-୫୧୮. ଅରୂପଧାତୁକଥାୟପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱେଦନା ଭୱୋତିଆଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଦେସନା କତା । ତତ୍ଥ କିଂ ତେ ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା ୱେଦନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରା ହୋତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅରୂପଧାତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ରୂପଧାତୁୟା ଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୧୯. ଇଦାନି ରୂପଧାତୁୟା ଆୟତନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ରୂପୀ ମନୋମୟୋ ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୀ ଅହୀନିନ୍ଦ୍ରିୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୭) ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାନଂ ଘାନାଦିନିମିତ୍ତାନିପି ଆୟତନାନେୱାତି କପ୍ପେତ୍ୱା ସଳାୟତନିକୋ ତେସଂ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସଳାୟତନିକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ଆୟତନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତୋ ପରୱାଦୀ ୟଂ ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନଂ ଘାନାଦିକଂ ସଣ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ ତଦେୱ ଆୟତନନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ବାହିରାନଂ ଗନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ୱସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଘାନପ୍ପସାଦାଦୟୋ ତତ୍ଥ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଗୋଚରଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଟିଲୋମପଞ୍ହସଂସନ୍ଦନପଞ୍ହେସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୨୧. ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଘାନାୟତନଂ ଅତ୍ଥି ଗନ୍ଧାୟତନଂ ତେନ ଘାନେନ ତଂ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟତୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ପରସମୟେ ଏକଚ୍ଚେ ଆଚରିୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ କିର ତତ୍ଥ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଆୟତନେନ ଚ ନାମ ସକିଚ୍ଚକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତେହି ଘାନାଦୀହି ତେ ଗନ୍ଧାଦୟୋ ଘାୟନ୍ତି ସାୟନ୍ତି ଫୁସନ୍ତୀତିପି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ପରୱାଦୀ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି ।
୫୨୨.ଅତ୍ଥିତତ୍ଥ ମୂଲଗନ୍ଧୋତିଆଦୀନି ପନ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ସାଧେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନନୁ ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥଘାନନିମିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ସଣ୍ଠାନମତ୍ତସ୍ସେୱ ସାଧକଂ, ନ ଆୟତନସ୍ସ, ତସ୍ମା ଉଦାହଟମ୍ପି ଅନୁଦାହଟସଦିସମେୱାତି ।
ରୂପଧାତୁୟା ଆୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅରୂପେ ରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨୪-୫୨୬. ଇଦାନି ଅରୂପେ ରୂପକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଆରୁପ୍ପଭୱେପି ଓଳାରିକରୂପା ନିସ୍ସଟଂ ସୁଖୁମରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ରୂପନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଅରୂପେ ରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ରୂପଂ କମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨୭-୫୩୭. ଇଦାନି ରୂପଂ କମ୍ମନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ରୂପମେୱ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ, ତଞ୍ଚ କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନଂ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହିସାସକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ କୁସଲେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସଚେ ତଂ କୁସଲଂ, ୟ୍ୱାୟଂ ସାରମ୍ମଣାଦିଭେଦୋ କୁସଲସ୍ସ ଲବ୍ଭତି, ଅତ୍ଥି ତେ ସୋ ତସ୍ସାତି ଚୋଦେତୁଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ପତ୍ଥନା ପଣିଧୀତି ଚେତନାୟେୱେତଂ ୱେୱଚନଂ । କୁସଲଚେତନାୟେୱ ହି ପକପ୍ପୟମାନା ପତ୍ଥନାତି । ପକପ୍ପନୱସେନ ଠିତତ୍ତା ପଣିଧୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ପରତୋ ପନ କୁସଲେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠିତା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ଚେତନା ସଦ୍ଧାତିଆଦୀସୁ ୱେଦନାଦୀନଞ୍ଞେୱ ଚେତ୍ଥ ପତ୍ଥନା ପଣିଧୀତି ଲବ୍ଭତି, ନ ଚେତନାୟ । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚେତନାନଂ ଏକତୋ ଅଭାୱା, ସୋତପତିତତ୍ତା ପନ ଏୱଂ ତନ୍ତି ଗତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ରୂପାୟତନନ୍ତିଆଦି ପୁରିମୱାରେ ‘‘ସବ୍ବନ୍ତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ। ସେସା ସଂସନ୍ଦନନୟା, ୱଚୀକମ୍ମକଥା ‘‘ଅକୁସଲେନ ଚିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦିୱିଧାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସୁଚୀତି ପନେତ୍ଥ ସୁକ୍କଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସୁତ୍ତସାଧନଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ରୂପଂ କମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୦. ଇଦାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ନତ୍ଥି ରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୂତି ପଞ୍ହେ ଉପାଦିନ୍ନରୂପାନମ୍ପି ତିଣକଟ୍ଠାଦୀନମ୍ପି ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତିମେୱ ଆୟୁ ଠିତି ୟପନା ୟାପନା ଇରିୟନା ୱତ୍ତନା ପାଲନାତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ହେପି ଇମିନା କାରଣେନ ପଟିଜାନାତି । ଅତ୍ଥି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସନ୍ତାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ।
୫୪୧.ରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆୟୁ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ପଞ୍ହେ ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ରୂପିନୋ ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅରୂପିନୋ ୱା, ସବ୍ବେସଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ।
୫୪୨. ନିରୋଧସମାପନ୍ନପଞ୍ହେସୁପି ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅରୂପଜୀୱିତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚ ପଟିଜାନାତି ଚ । ସକୱାଦୀ ପନ ତଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଂ ଅରୂପପୱତ୍ତେ ଅସତି ଅତ୍ଥି, ରୂପେନ ତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ହଞ୍ଚୀତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ହେ ଫସ୍ସାଦିସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, କାୟକମ୍ମାଦିସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋପି ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନାତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ସକୱାଦୀ ପନ ତଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଦି ନିରୁଦ୍ଧେପି ଅରୂପପୱତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥି, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥିତା ହୋତୂତି ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଆଦିମାହ । ଇତରୋ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୁବ୍ବାପରଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
୫୪୩. ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସ ହି ଲଦ୍ଧିୟା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତେନ ସହ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅତ୍ଥୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଜାନାତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋପି ତେସଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସକୱାଦୀ ପନ ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ତତ୍ଥ ଏକକ୍ଖଣେପି ୱେଦନାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋତି ଆହ । ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୫୪୪-୫୪୫.ଏକଦେସଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ପଞ୍ହେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଭିଜ୍ଜତି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱେ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ରୂପାରୂପୱସେନ ହି ଦ୍ୱେ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ତେହିୟେୱ ସତ୍ତୋ ଜୀୱତି, ତେସଂ ଭଙ୍ଗେନ ମରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚୁତିକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହି ଦ୍ୱେପି ଜୀୱିତାନି ସହେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୬. ଇଦାନି କମ୍ମହେତୁକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେନ ଅରହତା ପୁରିମଭୱେ ଅରହା ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିତପୁବ୍ବୋ, ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ହେତୁ ଅରହତ୍ତା ପରିହାୟତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ କମ୍ମହେତୂତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ପରିହାନିକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ।
ହନ୍ଦ ହି ଅରହନ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତୀତି ଇଦଂ ୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ହେତୁ ପରିହାୟତି, ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁଂ ୱଦତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ତଂ ପକ୍ଖଂ ପଟିଜାନାପେତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ୟେହି ଅରହନ୍ତୋ ନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିତପୁବ୍ବା, ତେ ସବ୍ବେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ୟେ କେଚୀତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ ସମ୍ପାପୁଣନେ ନିୟାମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
କମ୍ମହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଅଟ୍ଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୯. ନୱମୱଗ୍ଗୋ
୧. ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୭. ଇଦାନି ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସକସମୟେ ସଙ୍ଖାରେ ଆଦୀନୱତୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆନିସଂସତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ନିଚ୍ଛୟୋ । ୟେସଂ ପନ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ଏକଂସିକୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋୱ ସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଂ ହୋତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥସ୍ସ ‘‘ଏକଂସିକୱାଦୋ ତୟା ଗହିତୋ, ଆଦୀନୱୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋୟେୱା’’ତି ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସକୱାଦୀ ସଙ୍ଖାରେତିଆଦିମାହ ।
ସଙ୍ଖାରେଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତି, ନିବ୍ବାନେ ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ ହୋତୀତି ପଞ୍ହସ୍ମିଂ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିସ୍ସ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ନନୁ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଂୟୋଜନା ପହୀୟନ୍ତୀତି ଚ ପୁଟ୍ଠୋ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ତେନ ତେ ସଙ୍ଖାରେ ଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋତି, ନିବ୍ବାନେ ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଆପଜ୍ଜତି, କିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛସି ଏତନ୍ତି । ତତୋ ପରୱାଦୀ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ନାନାଚିତ୍ତୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସକୱାଦୀ ପନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚମନସିକାରସ୍ସ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ ଚ ଏକତୋ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ସମୋଧାନଂ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମୋଧାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁକ୍ଖତୋତିଆଦିପଞ୍ହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, କିଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରୋତୋ ସଂୟୋଜନା ପହୀୟନ୍ତି, ଉଦାହୁ ନିବ୍ବାନେ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିସ୍ସ, ଉଦାହୁ ଦ୍ୱେପି ଏକତୋ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି । ୟଦି ତାୱ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରୋତୋ ପହାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତେନେୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଥ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ନିବ୍ବାନେ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତେନେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥ ଦ୍ୱେପି ଏକତୋ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ସମୋଧାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅନିଚ୍ଚାଦିମନସିକାରସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁନ ନିଚ୍ଚତୋତିଆଦିଗହଣସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମଭାୱତୋ, ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ଆନିସଂସଦସ୍ସନଂ ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରୋତୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୱସେନ ଚ ନିବ୍ବାନେ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିସ୍ସ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୫୪୮.ନିବ୍ବାନେ ସୁଖାନୁପସ୍ସୀତି ସୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନେ ସୁଖାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱମେୱ ସାଧେତି, ନ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାମତ୍ତେନ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନଂ । ତସ୍ମା ଆଭତମ୍ପି ଅନାଭତସଦିସମେୱାତି ।
ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୯. ଇଦାନି ଅମତାରମ୍ମଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଅୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଅମତାରମ୍ମଣଂ ସଂୟୋଜନଂ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସଚେ ଅମତାରମ୍ମଣଂ ସଂୟୋଜନଂ, ଅମତସ୍ସ ସଂୟୋଜନିୟାଦିଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଚୋଦେତୁଂ ଅମତଂ ସଂୟୋଜନିୟନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନତୋତି ଆହଟସୁତ୍ତଂ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଅମତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ରୂପଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୨-୫୫୩. ଇଦାନି ରୂପଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ସାରମ୍ମଣଂ ନାମ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ । ୟେସଂ ପନ ଅୱିସେସେନ ରୂପଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଆରମ୍ମଣତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ଦୁତିୟପଞ୍ହେପି ପଚ୍ଚୟାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ତସ୍ସେୱ । ଇତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନେୱେତ୍ଥ ସାରମ୍ମଣତା ସିଦ୍ଧାତି ।
ରୂପଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଅନୁସୟା ଅନାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୪-୫୫୬. ଇଦାନି ଅନୁସୟା ଅନାରମ୍ମଣାତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଅନୁସୟା ନାମ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଅହେତୁକା ଅବ୍ୟାକତା, ତେନେୱ ଚ ଅନାରମ୍ମଣାତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅନୁସୟାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ଅନାରମ୍ମଣେନ ନାମ ଏୱଂୱିଧେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । କାମରାଗୋତିଆଦି କାମରାଗାନୁସୟତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଦସ୍ସିତଂ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନାରମ୍ମଣୋତି ପଞ୍ହେ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅନୁସୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟକମ୍ମାଦିରୂପଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାନୁସୟୋତି ପଞ୍ହେ ପନ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟତ୍ତା ସାନୁସୟତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ନ ଅନୁସୟାନଂ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱା । ୟୋ ହି ଅପ୍ପହୀନୋ, ନ ସୋ ଅତୀତୋ, ନାନାଗତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ । ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସୋ ପନେସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୱ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ଚ ଇଦଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତଂ ପନେତଂ ନ କେୱଲଂ ଅନୁସୟସ୍ସ, ରାଗାଦୀନମ୍ପି ତାଦିସମେୱ, ତସ୍ମା ଅନୁସୟାନଂ ଅନାରମ୍ମଣତାସାଧକଂ ନ ହୋତୀତି ।
ଅନୁସୟା ଅନାରମ୍ମଣାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଞାଣଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୭-୫୫୮. ଇଦାନି ଞାଣଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅରହା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀ ଞାଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଆରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଞାଣଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁସୟକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଞାଣଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୫୯-୫୬୧. ଇଦାନି ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଦାରମ୍ମଣେନ ଚିତ୍ତେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅନାରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତୀତଂ ଅନାରମ୍ମଣନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତୀତାରମ୍ମଣନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଅତୀତାନାଗତାରମ୍ମଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୨. ଇଦାନି ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କାନୁପତିତା ନାମ ଦୁୱିଧା – ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅସୁକଚିତ୍ତଂ ନାମ ୱିତକ୍କସ୍ସାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ନିୟମାଭାୱତୋ ସିୟା ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କାନୁପତିତଂ, ୱିତକ୍କୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସବ୍ଭାୱତୋ ପନ ନ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କାନୁପତିତଂ । ଇତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅୱିସେସେନେୱ ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କାନୁପତିତନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିୱସେନେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ୱିତକ୍କାନୁପତିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୩. ଇଦାନି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ୱିତକ୍କୟତୋ ୱିଚାରୟତୋ ଅନ୍ତମସୋ ମନୋଧାତୁପୱତ୍ତିକାଲେପି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୋ ସଦ୍ଦୋୟେୱାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବସୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟଦି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରମତ୍ତଂ ସଦ୍ଦୋ, ଫସ୍ସାଦିୱିପ୍ଫାରୋପି ସଦ୍ଦୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଚୋଦେତୁଂ ସବ୍ବସୋ ଫୁସୟତୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତାଦିସଂ ସୁତ୍ତଲେସଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୋ ସଦ୍ଦୋ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିପ୍ଫାରମତ୍ତମେୱ ସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି, ନ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁତ୍ତପମତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ, ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନନୁ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦୋ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ଲଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରମତ୍ତମେୱ ସଦ୍ଦଂ ୱଦତି, ସୋ ନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି । ଇତରୋ ପନ ‘‘ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଆଦିସତୀ’’ ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୪୮) ୱଚନତୋ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱାତି ୱଦତି ।
ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୪. ଇଦାନି ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାଚାତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କୋଚି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣତି, ତସ୍ମା ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାଚା ଚିତ୍ତାନୁରୂପା ଚିତ୍ତାନୁଗତିକା ନ ହୋତି, ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି; ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ସିୟା, ଫସ୍ସାଦୟୋପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ନ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅଫସ୍ସକସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ନ ଭଣିତୁକାମୋତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣନ୍ତୋପି ଭଣିତୁକାମୋୟେୱ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ହେୱାତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୫୬୫.ନନୁ ଅତ୍ଥି କୋଚି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀତିଆଦୀସୁ ଚୀୱରନ୍ତି ଭଣିତୁକାମୋ ଚୀରନ୍ତି ଭଣେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିତୁକାମତାଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଭଣନଚିତ୍ତଂ, ଇତି ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଚିତ୍ତେନ ଅସଦିସତ୍ତା ଅୟଥାଚିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତେନସ୍ସ କେୱଲଂ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ହୋତି, ନ ପନ ଚୀରନ୍ତି ୱଚନସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଇତି ଅଚିତ୍ତକା ସା ୱାଚାତି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମିନା ଉଦାହରଣେନ ‘‘ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାଚା’’ତି ପତିଟ୍ଠାପିତାପି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତାୱ ହୋତୀତି ।
ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାଚାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୬-୫୬୭. ଇଦାନି ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କୋଚି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ଚିତ୍ତାନୁରୂପଂ ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ ନ ହୋତି, ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂୟେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ନୟଥାଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୬୮-୫୭୦. ଇଦାନି ଅତୀତାନାଗତେହି ସମନ୍ନାଗତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମନ୍ନାଗତପଞ୍ଞତ୍ତି ପଟିଲାଭପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତାସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସମଙ୍ଗୀ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପନ ସମାପତ୍ତିୟୋ କିଞ୍ଚାପି ନ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ଅତୀତା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ଅନାଗତା, ଅଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅପରିହୀନତାୟ ପନ ଲାଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଝାନଲାଭୀନଂ ଅତୀତାନାଗତାନି ଝାନାନିପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ତେ ଅତୀତେନପି ଅନାଗତେନପି ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ । ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ‘‘ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଝାୟୀ’’ତିଆଦି ପନ ଲାଭୀଭାୱସ୍ସ ସାଧକଂ, ନ ସମନ୍ନାଗତଭାୱସ୍ସାତି ।
ଅତୀତାନାଗତସମନ୍ନାଗତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ନୱମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୦. ଦସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୭୧-୫୭୨. ଇଦାନି ନିରୋଧକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଉପପତ୍ତେସିୟନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେନ ସହେୱ କିରିୟାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସୁ ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଭୱଙ୍ଗେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସନ୍ତତିୱିଚ୍ଛେଦୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଉପପତ୍ତେସିୟେତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତେସିୟେତି ଚତୂସୁପି ପଦେସୁ ବହୁୱଚନଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଏକୱଚନଭୁମ୍ମଂ । ଉପପତ୍ତେସିୟେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅନିରୁଦ୍ଧେସୂତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଦସନ୍ନନ୍ତି ଉପପତ୍ତେସିୟଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ କିରିୟଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣୱସେନ କିରିୟୱସେନ ଚ ପଞ୍ଚେୱ ନାମ ତେ ଖନ୍ଧାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପୁରିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ଉପପତ୍ତେସିୟକିରିୟୱସେନ ଚ ନାନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଫସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ସମୋଧାନଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସୁତ୍ତଲେସାଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
କିରିୟା ଚତ୍ତାରୋତି ରୂପେନ ୱିନା କୁସଲା ଅକୁସଲା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଗହିତା । କିରିୟାଞାଣନ୍ତି ପରୱାଦିନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିକ୍ଖଣେ ଅରହତୋ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ଅନାରମ୍ମଣଞାଣଂ । ନିରୁଦ୍ଧେ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଅନିରୁଦ୍ଧେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ମତୋ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଛଲେନ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ୟାୱ ଚୁତିଚିତ୍ତା ସତ୍ତୋ ଜୀୱତିୟେୱ ନାମ, ତସ୍ମା ସକୱାଦୀ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ନିରୋଧକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ରୂପଂମଗ୍ଗୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୭୩-୫୭୫. ଇଦାନି ରୂପଂ ମଗ୍ଗୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ରୂପ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହିସାସକସମ୍ମିତିୟମହାସଂଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ରୂପଂ, ନ ୱିରତିୟୋ, ୟଥା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦିମଗ୍ଗୋ ସାରମ୍ମଣାଦିସଭାୱୋ, ଏୱଂ ତମ୍ପି ରୂପଂ ସିୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ସାରମ୍ମଣୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧିଅନୁରୂପେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ରୂପଂ ମଗ୍ଗୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୭୬. ଇଦାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ମଗ୍ଗକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଅତ୍ଥି, ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଗତିକେନ ୱା ମଗ୍ଗେନ, ମଗ୍ଗଗତିକେହି ୱା ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ତାନି ମଗ୍ଗଗତିକାନି ଅନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା ଚ, ନ ମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଗତିକୋ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ନନୁ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ମଗ୍ଗଭାୱନା ସିୟା, ୟେନ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ମଗ୍ଗୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତମ୍ପି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ସିୟା । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଦିଦଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା’’ତିଆଦି ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛ ୱିଞ୍ଞାଣା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଥା ପନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱତବ୍ବଂ ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା’’ତି । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ସକୱାଦୀ ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ପରୱାଦିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନାତି ଆହ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଉପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକା, ମଗ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥୁକୋପି ହୋତି । ତେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା, ମଗ୍ଗୋ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣୋ । ତେ ପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକାୱ ମଗ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥୁକୋପି । ତେ ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣା, ମଗ୍ଗୋ ଅପୁରେଜାତାରମ୍ମଣୋ । ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁକାୱ ମଗ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥୁକୋପି ହୋତି । ତେ ଚ ରୂପାଦିୱସେନ ବାହିରାରମ୍ମଣା, ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ । ତେ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନୱତ୍ଥୁକା, ମଗ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥୁକୋପି । ତେ ଅନିରୁଦ୍ଧାନେୱ ରୂପାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନତୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନାରମ୍ମଣା, ମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ । ତେ ନାନାୱତ୍ଥୁକା, ମଗ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥୁକୋ ୱା ଏକୱତ୍ଥୁକୋ ୱା । ତେ ନାନାରମ୍ମଣା ମଗ୍ଗୋ ଏକାରମ୍ମଣୋ । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋୱ ରୂପାଦିଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନତୋ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରୱିସୟଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତି, ମଗ୍ଗୋ ରୂପାଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ଗୋଚରଂ ନ କରୋତି । ତେ କିରିୟମନୋଧାତୁଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନ ଅସମନ୍ନାହାରା ନ ଅମନସିକାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଗ୍ଗୋ ନିରାୱଜ୍ଜନୋୱ । ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀହି ୱୋକିଣ୍ଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱୋକାରୋୟେୱ ନତ୍ଥି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଚରିମଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମତାୱ ନତ୍ଥି, ତେସଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତିକ୍ଖୱିପସ୍ସନାସମୟେ, ତେସଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସେ ଆରୁପ୍ପେପି ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀହି ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସମନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଗ୍ଗସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀହି ଅନ୍ତରିତଭାୱୋୱ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଭିନିପାତା ଆଭୋଗମତ୍ତମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗସ୍ସ କିଲେସସମୁଗ୍ଘାତନଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅୟମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ସକୱାଦୀ ଇମେହାକାରେହି ପରୱାଦିଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଗତିକଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନାତି ଆହ ।
୫୭୭.ସୁଞ୍ଞତଂ ଆରବ୍ଭାତି ‘‘ୟଥା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ, ଲୋକିୟୋ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚା’’ତି ୱଚନତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୟଂ ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତଂ, ତଦେୱ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ପଞ୍ହଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୭୮-୫୭୯.ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତଂ ଆରବ୍ଭାତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ଅତ୍ଥି ମଗ୍ଗଭାୱନା, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅତୀତାନାଗତମ୍ପି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପୀତି । ଫସ୍ସଂ ଆରବ୍ଭାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀତି ଏତ୍ଥ ଜୱନକ୍ଖଣେ ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହିତା ୱୁତ୍ତା, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖଣେ । ତସ୍ମା ଲୋକିୟମଗ୍ଗମ୍ପି ସନ୍ଧାୟେତଂ ଅସାଧକନ୍ତି ।
ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ ମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା କୁସଲାପୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୮୦-୫୮୩. ଇଦାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା କୁସଲାପୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ସା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା କୁସଲାପୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୮୪-୫୮୬. ଇଦାନି ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ସାଭୋଗାତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆଭୋଗୋ ନାମ କୁସଲାକୁସଲୱସେନ ହୋତି ସତ୍ଥାରା ଚ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି, ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ସାଭୋଗା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ସାଭୋଗାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୮୭-୫୮୯. ଇଦାନି ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) ୟସ୍ମା ଲୋକିୟେନ ସୀଲେନ ସୀଲୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୁରିମେନ ଚ ଲୋକିୟେନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂୟେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ସୋ ଏକକ୍ଖଣେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଦ୍ୱୀହି ଫସ୍ସାଦୀହିପି ତେନ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଦ୍ୱୀହି ଫସ୍ସେହୀତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତଥାରୂପଂ ନୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଲୋକିୟେନ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରେନ ଚାତି ପଞ୍ହେ ପୁବ୍ବେ ସମାଦିନ୍ନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନସମ୍ମାୱାଚାଦୀନି ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି ।
ଲୋକିୟେ ସୀଲେ ନିରୁଦ୍ଧେତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଖଣଭଙ୍ଗନିରୋଧଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ଇତରୋ ପନ ତଂ ୱୀତିକ୍କମଂ ୱିୟ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋତିଆଦିମାହ । ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅଭିନ୍ନସୀଲତଂୟେୱ ଦୀପେତି, ନ ଦ୍ୱୀହି ସମନ୍ନାଗତତଂ । ତସ୍ମା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ଲଦ୍ଧୀତି ।
ଦ୍ୱୀହି ସୀଲେହୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ସୀଲଂ ଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୯୦-୫୯୪. ଇଦାନି ସୀଲଂ ଅଚେତସିକନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସୀଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେପି ସମାଦାନହେତୁକୋ ସୀଲୋପଚୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ସୀଲୱାୟେୱ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସୀଲଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ‘‘ଦାନଂ ଅଚେତସିକ’’ନ୍ତିକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନମ୍ପି ଅୟୋନିସୋ ଗହିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପନମେୱାତି ।
ସୀଲଂ ଅଚେତସିକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ସୀଲଂ ନ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୯୫-୫୯୭. ଇଦାନି ସୀଲଂ ନ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତୀତି ଭାସନ୍ତରମେୱ ନାନଂ, ସେସଂ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ସୀଲଂ ନ ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୯୮-୬୦୦. ଇଦାନି ସମାଦାନହେତୁକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଆରାମରୋପା’’ତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ‘‘ସମାଦାନହେତୁକଂ ସୀଲଂ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଞ୍ଞେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୀଲୋପଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ସେସଂ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ସମାଦାନହେତୁକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସୀଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୦୧-୬୦୨. ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସୀଲନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସୀଲ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା ସୀଲଂ ନାମ ୱିରତି, ନ ରୂପଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ତେନତ୍ଥେନ ଚୋଦେତୁଂ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀତିଆଦିମାହ । ଅଭିୱାଦନଂ ସୀଲନ୍ତିଆଦି ୟଥାରୂପଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସୋ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତି ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ୱିରତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁନ ପାଣାତିପାତାତିଆଦିମାହ । ଲଦ୍ଧି ପନସ୍ସ ଛଲେନ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟେୱାତି ।
ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ସୀଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୦୩-୬୦୪. ଇଦାନି ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅପୁଞ୍ଞୂପଚୟଞ୍ଚେୱ ଆଣତ୍ତିୟା ଚ ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅଙ୍ଗପାରିପୂରିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ସା ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରା ସିୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ପାଣାତିପାତୋତିଆଦିମାହ । ପାପକମ୍ମଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଘାତେସ୍ସାମି, ଅସୁକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପାପସମାଦାନଂ କତ୍ୱା । ଉଭୋ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ଦାନକ୍ଖଣେ ପାପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପାପୂପଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ପରିଭୋଗମୟକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନମ୍ପିସ୍ସ ପାପସମାଦିନ୍ନପୁବ୍ବଭାଗମେୱ ସାଧେତି; ନ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱନ୍ତି ।
ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଦସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୧୧. ଏକାଦସମୱଗ୍ଗୋ
୧-୩. ତିସ୍ସୋପି ଅନୁସୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୦୫-୬୧୩. ଇଦାନି ଅନୁସୟା ଅବ୍ୟାକତା, ଅହେତୁକା, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ତିସ୍ସୋପି ଅନୁସୟକଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ‘‘ସାନୁସୟୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ୟୋ ଚସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ହେତୁ, ନ ତେନ ହେତୁନା ଅନୁସୟା ସହେତୁକା, ନ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ତେ ଅବ୍ୟାକତା, ଅହେତୁକା, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ତୀସୁପି କଥାସୁ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସକ୍କା ପାଳିମଗ୍ଗେନେୱ ଜାନିତୁନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ତିସ୍ସୋପି ଅନୁସୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୧୪-୬୧୫. ଇଦାନି ଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାଣେ ୱିଗତେପି ପୁନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱସେନ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ୟସ୍ମା ତଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଞାଣୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଅଞ୍ଞାଣେ ୱିଗତେ ‘ଞାଣୀ’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ନ ସିୟା, ରାଗାଦୀସୁ ୱିଗତେସୁ ୱୀତରାଗାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିପି ନ ସିୟାତି ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଅକୋୱିଦୋସୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ରାଗେ ୱିଗତେତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତେସୁ ୱିଗତେସୁ ସରାଗାଦିଭାୱେ ୟୁତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରିୟୋସାନେ ୟସ୍ମା ଞାଣପଟିଲାଭେନ ସୋ ଞାଣୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ ସକୱାଦିସ୍ସାତି ।
ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୧୬-୬୧୭. ଇଦାନି ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅରହା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସମଙ୍ଗୀ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଞାଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଚସ୍ସ ତଂ ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସିୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ପରିୟୋସାନେ ପନ ପଞ୍ଞୱାତି ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିଲାଭୱସେନ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତୀତି ।
ଞାଣଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୧୮-୮୨୦. ଇଦାନି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୟୋଗାୱଚରୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସତି, ଏୱମସ୍ସ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱାଚଂ ଭାସତୋ ଚ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ତଥା ୱାଚାଭାସନଂ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସେସସଚ୍ଚପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱାଚଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋୱ ଭାସତି, ନ ଚ ତସ୍ସ ତଥା ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସମୁଦୟାଦିପଞ୍ହେସୁ ପଟିକ୍ଖିପତି । ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦି ଦୁକ୍ଖପରିୟାୟଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ସକସମୟେ ତାଦିସଂ ୱୋହାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଇତି ଚ ଦନ୍ତି ଚାତିଆଦି ୟଦି ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ଇ-କାର ଦଂ-କାର ଦୁ-କାର ଖ-କାରେସୁ ପଟିପାଟିୟା ଚତୂହି ଞାଣେହି ପୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ତଥା ନ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୨୧-୬୨୪. ଇଦାନି ଇଦ୍ଧିବଲକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନିସଂସସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦ୍ଧିବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ କପ୍ପୋ ନାମ ମହାକପ୍ପୋ, କପ୍ପେକଦେସୋ, ଆୟୁକପ୍ପୋତି ତିୱିଧୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬) ଏତ୍ଥ ହି ମହାକପ୍ପୋୱ କପ୍ପୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାନଂ ଦେୱାନଂ କପ୍ପୋ ଆୟୁପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩) ଏତ୍ଥ କପ୍ପେକଦେସା । ‘‘କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତି, କପ୍ପଂ ସଗ୍ଗମ୍ହି ମୋଦତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୪) ଏତ୍ଥ ଆୟୁକପ୍ପୋ । ଆୟୁକପ୍ପନଂ ଆୟୁୱିଧାନଂ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱସେନ ୱା ୱସ୍ସଗଣନାୟ ୱା ଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସୁ ମହାକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ପଟିଜାନାତି ।
ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ସଚେ ତେ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ‘ୟୋ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତଂ ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୩) ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଆୟୁକପ୍ପା ଉଦ୍ଧଂ ମହାକପ୍ପଂ ୱା ମହାକପ୍ପେକଦେସଂ ୱା ଜୀୱେୟ୍ୟ ଇଦ୍ଧିମୟିକେନସ୍ସ ଆୟୁନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଇଦ୍ଧିମୟିକୋ ସୋ ଆୟୂତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନାମ ଇଦ୍ଧିମୟିକଂ ନତ୍ଥି, କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିମତୋ ୱିସେସୋ, ନନୁ ଅନିଦ୍ଧିମାପି ଆୟୁକପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ? ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଇଦ୍ଧିମା ହି ୟାୱତାୟୁକଂ ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରେ ଧମ୍ମେ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଅକାଲମରଣଂ ନିୱାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅନିଦ୍ଧିମତୋ ଏତଂ ବଲଂ ନତ୍ଥି । ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।
ଅତୀତଂ ଅନାଗତନ୍ତି ଇଦଂ ଅୱିସେସେନ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚୋଦେତି । ଦ୍ୱେ କପ୍ପେତିଆଦି ‘‘ୟଦି ଇଦ୍ଧିମା ଜୀୱିତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ କେୱଲଂ ଏକଂ ଅନେକେପି କପ୍ପେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦି ନ ସବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଲବ୍ଭତି, ଇଦ୍ଧିୟା ଅୱିସୟୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଇଦ୍ଧିବଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୨୫-୬୨୬. ଇଦାନି ସମାଧିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଏକଗ୍ଗତା ସମାଧାନଟ୍ଠେନ ସମାଧୀତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱାନି ଏକନ୍ତସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ ୱିହରିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୦) ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ସମାଧୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ସବ୍ବତ୍ଥିୱାଦାନଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତସନ୍ତତୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ସମାଧି, ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ନାମ ଅତୀତାପି ଅତ୍ଥି, ଅନାଗତାପି ଅତ୍ଥି । ନ ହି ଏକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ନାମ ହୋତି, କିଂ ତେ ସବ୍ବାପି ସା ସମାଧୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅତୀତାତିଆଦିମାହ, ଇତରୋ ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ନନୁଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦି ‘‘ଚିତ୍ତସନ୍ତତିୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଚିତ୍ତଂ କିଚ୍ଚକରଂ, ଅତୀତାନାଗତଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚ ନତ୍ଥି, କଥଂ ତଂ ସମାଧି ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ୟା ସକସମୟେ ‘‘ସମାଧିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱେଥା’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତା ସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀତିଆଦି ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଛଲେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତେନେୱ ସକୱାଦିନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ସୁତ୍ତଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସମାଧିସ୍ସ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣତଂ ସାଧେତି, ନ ସନ୍ତତିୟା ସମାଧିଭାୱଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସମାଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୨୭. ଇଦାନି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଠିତାୱ ସା ଧାତୂ’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ନାମ ଏକା ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ନାମ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା ଅତ୍ଥି, ତାୟପି ଚ ତେ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାୟ ଅଞ୍ଞା ଠିତତା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ତାୟ ଠିତତାତିଆଦିମାହ । ପରୱାଦୀ ଏୱରୂପାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୨୮. ଇଦାନି ଅନିଚ୍ଚତାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତାପି ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ରୂପାଦୟୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚତା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା, ତସ୍ସାପି ଅଞ୍ଞାୟ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାୟ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ତାୟ ଅନିଚ୍ଚତାୟାତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଏକତୋ ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମା ସା ଅନିଚ୍ଚତା ନିଚ୍ଚା ନ ହୋତି, ତେନେୱ ଅନିଚ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ଅଥସ୍ସ ସକୱାଦୀ ଲେସୋକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ୟା ତେନ ଦୁତିୟା ଅନିଚ୍ଚତା ପଟିଞ୍ଞାତା, ତାୟପି ତତୋ ପରାୟପୀତି ପରମ୍ପରୱସେନ ଅନୁପଚ୍ଛେଦଦୋସଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ତାୟ ତାୟେୱାତିଆଦିମାହ । ଜରା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାତିଆଦି ୟସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଜରାମରଣତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତାୱିଭାଗାନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପି ପରୱାଦିନୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୨୯.ରୂପଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତିଆଦି ୟେସଂ ସା ଅନିଚ୍ଚତା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଥା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଜରାମରଣାନି ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ତାନି ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏକନ୍ତେନ ପଟିକ୍ଖିପତିୟେୱାତି ।
ଅନିଚ୍ଚତାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଏକାଦସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୨. ଦ୍ୱାଦସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ସଂୱରୋ କମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୩୦-୬୩୨. ଇଦାନି ସଂୱରୋ କମ୍ମନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି, ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସଂୱରୋପି ଅସଂୱରୋପି କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
ଅଥ ନଂ ୟା ସକସମୟେ ଚେତନା ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ୟଥା ସା କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେସୁ ପୱତ୍ତମାନା କାୟକମ୍ମାଦିନାମଂ ଲଭତି, ତଥା ‘‘ୟଦି ତେ ସଂୱରୋ କମ୍ମଂ, ସୋପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ପୱତ୍ତମାନୋ ଚକ୍ଖୁକମ୍ମାଦିନାମଂ ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଚକ୍ଖୁକମ୍ମନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତାଦିସଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ କାୟଦ୍ୱାରେ ପସାଦକାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ସୋ ହି ପସାଦକାୟମ୍ପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୟମ୍ପି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତ୍ୱେୱ ଇଚ୍ଛତି । ମନୋଦ୍ୱାରେପି ୱିପାକଦ୍ୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, କମ୍ମଦ୍ୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅସଂୱରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ତେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସଂୱରାସଂୱରମେୱ ଦୀପେତି, ନ ତସ୍ସ କମ୍ମଭାୱଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସଂୱରୋ କମ୍ମନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୩୩-୬୩୫. ଇଦାନି କମ୍ମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଞ୍ଚେତନିକାନଂ କମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧୭) ସୁତ୍ତପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ସୱିପାକ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେସଂ ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ସତ୍ଥାରା ଅୱିସେସେନ ଚେତନା ‘‘କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା; ସା ଚ କୁସଲାକୁସଲାୱ ସୱିପାକା, ଅବ୍ୟାକତା ଅୱିପାକାତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସବ୍ବଂ କମ୍ମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବା ଚେତନାତି ପଞ୍ହେସୁ ଅବ୍ୟାକତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖେପୋ, କୁସଲାକୁସଲେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା। ୱିପାକାବ୍ୟାକତାତିଆଦି ସୱିପାକାୱିପାକଚେତନଂ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାଦୀସୁ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସଦ୍ଦୋ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୩୬-୬୩୭. ଇଦାନି ସଦ୍ଦୋ ୱିପାକୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ୱିପୁଲତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୩୬) ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଦୋ ୱିପାକୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେସଂ ‘‘କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ୱିପାକାତି ନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନାୟଂ ୱୋହାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସୁଖୱେଦନୀୟୋତିଆଦି ‘‘ୱିପାକୋ ନାମ ଏୱରୂପୋ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣପଟିଲାଭଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପୁରିସୋ ହି କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ସୁଚିପରିୱାରୋପି ହୋତି, ନ ଚ ପରିୱାରୋ ୱିପାକୋ, ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ସଦ୍ଦୋ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୩୮-୬୪୦. ଇଦାନି ସଳାୟତନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଳାୟତନଂ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପାକୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଂଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ୱିପାକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସଳାୟତନଂ ୱିପାକୋତି ଏତ୍ଥ ମନାୟତନଂ ସିୟା ୱିପାକୋ । ସେସାନି କେୱଲଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି, ନ ୱିପାକୋ । ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ସଳାୟତନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪୧-୫୪୫. ଇଦାନି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥା ନାମ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାୟ ନିୟତୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେସଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅଞ୍ଞୋ ତସ୍ସ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାୟ ନିୟତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
ମାତା ଜୀୱିତାତିଆଦୀସୁ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଦ୍ୱେ ନିୟାମା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ଚ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ଚ । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତଞ୍ଚେୱ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ନିୟମେତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ । ତଂ ଅନନ୍ତରା ନିରୟୂପପତ୍ତିଂ ନିୟମେତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତାୟ ଚ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ନିୟମିତୋ । ସେସମଗ୍ଗନିୟାମୋ ପନସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅନଧିଗତତ୍ତା, ଆନନ୍ତରିୟମ୍ପି କାତୁଂ ସୋ ଅଭବ୍ବୋ । ତ୍ୱଂ ପନସ୍ସ ନିୟାମଂ ଇଚ୍ଛସି, ତେନ ତଂ ୱଦାମ – ‘‘କିଂ ତେ ସୋ ଇମିନା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମେନ ନିୟମିତୋ’’ତି ।
ଅଭବ୍ବୋ ଅନ୍ତରାତି ପଞ୍ହେସୁ ଆନନ୍ତରିୟାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅତ୍ଥି ସୋ ନିୟାମୋତି ପଞ୍ହେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମତାୟ ନିୟାମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅତ୍ଥି ତେ ସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦି ନିୟାମସଙ୍ଖାତେ ମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପନ ପୁନ ପଠମମଗ୍ଗାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ନନୁ ସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତ୍ତକେ ଭୱେ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଏତ୍ତକେ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ବ୍ୟାକରୋତି, ନ ଭୱନିୟାମଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ତେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, କୋଲଂକୋଲୋ, ଏକବୀଜୀ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୪୬-୬୪୭. କୋଲଂକୋଲଏକବୀଜିକଥାୟୋପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
କୋଲଂକୋଲଏକବୀଜିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଜୀୱିତାୱୋରୋପନକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୪୮-୬୪୯. ଇଦାନି ଜୀୱିତାୱୋରୋପନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଦୋସସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପାଣାତିପାତୋ ହୋତି, ଦୋସୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାପରସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ମାତରନ୍ତିଆଦିପଞ୍ହେସୁ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ’’ତି ସୁତ୍ତଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱୋତିଆଦି ସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ସଗାରୱସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ଅକୁସଲୱସେନ ତସ୍ସ ଅଗାରୱୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଗାରୱଭାୱଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ଅଗାରୱୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ପସୁତତାୟ ୱିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଅସତିୟା ଅମନସିକାରେନ ଚେତିୟେ ଅଭିୱାଦନପଦକ୍ଖିଣକରଣାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପୁନ ଓହଦେୟ୍ୟାତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ତାଦିସାୟ କିରିୟାୟ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅକରଣତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଜୀୱିତାୱୋରୋପନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଦୁଗ୍ଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୫୦-୬୫୨. ଇଦାନି ଦୁଗ୍ଗତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁଗ୍ଗତିଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତିସତ୍ତାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ତଣ୍ହଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗତୀତି ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ତଥା ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଅୱିସେସେନେୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପହୀନା ଦୁଗ୍ଗତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକା; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଆପାୟିକେ ରୂପେ ରଜ୍ଜେୟ୍ୟାତିଆଦି ପରୱାଦିନୋ ଲଦ୍ଧିୟା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତି ଅପ୍ପହୀନା, ତସ୍ସ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତିଆଦି ଦୁଗ୍ଗତିପହାନମେୱ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମିନିତଣ୍ହାପହାନଂ ୱା ଦୀପେତି, ନ ଦୁଗ୍ଗତିସତ୍ତାନଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାୟ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଦୁଗ୍ଗତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬୫୩. ସତ୍ତମଭୱିକକଥାୟପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ଦ୍ୱାଦସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୩. ତେରସମୱଗ୍ଗୋ
୧. କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୫୪-୬୫୭. ଇଦାନି କପ୍ପଟ୍ଠକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ ଭେତ୍ୱାନ, କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ‘‘ସକଲମ୍ପି କପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ନିରୟେ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ କପ୍ପଟ୍ଠୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ଲୋକେତି ଇଦଂ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେନ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ଅଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପୋ ଚ ସଣ୍ଠାତି ସଙ୍ଘୋ ଚ ଭିଜ୍ଜତୀତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସୋ ସକଲଂ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠତି, ସଣ୍ଠହନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତୀତନ୍ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟମେୱ । କପ୍ପଟ୍ଠୋ ଇଦ୍ଧିମାତି ପଞ୍ହେ ଭାୱନାମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପରସମୟେ ପନସ୍ସ ଜାତିମୟଂ ଇଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଛନ୍ଦିଦ୍ଧିପାଦୋତିଆଦି ‘‘ଜାତିମୟାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ଇଦ୍ଧିମାତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତମେତଂ, କିଂ ତେନ, ୟଦି ପନସ୍ସ ଇଦ୍ଧି ଅତ୍ଥି, ଇମିନା ନୟେନ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋତି ସୁତ୍ତଂ ୟଂ ସୋ ଏକଂ କପ୍ପଂ ଅସୀତିଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗମତ୍ତଂ କାଲଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତଂ ଆୟୁକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
କପ୍ପଟ୍ଠକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. କୁସଲପଟିଲାଭକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୫୮-୬୫୯. ଇଦାନି କୁସଲପଟିଲାଭକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ସକସମୟେ କାମାୱଚରକୁସଲମେୱ ପଟିଲଭତି । ୟେନ ପନ ତଂ ଉପପତ୍ତିଂ ପଟିବାହେୟ୍ୟ, ତଂ ମହଗ୍ଗତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱା ନ ପଟିଲଭତି । ୟେସଂ ପନ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅୱିସେସେନେୱ ‘‘ସୋ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ନ ପଟିଲଭତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେସଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନେନ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
କୁସଲପଟିଲାଭକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୬୦-୬୬୨. ଇଦାନି ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ୟେନ ଖନ୍ଧଭେଦତୋ ଅନନ୍ତରା ୱିପାକଦାୟକଂ ମାତୁଘାତାଦି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ଆଣତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ନିୟତାୟ ଆଣତ୍ତିୟା ଆଣତ୍ତୋ ତଂ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତି, ସୋ ଅତ୍ଥସାଧିକାୟ ଚେତନାୟ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ ହୋତି, ଅଭବ୍ବୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ । ୟସ୍ସ ଅନିୟତାୟ ଆଣତ୍ତିୟା ଆଣତ୍ତୋ ତଂ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତି, ସୋ ଅତ୍ଥସାଧିକାୟ ଚେତନାୟ ଅନୁପ୍ପାଦିତତ୍ତା ନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ, ଭବ୍ବୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁନ୍ତି ଇଦଂ ସକସମୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ୟେସଂ ପନ ‘‘ଅନିୟତାୟପି ଆଣତ୍ତିୟା ଅଭବ୍ବୋୟେୱ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେସଂ ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ସକୱାଦୀ ପୁବ୍ବପକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତୋତି ପରୱାଦିନା ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତି । ତେନେତ୍ଥ ପଠମପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ଥସାଧିକଚେତନାୟ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତୋ ପରୱାଦୀ ମାତୁଘାତାଦିକମ୍ମସ୍ସ ଆଣତ୍ତତ୍ତାୱ ‘‘ସୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ’’ତି ମଞ୍ଞତି । ତସ୍ମା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମଞ୍ଚାତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସକୱାଦୀ ପନ ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିୟାମାନଂ ଅନୋକ୍କନ୍ତିମତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ନନୁ ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ମାତୁଘାତାଦିକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥ ଅନିୟତାଣତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ଅନିୟତମ୍ପି ହି ଆଣତ୍ତିଂ ପୟୋଜେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ‘‘ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ମୟା କତ’’ନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ, ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଜାୟତେୱ । ହଞ୍ଚୀତିଆଦି କୁକ୍କୁଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରୱାଦିନା ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୬୧. ଇଦାନି ୟସ୍ସ ଅନିୟତାଣତ୍ତିକସ୍ସାପି ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପରୱାଦିନା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋକ୍କମନଂ ପଟିସିଦ୍ଧଂ, ତମେୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତୋପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଭବ୍ବୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ନାମ ମାତୁଘାତାଦିକମ୍ମାନଂ କାରକୋ, କିଂ ତେ ତେନ ତାନି କମ୍ମାନି କତାନୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ମାତା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତାତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅରୋଗତାୟ ତଥାରୂପଂ କିରିୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ନ ହେୱ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି ।
ତଂ କମ୍ମଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱାତି ଅନିୟତାଣତ୍ତିକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ମା ଖୋ ମୟା ଆଣତ୍ତଂ ଆକାସୀ’’ତି ଆଣତ୍ତଂ ନିୱାରେନ୍ତେନ ପଟିସଂହଟଂ ନାମ ହୋତି । ପଟିସଂହଟତ୍ତାୟେୱ ଚେତ୍ଥ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପଟିୱିନୋଦିତଂ, ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପଟିୱିନୀତୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନେତ୍ଥ ପୁରିମାଣତ୍ତିୟାୟେୱ ନିୟତଭାୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ପରୱାଦୀ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ସକୱାଦୀ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଟିସଂହଟଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ହଞ୍ଚୀତିଆଦିମାହ ।
୬୬୨. ପୁନ ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତୋତି ପରିୟୋସାନପଞ୍ହେ ପଠମପଞ୍ହେ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ନନୁ ତଂ କମ୍ମନ୍ତି ଅନୁୟୋଗୋ ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିସଂହଟକାଲତୋ ପୁବ୍ବେ ପୟୁତ୍ତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ପୟୁତ୍ତପୁବ୍ବତାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନିୟତାଣତ୍ତିୱସେନ ହଞ୍ଚୀତି ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ ପରୱାଦିସ୍ସ । ଅୟଂ ପନ ଲଦ୍ଧି ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତୀତି ।
ଅନନ୍ତରାପୟୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୬୩-୬୬୪. ଇଦାନି ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ନିୟାମୋ – ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମୋ ଚ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ନିୟାମେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବେପି ହି ସେସା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଅନିୟତା ନାମ । ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋପି ଅନିୟତୋୟେୱ । ବୁଦ୍ଧେହି ପନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଅନାଗତେ ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସଦତ୍ତା ନିୟତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଇମଂ ୱୋହାରମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଛିମଭୱିକୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତାୟ ଜାତିୟା ଭବ୍ବୋ ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତୁ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ନିୟତୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାପରସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋତିଆଦି ଅଞ୍ଞେନ ନିୟାମେନ ନିୟତସ୍ସ ଅଞ୍ଞନିୟାମାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱାତିଆଦି ନିୟାମପ୍ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ନିୟାମେ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭବ୍ବୋ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ୱଚନଂ କେୱଲଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଭବ୍ବତଂ ଦୀପେତି, ନ ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମୋକ୍କମନଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକଂ । ସୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଏକେନପି ନିୟତଧମ୍ମେନ ଅନିୟତୋ ବୋଧିମୂଲେ ସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ନିୟାମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋତି ।
ନିୟତସ୍ସ ନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ନିୱୁତକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୬୫-୬୬୭. ଇଦାନି ନିୱୁତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତୋ ଓଫୁଟୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ଚ ନୀୱରଣଂ ଜହତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ନିୱୁତୋତିପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ରତ୍ତୋ ରାଗନ୍ତିଆଦି ନିୱୁତସ୍ସ ନୀୱରଣଜହନେ ଦୋସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିସୁଦ୍ଧେ ପରିୟୋଦାତେତିଆଦି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିସୁଦ୍ଧିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନତୋତିଆଦି ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଦୀପେତି, ନ ନିୱୁତସ୍ସ ନୀୱରଣଜହନଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ନିୱୁତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ସମ୍ମୁଖୀଭୂତକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୬୮-୬୭୦. ଇଦାନି ସମ୍ମୁଖୀଭୂତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋତି ସଂୟୋଜନାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ତେହି ସମଙ୍ଗୀଭାୱଂ ଉପଗତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ନିୱୁତକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ସମ୍ମୁଖୀଭୂତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ସମାପନ୍ନୋ ଅସ୍ସାଦେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୧-୬୭୩. ଇଦାନି ସମାପନ୍ନୋ ଅସ୍ସାଦେତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୩) ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସମାପନ୍ନୋ ଅସ୍ସାଦେତି, ସା ଚସ୍ସ ଝାନନିକନ୍ତି ଝାନାରମ୍ମଣା ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ସମାପନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତଂ ଝାନଂ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ପଞ୍ହେସୁ ତସ୍ସେୱ ତଦାରମ୍ମଣତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ‘‘ତଦସ୍ସାଦେତୀ’’ତିୱଚନମତ୍ତେନ ପଟିଜାନାତି । ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତୀତି ସୁତ୍ତଂ ଝାନଲାଭିନୋ ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସ୍ସାଦଂ ସାଧେତି, ନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂୟେୱ ଝାନନିକନ୍ତିୟା ଝାନାରମ୍ମଣତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସମାପନ୍ନୋ ଅସ୍ସାଦେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୪. ଇଦାନି ଅସାତରାଗକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦନଂ ୱେଦେତି ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା, ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୯) ସୁତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତିୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟପି ରାଗସ୍ସାଦୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦନା ହୋତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ଥି ଅସାତରାଗୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ଅସାତରାଗୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅସାତରାଗୋତି ଅସାତେ ଦୁକ୍ଖୱେଦୟିତେ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଏତଦେୱ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ରଜ୍ଜନା । ଆମନ୍ତାତି ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୬୭୫.ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ସୁତ୍ତେ ପନ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୱେଦନମେୱ ଆରବ୍ଭ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ସମୂହଗ୍ଗହଣେନ ପନ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ ଧମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନମେୱ ୱା ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟ ୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ୱିପରିଣାମଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭିଭୂତୋ ତସ୍ସା ପଟିପକ୍ଖଂ କାମସୁଖଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋପି ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମ । ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅଭିନନ୍ଦନା ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତଂ ଅସାତରାଗସ୍ସାତି ।
ଅସାତରାଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଧମ୍ମତଣ୍ହାଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୭୬-୬୮୦. ଇଦାନି ଧମ୍ମତଣ୍ହା ଅବ୍ୟାକତାତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଇମାସୁ ଛସୁ ତଣ୍ହାସୁ ୟସ୍ମା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ତଣ୍ହା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ସା ଅବ୍ୟାକତାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସପଞ୍ହାନଂ ପାଳିୟା ଅତ୍ଥୋ ନିୟ୍ୟାତି । କାମତଣ୍ହାତିଆଦୀହି ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଛପି ତଣ୍ହା ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ରୂପାଦୀସୁ ହି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କାମସ୍ସାଦୱସେନ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା । ‘‘ଭୱିସ୍ସତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତା ତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା । ‘‘ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତା ତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି । ନନୁ ସା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ପଦଂ ତଣ୍ହାୟ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିଂ ଦୀପେତି, ନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱଂ ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଧମ୍ମତଣ୍ହା ଅବ୍ୟାକତାତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଧମ୍ମତଣ୍ହାନଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୮୧-୬୮୫. ଇଦାନି ଧମ୍ମତଣ୍ହା ନଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ରାପି ୟସ୍ମା ସା ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ଧମ୍ମତଣ୍ହା ନଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ତେରସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୪. ଚୁଦ୍ଦସମୱଗ୍ଗୋ
୧. କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୮୬-୬୯୦. ଇଦାନି କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲଂ ୱା କୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିସନ୍ଧାନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟେ ପନ ୟସ୍ମା ଏକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ରଜ୍ଜତି ୱିରଜ୍ଜତି ଚ, ତସ୍ମା ତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିସନ୍ଦହତୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକା; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ; ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଆୱଟ୍ଟନା ପଣିଧୀତି ଉଭୟଂ ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ଆୱଟ୍ଟନା । ଭୱଙ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତି ଠପେତୀତି ପଣିଧି । କୁସଲଂ ଅନାୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସାତି ୟଂ ତଂ ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ ପଟିସନ୍ଦହନ୍ତଂ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅନାୱଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ପନ ୱିନା ଆୱଜ୍ଜନେନ କୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । କୁସଲଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋତି ଇଦଂ ୟଦି ଅକୁସଲାନନ୍ତରଂ କୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ଆୱଜ୍ଜନେନ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ନନୁ ୟସ୍ମିଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ୱଚନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ସରାଗୱିରାଗୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି, ନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଅନନ୍ତରତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
କୁସଲାକୁସଲପଟିସନ୍ଦହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୧-୬୯୨. ଇଦାନି ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତେସିୟେନ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହେୱ ଓପପାତିକାନଂ ସଳାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ମନାୟତନକାୟାୟତନାନେୱ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତସତ୍ତତିରତ୍ତିମ୍ହି । ତାନି ଚ ଖୋ ୟେନ କମ୍ମୁନା ପଟିସନ୍ଧି ଗହିତା, ତସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା କତତ୍ତାତି ଅୟଂ ସକସମୟେ ୱାଦୋ । ୟେସଂ ପନ ଏକକମ୍ମସମ୍ଭୱତ୍ତା ସମ୍ପନ୍ନସାଖାୱିଟପାନଂ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଅଂକୁରୋ ୱିୟ ବୀଜମତ୍ତଂ ସଳାୟତନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସଳାୟତନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୀତିଆଦି ସଳାୟତନେ ସତି ଏୱରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ଓକ୍କମେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପରତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ପଚ୍ଛା କେସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସଳାୟତନୁପ୍ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୩-୬୯୭. ଇଦାନି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀସୁ ରୂପଦସ୍ସନସଦ୍ଦସୱନାଦୀନଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ୱିଞ୍ଞାଣାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂୟେୱାତି ୟଦି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୱିପାକମନୋଧାତୁ ୱିୟ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସିୟାତି ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ପଞ୍ହେସୁ ସୁତ୍ତାଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ତଞ୍ଞେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୟଥା ପଠମଜୱନାନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟଜୱନଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ତଞ୍ଞେୱ ହୋତି, କିଂ ତେ ତଥା ଏତମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ଏକମେୱାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନଚ୍ଚତି ଗାୟତୀତିଆଦିୱଚନଂ ଆରମ୍ମଣସମୋଧାନେ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ୱୋକିଣ୍ଣଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା
୬୯୮-୬୯୯. ଇଦାନି ଅରିୟରୂପକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତା ରୂପଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଚତ୍ତାରି ଚ ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୭) ୱଚନତୋ ଉପାଦାୟରୂପନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅରିୟରୂପଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅରିୟାନଂ ରୂପଂ, ଅରିୟଂ ୱା ରୂପନ୍ତି ଅରିୟରୂପଂ । ଆମନ୍ତାତି ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । କୁସଲନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନେୱ ପଟିଜାନାତି । ଅନାସୱପୁଚ୍ଛାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଭୂତାନି ସେସରୂପସ୍ସ ଉପାଦାଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାନଂ । ତେସଞ୍ହି ରୂପମତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଅସିଦ୍ଧଂ, କୁତୋ ଉପାଦାରୂପତା; ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଅରିୟରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୦-୭୦୧. ଇଦାନି ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ସାନୁସୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋତି ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋ, ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞୋ କାମରାଗାନୁସୟୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ଅନୁସୟକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାନୁସୟୋତିଆଦି ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅନୁସୟସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସାନୁସୟୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦୀପେତି, ନ ଅନୁସୟପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଂ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞୋ ଅନୁସୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୨. ଇଦାନି ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ମନସିକରୋତୋପି ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ଅପ୍ପେକଦା, ଭୋ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅସୁଭତୋ ମନସିକରିସ୍ସାମୀତି ସୁଭତୋୱ ମନସିକରୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୭) । ତସ୍ମା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୩-୭୦୫. ଇଦାନି ପରିୟାପନ୍ନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାମରାଗୋ କାମଧାତୁଂ ଅନୁସେତି, କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ରୂପରାଗାରୂପରାଗାପି ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୁୟୋ ଅନୁସେନ୍ତି । ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନାୟେୱ ଚ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ରୂପରାଗୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ। ତତ୍ଥ ଅନୁସେତୀତି ୟଥା କାମରାଗୋ କାମୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତଂ କାମଧାତୁଂ ସହଜାତୱସେନ ଅନୁସେତି, କିଂ ତେ ଏୱଂ ରୂପରାଗୋ ରୂପଧାତୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ପରିୟାପନ୍ନୋତି ୟଥା ଚ ସୋ ତିୱିଧାୟ କାମଧାତୁୟା କିଲେସକାମୱସେନ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋ, କିଂ ତେ ଏୱଂ ରୂପରାଗୋପି ରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ପନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ତମତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖାପେତୁଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟସଙ୍ଖାତେହି ସମାପତ୍ତେସିୟାଦୀହି ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ସମାପତ୍ତେସିୟୋତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ନନୁ କାମରାଗୋତିଆଦିୱଚନମ୍ପି କାମରାଗସ୍ସେୱ କାମଧାତୁୟଂ ଅନୁସୟଭାୱଂ ପରିୟାପନ୍ନତଞ୍ଚ ଦୀପେତି, ନ ଇତରେସଂ ଇତରଧାତୂସୂତି ।
ପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୬-୭୦୮. ଇଦାନି ଅବ୍ୟାକତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ଖୋ, ୱଚ୍ଛ, ଅବ୍ୟାକତମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୧୬ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ସସ୍ସତାଦିଭାୱେନ ଅକଥିତତ୍ତା । ୟେସଂ ପନ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମାବ୍ୟାକତଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଗତମ୍ପି ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଚ; ତେସଂ ତଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୦୯-୭୧୦. ଇଦାନି ଅପରିୟାପନ୍ନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଝାନଲାଭୀ କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ନ ପନ ୱିଗତଦିଟ୍ଠିକୋତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଅପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଚୁଦ୍ଦସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୫. ପନ୍ନରସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୧୧-୭୧୭. ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟତାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ୟେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେସଞ୍ଞେୱ ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ୟୋ ୱା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ତେସଂୟେୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟତା ୱୱତ୍ଥିତାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ପଚ୍ଚୟତାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୧୮-୭୧୯. ଇଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ସମୟେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଅୟମେୱ ତନ୍ତି, ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାପି ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି ଅୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୱ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପନ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାୟାତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତାପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ। ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରେନାତି ଏତ୍ଥ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋୱ ଗହିତୋ । ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାପି ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅତ୍ଥିଅୱିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟାପି ତଣ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା କାମୁପାଦାନଂ ସେସାନି ତୀଣି ଉପାଦାନାନି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରା ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ଜରାମରଣପଚ୍ଚୟାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାତି ସକୱାଦିସ୍ସାତି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଅଦ୍ଧାକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୦-୭୨୧. ଇଦାନି ଅଦ୍ଧାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କଥାୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୮) ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ କାଲସଙ୍ଖାତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ଅତ୍ଥୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି; ତେସଂ ‘‘ଅଦ୍ଧା ନାମ କୋଚି ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର କାଲପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତା । ରୂପାଦୟୋ ପନ ଖନ୍ଧାୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନା’’ତି ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଦ୍ଧା ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ସୋ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ, ରୂପାଦୀସୁ ଅନେନ ଅଞ୍ଞତରେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଅଦ୍ଧାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଖଣଲୟମୁହୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୨-୭୨୩. ଖଣଲୟମୁହୁତ୍ତକଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବେପି ହେତେ ଖଣାଦୟୋ ଅଦ୍ଧାପରିୟାୟା ଏୱାତି ।
ଖଣଲୟମୁହୁତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଆସୱକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୪-୭୨୫. ଇଦାନି ଆସୱକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୂହି ଆସୱେହି ଉତ୍ତରି ଅଞ୍ଞୋ ଆସୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ସାସୱା ସିୟୁଂ, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଅନାସୱାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ଆସୱା ଅନାସୱା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେହି ମଗ୍ଗାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ମଗ୍ଗୋତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଆସୱକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଜରାମରଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୬-୭୨୭. ଇଦାନି ଜରାମରଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଜରାମରଣଂ ନାମ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଲୋକିୟନ୍ତି ୱା ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଲୋକିୟା ଧମ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା’’ତି ହି ଦୁକେ ଜରାମରଣଂ ନେୱ ଲୋକିୟପଦେ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଇମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଜରାମରଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଜରାମରଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୨୮-୭୨୯. ଇଦାନି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମ ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପନ ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋ । ଇତି ସା ନେୱ ଲୋକିୟା ନ ଲୋକୁତ୍ତରା । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋକିୟା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ପୁରିମକଥାସଦିସମେୱାତି ।
ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଦୁତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୦-୭୩୧. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସା ଲୋକୁତ୍ତରା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।
ଦୁତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୨. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ‘‘ଅସୁକୋ ମରଣଧମ୍ମୋ, ଅସୁକୋ ନ ମରଣଧମ୍ମୋ’’ତି ସତ୍ତାନଂ ମରଣଧମ୍ମତାୟ ନିୟାମୋ ନତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋପି କାଲଂ କରେୟ୍ୟାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକାନଂ; ତେସଂ ସମାପନ୍ନାୟପି ମରଣଧମ୍ମତାୟ ମରଣସମୟଞ୍ଚ ଅମରଣସମୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା କାଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ନାମ ମରଣନ୍ତିକେହି ଫସ୍ସାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ତେନାକାରେନ ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିମାହ ।
ଅଫସ୍ସକସ୍ସ କାଲକିରିୟାତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠୋ ସେସସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି ୱିସଂ କମେୟ୍ୟାତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠୋ ସମାପତ୍ତିଆନୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟୱାରେ ସରୀରପକତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ସମାପତ୍ତିଆନୁଭାୱୋ ନାମ ନ ହୋତି, ତେନେୱ ନ ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି ।
୭୩୩-୭୩୪.ନ କାଲଂ କରେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଅତ୍ଥି ସୋ ନିୟାମୋତି ପରୱାଦିସ୍ସ ପଞ୍ହେ ପନ ୟସ୍ମା ଏୱରୂପୋ ନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀତିଆଦି ସକୱାଦିନା ‘‘ନିୟାମେ ଅସନ୍ତେପି ମରଣସମୟେନେୱ ମରତି, ନାସମୟେନା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦି ନିୟାମାଭାୱେନ କାଲକିରିୟା ଭୱେୟ୍ୟ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନୋପି ଭୱେୟ୍ୟ । ତତୋ ‘‘ପଞ୍ଚହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ନ ଚୱତି, ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ସୁତ୍ତୱିରୋଧୋ ସିୟା । ୟଥା ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିସ୍ସ କାଲକିରିୟା ନ ହୋତି, ତଥା ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସାପୀତି ।
ତତିୟସଞ୍ଞାୱେଦୟିତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୫. ଇଦାନି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତଭାୱନା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିପି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିପି ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମ । ଇତି ଦ୍ୱେ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟୋ ଲୋକିୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକା ହୋତି, ଲୋକୁତ୍ତରା ଅରିୟାନଂ, ସା ଚ ନାସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକା । ଇମଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅୱିସେସେନ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅଲୋଭାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିମାହ ।
୭୩୬.ଇଧାପି ଅସଞ୍ଞୀତି ପଞ୍ହେ ଇଧ ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ଅସଞ୍ଞିତା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତତ୍ରାପି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେନେୱ । ତସ୍ମା ଇମଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତେନ ଛଲେନ ପତିଟ୍ଠାପିତା ହୋତି । ଇଧ ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଅସଞ୍ଞିତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ତତ୍ରାପି ଇତୋ ଚୁତସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିମେୱ ତସ୍ମାପି ଇମାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ପତିଟ୍ଠାପିତା ଲଦ୍ଧି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟେୱାତି ।
ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୁପିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୩୭. ଇଦାନି କମ୍ମୂପଚୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ କମ୍ମୂପଚୟୋ ନାମ କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ଅନାରମ୍ମଣୋତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି କମ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞୋ କମ୍ମୂପଚୟୋ, ଫସ୍ସାଦିତୋପି ଅଞ୍ଞେନ ଫସ୍ସୂପଚୟାଦିନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅଞ୍ଞୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୭୩୮-୭୩୯.କମ୍ମେନସହଜାତୋତି ପଞ୍ହେସୁ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । କୁସଲୋତି ପଞ୍ହେସୁପି ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପରତୋ ଅକୁସଲୋତିପଞ୍ହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୭୪୦.ସାରମ୍ମଣୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ଏକନ୍ତଂ ଅନାରମ୍ମଣମେୱ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିକ୍ଖିପତି । ଚିତ୍ତଂ ଭିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ୟଦା ଚିତ୍ତଂ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ହୋତି, ତଦା କମ୍ମଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତେ ଭିଜ୍ଜମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଭିଜ୍ଜତି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ଚେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚ ।
୭୪୧.କମ୍ମମ୍ହି କମ୍ମୂପଚୟୋତି କମ୍ମେ ସତି କମ୍ମୂପଚୟୋ, କମ୍ମେ ୱା ପତିଟ୍ଠିତେ କମ୍ମୂପଚୟୋ, କମ୍ମୂପଚୟତୋୱ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତସ୍ମିଂ ପନ କମ୍ମେ ନିରୁଦ୍ଧେ ୟାୱ ଅଂକୁରୁପ୍ପାଦା ବୀଜଂ ୱିୟ ୟାୱ ୱିପାକୁପ୍ପାଦା କମ୍ମୂପଚୟୋ ତିଟ୍ଠତୀତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ତଞ୍ଞେୱ କମ୍ମଂ, ସୋ କମ୍ମୂପଚୟୋ, ସୋ କମ୍ମୱିପାକୋତି ୟସ୍ମା କମ୍ମମ୍ହି କମ୍ମୂପଚୟୋ, ସୋ ଚ ୟାୱ ୱିପାକୁପ୍ପାଦା ତିଟ୍ଠତୀତିସ୍ସ ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ନଂ ତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଏକତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି ୱିପାକୋ ସାରମ୍ମଣୋତି ଇଦଂ ୱିପାକୋ ୱିୟ ୱିପାକଧମ୍ମଧମ୍ମୋପି ଆରମ୍ମଣପଟିବଦ୍ଧୋୟେୱାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ପନ ଲଦ୍ଧିୱସେନେକଂ ପଟିଜାନାତି, ଏକଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପଟିଲୋମେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
କମ୍ମୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ପନ୍ନରସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
ତତିୟପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୧୬. ସୋଳସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ନିଗ୍ଗହକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୪୩-୭୪୪. ଇଦାନି ନିଗ୍ଗହକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଲୋକେ ବଲପ୍ପତ୍ତା ୱସୀଭୂତା, ତେ ୟଦି ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁଂ, କା ତେସଂ ବଲପ୍ପତ୍ତି, କୋ ୱସୀଭାୱୋ । ବଲପ୍ପତ୍ତିୟା ପନ ୱସୀଭାୱେନ ଚ ଅଦ୍ଧା ତେ ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପରୋ ପରସ୍ସାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ଥ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସଂକିଲେସାପତ୍ତିତୋ ନିୱାରେତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି । ପଗ୍ଗହକଥାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନିଗ୍ଗହକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୪୭-୭୪୮. ଇଦାନି ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବହୂନଂ ୱତ ନୋ ଭଗୱା ସୁଖଧମ୍ମାନଂ ଉପହତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୮) ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପରୋ ପରସ୍ସ ସୁଖଂ ଅନୁପ୍ପଦେତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁପ୍ପଦେତୀତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ତାଦିସଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅତ୍ତନୋ ସୁଖନ୍ତିଆଦିପଞ୍ହେ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପରସ୍ସ ୱା, ତଂ ଅନୁପ୍ପଦାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟଂ ତସ୍ସେୱ, କିଂ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଦାନଂ ନାମାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ନେୱତ୍ତନୋତିଆଦିପଞ୍ହେ ପନ ୟଂ ଏୱରୂପଂ, ନ ତଂ ଅନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ ନାମ ଭୱିତୁମରହତୀତି ଲଦ୍ଧିୟାପଟିଜାନାତି । ନୋ ଚ ୱତ ରେତିତାଦିସସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅଭାୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖଧମ୍ମାନଂ ଉପହତ୍ତାତିୱଚନଂ ଭଗୱତୋ ପରେସଂ ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ଅନ୍ନାଦୀନଂ ୱିୟ ସୁଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଦାନଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସୁଖାନୁପ୍ପଦାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୪୯-୭୫୩. ଇଦାନି ଅଧିଗୟ୍ହ ମନସିକାରକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ମନସିକାରୋ ନୟତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଏକସଙ୍ଖାରସ୍ସାପି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦିଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ଅୱସେସେସୁ ନୟତୋ ମନସିକାରୋ ହୋତି । ଅତୀତେ ପନ ସଙ୍ଖାରେ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନ ଅନାଗତେ ମନସିକାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଅତୀତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ମନସିକରୋତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ମନସିକାରୋ ହୋତି। ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ତେ ମନସିକରୋତି, ତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକ୍ଖଣେ ମନସିକାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନାମ ଅଧିଗୟ୍ହ ଅଧିଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରେ ଏକତୋ ମନସିକରୋତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାପରସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ ।
ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ଏକତୋ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ତେ ମନସିକରୋତି, ତମ୍ପି ମନସିକାତବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂଚିତ୍ତତାୟ ଚୋଦେତୁଂ ତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ଆହ । ଇତରୋ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏୱଂଲକ୍ଖଣଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଞାତତ୍ତା ପନ ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଞାତମେୱ ହୋତୀତି ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ୱା ତଞ୍ଞେୱ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସେସପଞ୍ହଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେନ ଫସ୍ସେନାତିଆଦୀସୁ ପନ ତଥାରୂପଂ ସୁତ୍ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ । ଅତୀତାଦିପଞ୍ହେସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖେପପଟିଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିୱଚନଂ ନୟତୋ ଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଏକକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣତୋ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଅଧିଗୟ୍ହମନସିକାରକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ରୂପଂ ହେତୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୫୪-୭୫୬. ଇଦାନି ରୂପଂ ହେତୂତି କଥାନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହେତୂତି କୁସଲମୂଲାଦିନୋ ହେତୁହେତୁସ୍ସାପି ନାମଂ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପଚ୍ଚୟସ୍ସାପି । ଇମଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅୱିସେସେନେୱ ରୂପଂ ହେତୂତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଲୋଭୋ ହେତୂତି କିଂ ତେ ରୂପଂ ଅଲୋଭସଙ୍ଖାତୋ ହେତୂତି ପୁଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମହାଭୂତା ଉପାଦାୟରୂପାନଂ ଉପାଦାୟହେତୂତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ହେତୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ମୂଲଟ୍ଠେନ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ରୂପଂ ହେତୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୫୭-୭୫୯. ସହେତୁକକଥାୟମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ରୂପଂ ସହେତୁକନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ରୂପଂ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୬୦-୭୬୪. ଇଦାନି ରୂପଂ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲମ୍ପୀ’’ତିୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ କାୟୱଚୀକମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିରୂପଂ କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲମ୍ପୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହିସାସକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ରୂପଂ କୁସଲନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ରୂପଂ କୁସଲଂ, ଏୱଂୱିଧେନ ଅନେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ସାରମ୍ମଣନ୍ତି ଆଦିମାହ । ପରତୋ ଅକୁସଲପଞ୍ହେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ରୂପଂ କୁସଲାକୁସଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ରୂପଂ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୬୫-୭୬୭. ଇଦାନି ରୂପଂ ୱିପାକୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ୱିୟ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ରୂପମ୍ପି ୱିପାକୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ରୂପଂ ୱିପାକୋ, ଏୱଂୱିଧେନ ଅନେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ସୁଖୱେଦନୀୟନ୍ତିଆଦିମାହ । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ରୂପଂ ୱିପାକୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ରୂପଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୬୮-୭୭୦. ଇଦାନି ରୂପଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ କାମାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ରୂପଂ, ତଂ ୟସ୍ମା କାମାୱଚରଂ, ତସ୍ମା ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକମ୍ମାନମ୍ପି କତତ୍ତା ରୂପେନ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ରୂପଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ରୂପାରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୭୧-୭୭୫. ଇଦାନି ରୂପରାଗୋ ରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋ ଅରୂପରାଗୋ ଅରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତି କଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାମରାଗୋ କାମଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ରୂପରାଗାରୂପରାଗେହିପି ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନେହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଧାତୁଂ ଅନୁସେତି, ଅରୂପଧାତୁଂ ଅନୁସେତୀ’’ତି ପଦଂ ୱିସେସୋ । ସା ଚ ଲଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚ । ଅୟଂ ଅନ୍ଧକାନଂୟେୱାତି ।
ରୂପରାଗୋ ରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋ ଅରୂପରାଗୋ ଅରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ରୂପାରୂପଧାତୁପରିୟାପନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସୋଳସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୭. ସତ୍ତରସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୭୬-୭୭୯. ଇଦାନି ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଅରହତୋ ଦାନସଂୱିଭାଗଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦୀନି କମ୍ମାନି ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଅରହା ନାମ ପହୀନପୁଞ୍ଞପାପୋ, ସୋ ୟଦି ପୁଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ପାପମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋତି ଆହ । ଇତରୋ ପାଣାତିପାତାଦିକିରିୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରନ୍ତିଆଦୀସୁ ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ ଅରହତୋ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାତିଆଦୀସୁ କିରିୟଚିତ୍ତେନ ଦାନାଦିପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସକୱାଦୀ ପଟିଜାନାତି । ଇତରୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କିରିୟାପୱତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନେନେୱ ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେତି । ସା ପନ ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତା ହୋତୀତି ।
ଅତ୍ଥି ଅରହତୋ ପୁଞ୍ଞୂପଚୟୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୮୦. ଇଦାନି ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଞ୍ଚେତନିକାନଂ କମ୍ମାନଂ କତାନଂ ଉପଚିତାନଂ ଅପଟିସଂୱେଦିତ୍ୱା ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧୭) ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅରହତା ନାମ ସବ୍ବକମ୍ମୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦୟିତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି, ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକାନଞ୍ଚେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅକାଲମଚ୍ଚୁ, ଅରହନ୍ତଘାତକେନ ନାମ ନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ନତ୍ଥି ଅରହନ୍ତଘାତକୋତି ଆହ । ଇତରୋ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସ୍ସ ଚେୱ ତାଦିସାନଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ଭାୱତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୭୮୧.ୱିସଂ ନ କମେୟ୍ୟାତି ପଞ୍ହେ ‘‘ୟାୱ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ନ କମତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି ।
୭୮୨.ନାହଂ,ଭିକ୍ଖୱେତି ସୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ସଞ୍ଚେତନିକାନଂ କମ୍ମାନଂ କତାନଂ ୱିପାକଂ ଅପଟିସଂୱେଦିତ୍ୱା ଅୱିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନନୁଭୱିତ୍ୱା ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱଂ ତେସଂ କମ୍ମାନଂ ପରିୱଟୁମପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱଂ ନ ୱଦାମି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାନଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ, ନ ତତୋ ପରଂ, ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ଉପପତ୍ତିଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ନ ତତୋ ପରଂ, ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟାନଂ ୟଦା ୱିପାକୋକାସଂ ଲଭନ୍ତି, ତଥାରୂପେ ଅପରାପରେ ୱା ପରିୟାୟେ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ସଂସାରପୱତ୍ତେ ସତି ଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରେ କମ୍ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତେସୋ ଜଗତିପ୍ପଦେସୋ, ୟତ୍ଥଟ୍ଠିତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାପକମ୍ମାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଦେତଂ ‘‘ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅୱସ୍ସଂ ଅରହତୋ ପଟିସଂୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି କପ୍ପନାୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂ’’ତି ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ କତଂ, ତଂ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ।
ନତ୍ଥି ଅରହତୋ ଅକାଲମଚ୍ଚୂତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୮୩. ଇଦାନି ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମୁନା ୱତ୍ତତି ଲୋକୋ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକୱଟ୍ଟଂ କମ୍ମତୋୱ ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ରାଜଗିରିକାନଞ୍ଚେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ଥିକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବମିଦନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ କମ୍ମମ୍ପି କମ୍ମତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ କମ୍ମମ୍ପି କମ୍ମତୋତି ଆହ । ଇତରୋ ୟଦି କମ୍ମମ୍ପି କମ୍ମତୋୱ ନାମ ତଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକୋୟେୱ ସିୟାତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋ, ପୁବ୍ବେକତହେତୁନା ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ପୁବ୍ବେକତହେତୁୱାଦଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ।
୭୮୪.କମ୍ମୱିପାକତୋତି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋ, ୟଂ ଅତୀତଭୱେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ, ତମ୍ପି ପୁରିମତରେ ଭୱେ କମ୍ମତୋତି କମ୍ମୱିପାକୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ତେ ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମୱିପାକତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ବୀଜତୋ ଅଂକୁରସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପୱତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତସ୍ସାପି କମ୍ମସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ପୁରିମବୀଜତୋ ୱିୟ ପୁରିମକମ୍ମତୋ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଟିଜାନାତି । ପାଣଂ ହନେୟ୍ୟାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବଂ କମ୍ମୱିପାକତୋ, ପାଣାତିପାତାଦୀନି କମ୍ମୱିପାକେନେୱ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନାପି ପୁରିମକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ୱିପାକୋୟେୱାତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ପାଣାତିପାତୋ କମ୍ମୱିପାକତୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପାଣାତିପାତୋ ୱିୟ ୱିପାକୋପି ସଫଲୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ସଫଲୋତି ଆହ । ଇତରୋ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକାଦିଭାୱତୋ ସଫଲତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିଜାନାତି । କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ପନ ଇଦଂ ନାମ ଫଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରୋ ସଫଲୋତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ଦାନଫଲଂ ପୁଚ୍ଛତି । କମ୍ମୁନା ୱତ୍ତତୀତି ସୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅକମ୍ମୱାଦିତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି କମ୍ମ’’ନ୍ତି କମ୍ମୱାଦିତଂ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ଦୀପେତି । ନ ସବ୍ବସ୍ସେୱ କମ୍ମତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସବ୍ବମିଦଂ କମ୍ମତୋତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୮୬-୭୮୭. ଇଦାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ – ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଞ୍ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ । ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି, ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତର’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ, ତେସଂ ଇତରସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଞ୍ଞେୱାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେନେୱ ତେନ ଅନିଚ୍ଚେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଞ୍ଞେୱ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ନନୁଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ନନୁ ପଥୱୀପବ୍ବତପାସାଣାଦି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୭୮୮.ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଞ୍ଞେୱ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ହେ ଆମନ୍ତାତି ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି । ଉଣ୍ହକାଲସ୍ମିଞ୍ହି ଅଗ୍ଗି ସୀତକାଲେ ଚ ୱାତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ନିଚ୍ଚମ୍ପି ଭୋଗୱିନାସାଦୟୋ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ । ତସ୍ମା ୱିନାପି ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମ୍ମକିଲେସେହି ପନ ଅନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ମଗ୍ଗେନ ଅପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ତିଣକଟ୍ଠାଦିନିରୋଧୋ ୱା ଉତୁବୀଜାଦିନିରୋଧୋ ୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଇତରଂ ପନ ଦୁକ୍ଖମେୱାତି ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଜାନାତି । ୟଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସାତିଆଦିୱଚନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପରିଞ୍ଞାତସ୍ସ ପୁନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ସକୱାଦିନା ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ପନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୮୯-୭୯୦. ଇଦାନି ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅୱସେସା ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ସମୁଦୟସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋପୀତି ଆହ । ଇତରୋ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ପୱତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତୀଣେୱାତି ପଞ୍ହେସୁ ସୁତ୍ତୱିରୋଧଭୟେନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୯୧-୭୯୨. ଇଦାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ, ମଗ୍ଗଫଲେହି ଅଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଘୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ ନ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ମହାପୁଞ୍ଞୱାଦୀସଙ୍ଖାତାନଂ ୱେତୁଲ୍ଲକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ନ ନଂ ସତ୍ଥା ଆହୁନେୟ୍ୟାତିଆଦୀହି ଥୋମେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ନନୁ ସଙ୍ଘୋ ଆହୁନେୟ୍ୟୋତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୀତି ‘‘ୟେ ତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେନ୍ତି, ତେ ପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ଅସତି କସ୍ସ ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆହୁତିଂ ଜାତୱେଦୋ ୱାତି ସୁତ୍ତଂ ପରସମୟତୋ ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ମହାମେଘନ୍ତି ମେଘୱୁଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁଟ୍ଠିଞ୍ହି ମେଦନୀ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ମେଘମେୱ । ମଗ୍ଗୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନି ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ୱଦତି, ନ ଚ ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ । ମଗ୍ଗଫଲପାତୁଭାୱପରିସୁଦ୍ଧେ ପନ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ପୁଗ୍ଗଲା ସଙ୍ଘୋ, ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୯୩-୭୯୪. ଇଦାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ତାନି ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଆହୁନେୟ୍ୟୋତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ନ ନଂ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ଥୋମେୟ୍ୟା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସୋଧେତୀତି ମହପ୍ଫଲଂ କରୋତି । ସଙ୍ଘସ୍ମିଞ୍ହି ଅପ୍ପଂ ଦିନ୍ନଂ ବହୁ ହୋତି, ବହୁ ଦିନ୍ନଂ ବହୁତରଂ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ଦକ୍ଖିଣାରହା ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା, ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୁଂ ସମତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦକ୍ଖିଣଂ ଆରାଧେନ୍ତୀତି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟପି ଦକ୍ଖିଣାୟ ମହନ୍ତଂ ଫଲଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ୱିସୋଧେତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୯୫-୭୯୬. ଇଦାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ରାପି ‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ତାନି କିଞ୍ଚି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତି, ପିୱତି, ଖାଦତି, ସାୟତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘୋ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଭତ୍ତାଦିକରଣଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ନନୁ ଅତ୍ଥି କେଚି ସଙ୍ଘଭତ୍ତାନି କରୋନ୍ତୀତିଆଦିମାହ । ଗଣଭୋଜନନ୍ତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘୋ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, କସ୍ସ ଗଣଭୋଜନାଦୀନି ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠ ପାନାନୀତି ଇଦମ୍ପି ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘୋ ନ ପିୱେୟ୍ୟ, କସ୍ସେତାନି ପାନାନି ସତ୍ଥା ଅନୁଜାନେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘୋ ଭୁଞ୍ଜତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୯୭-୭୯୮. ଇଦାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ରାପି ‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନେୱ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ନ ଚ ସକ୍କା ତେସଂ କିଞ୍ଚି ଦାତୁଂ, ନ ଚ ତେହି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ, ନାପି ତେସଂ ଦାନେନ କୋଚି ଉପକାରୋ ଇଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଆହୁନେୟ୍ୟୋତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ନଂ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ଥୋମେୟ୍ୟା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୭୯୯. ଇଦାନି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ନ କିଞ୍ଚି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଲୋକାନୁୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପନ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ନିରୁପକାରତ୍ତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଂୟେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଅଗ୍ଗୋତିଆଦି ‘‘ମନୁସ୍ସଦୁସ୍ସୀଲେପି ଦାନଂ ସହସ୍ସଗୁଣଂ ହୋତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଏୱରୂପେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲେ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୦-୮୦୧. ଇଦାନି ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଦି ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣା ୱିସୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ମହପ୍ଫଲା ଭୱେୟ୍ୟ । ଦାୟକେନ ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ପଟିଗ୍ଗାହକେନ ୱିପାକୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ପରଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୋ କରେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଦାୟକତୋୱ ଦାନଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ନୋ ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ, ଦାୟକସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ୱିପାକଦାୟିକା ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଆହୁନେୟ୍ୟାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦାନଂ ନ ୱିସୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, କିମସ୍ସ ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱୋ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରକୋତି ୟଦି ଦାୟକସ୍ସ ଦାନଚେତନା ପଟିଗ୍ଗାହକେନ କତା ଭୱେୟ୍ୟ, ୟୁତ୍ତରୂପଂ ସିୟା । ତସ୍ସ ପନ ଦାନଚେତନା ପରିସୁଦ୍ଧା ପଟିଗ୍ଗାହକସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ମହାୱିପାକଟ୍ଠେନ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଅଚୋଦନା ଏସା ‘‘ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦାନଂ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।
ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ସତ୍ତରସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୮. ଅଟ୍ଠାରସମୱଗ୍ଗୋ
୧. ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୨-୮୦୩. ଇଦାନି ମନୁସ୍ସଲୋକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ତଥାଗତୋ ଲୋକେ, ଜାତୋ ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢୋ, ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତି ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଲୋକେନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୪) ସୁତ୍ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ତୁସିତଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସତି, ନ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନିମ୍ମିତରୂପମତ୍ତକଂ ପନେତ୍ଥ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ୱେତୁଲ୍ଲକାନଂୟେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ପୁଟ୍ଠୋକାସେନ ଚେୱ ସୁତ୍ତସାଧନେନ ଚ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ନନୁ ଅତ୍ଥୀତିଆଦିମାହ । ଲୋକେ ଜାତୋତି ପରୱାଦୀ ତୁସିତପୁରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ଥାରା ପନେତଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଞ୍ଞେୱ ସନ୍ଧାୟ ଲୋକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ପରୱାଦୀ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱଦତି, ସତ୍ଥା ପନ ଆରମ୍ମଣଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିହାସି । ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଲୋକେନାତି ପରୱାଦୀ ମନୁସ୍ସଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତତଂୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି, ସତ୍ଥା ପନ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ କିଲେସେହି ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ୱିହାସି । ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ମନୁସ୍ସଲୋକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୪-୮୦୬. ଇଦାନି ଧମ୍ମଦେସନାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ତୁସିତପୁରେ ଠିତୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଅଭିନିମ୍ମିତଂ ପେସେସି, ତେନ ଚେୱ ତସ୍ସ ଚ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ନ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ୱେତୁଲ୍ଲକାନଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେନ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସ୍ୱେୱ ସତ୍ଥା ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅଭିନିମ୍ମିତୋ ଜିନୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତଥା ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଧମ୍ମଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. କରୁଣାକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୭-୮୦୮. ଇଦାନି କରୁଣାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପିୟାୟିତାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିପତ୍ତିୟା ସରାଗାନଂ ରାଗୱସେନ କରୁଣାପତିରୂପିକଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରାଗୋୱ କରୁଣା ନାମ, ସୋ ଚ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ କରୁଣା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘କରୁଣା ନାମେସା ନିକ୍କିଲେସତାୟ ଚେୱ ସତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିତାୟ ଚ ଏକାଦସାନିସଂସତାୟ ଚ ମେତ୍ତାଦୀହି ସମାନଜାତିକା, ତସ୍ମା ୟଦି ଭଗୱତୋ କରୁଣା ନତ୍ଥି, ମେତ୍ତାଦୟୋପିସ୍ସ ନ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମେତ୍ତାତିଆଦିମାହ । ଆକାରୁଣିକୋତି ପଞ୍ହେ ତଥାରୂପଂ ୱୋହାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
କରୁଣାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଗନ୍ଧଜାତକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୦୯. ଇଦାନି ଗନ୍ଧଜାତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱତି ଅୟୋନିସୋ ପେମୱସେନ ‘‘ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୋ ଅଞ୍ଞେ ଗନ୍ଧଜାତେ ଅତିୱିୟ ଅଧିଗଣ୍ହାତି, ନତ୍ଥି ତତୋ ଚ ସୁଗନ୍ଧତରଂ ଗନ୍ଧଜାତ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଗନ୍ଧଜାତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଏକମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୦-୮୧୧. ଇଦାନି ଏକମଗ୍ଗକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗୱତି ଅୟୋନିସୋ ପେମୱସେନେୱ ‘‘ଭଗୱା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ସକଦାଗାମୀ, ସକଦାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ଅନାଗାମୀ, ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ଏକେନେୱ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ସଚ୍ଛାକାସୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ଚତୂହି ଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଏକତୋ ସମୋଧାନୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନାତିଆଦି ‘‘କତରମଗ୍ଗେନ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନାତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ତେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ପହାନାଭାୱୱସେନ ଚୋଦେତି । ଭଗୱା ସୋତାପନ୍ନୋତି ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ପରତୋ ପଞ୍ହଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଏକମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୩-୮୧୬. ଇଦାନି ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ, ତତିୟଂ ଝାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୨୩-୯୩୪) ଇମଂ ପଟିପାଟିଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ୱିନାୱ ଝାନା ଝାନଂ ସଙ୍କମତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହିସାସକାନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ପଠମଜ୍ଝାନା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମେୱ ସଙ୍କମତି, ପଠମତୋ ତତିୟଂ, ଦୁତିୟତୋ ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ସଙ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ପଠମା ଝାନାତିଆଦିମାହ । ୟା ପଠମସ୍ସାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ପଠମତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟଂ, ଦୁତିୟାଦୀହି ୱା ତତିୟାଦୀନି ସମାପଜ୍ଜତି, ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମେ ଆଦୀନୱତୋତି ପଠମଂ କାମେ ଆଦୀନୱତୋ ମନସି କରୋତୋ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଝାନକ୍ଖଣେ ପନେସ ନିମିତ୍ତମେୱ ମନସି କରୋତି । ତଞ୍ଞେୱ ପଠମନ୍ତି ‘‘ୟଦି ପୁରିମଜୱନତୋ ପଚ୍ଛିମଜୱନଂ ୱିୟ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାୱଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ତଞ୍ଞେୱ ତଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦୀହି ପଟିପାଟିୟା ଝାନାନଂ ଦେସିତଭାୱଂ ଦୀପେତି, ନ ଅନନ୍ତରୁପ୍ପତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଝାନସଙ୍କନ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୧୭-୮୧୮. ଇଦାନି ଝାନନ୍ତରିକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ସମୟେ ‘‘ପଞ୍ଚକନୟେ ପଞ୍ଚ ଝାନାନି ୱିଭତ୍ତାନି, କେୱଲଂ ତୟୋ ସମାଧୀ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତସ୍ସ ସମାଧିନୋ ଓକାସଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟସ୍ସ ଚ ଝାନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଝାନନ୍ତରିକା ନାମ ଏସା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ସମ୍ମିତିୟାନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଝାନମ୍ପି ଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ଫସ୍ସାଦୟୋପି, ତସ୍ମା ୟଦି ଝାନନ୍ତରିକା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ଫସ୍ସନ୍ତରିକାଦୀହିପି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥି ଫସ୍ସନ୍ତରିକାତିଆଦିମାହ।
ଦୁତିୟସ୍ସ ଚ ଝାନସ୍ସାତି ‘‘ୟଦି ଝାନନ୍ତରିକା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦୁତିୟତତିୟାଦୀନିପି ଝାନାନେୱ, ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରିକାୟ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ କେୱଲଂ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚେୱ ପଟିଜାନାତି ଚ । ପଠମସ୍ସ ଚାତି ପୁଟ୍ଠୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି ।
୮୧୯.ସୱିତକ୍କୋ ସୱିଚାରୋତିଆଦି ‘‘ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସମାଧୀନଂ ସମାଧିଭାୱେ ସମାନେ ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋୱ ସମାଧି ଝାନନ୍ତରିକୋ, ନ ଇତରୋତି କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସହେତୂ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୨୦-୮୨୨.ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ପଠମଦୁତିୟାନି ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ‘‘ତେସଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂୟେୱ ଅନ୍ତରେ ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ଝାନନ୍ତରିକୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିଜାନାତି । ପଠମଂ ଝାନଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ତିଣ୍ଣଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି। ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ପଠମଂ ଝାନନ୍ତି ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ପୁଚ୍ଛତି । ସକୱାଦୀ ତସ୍ମିଂ ନୟେ ତସ୍ସ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ନନୁ ତୟୋ ସମାଧୀତି ଏତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ତେସୁ ତୀସୁ ସମାଧୀସୁ ଦ୍ୱେ ସମାଧୀ ଝାନାନେୱ, ନ ଝାନନ୍ତରିକା, ଏୱଂ ଇତରେନପି ଝାନେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଝାନନ୍ତରିକାୟାତି ।
ଝାନନ୍ତରିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୨୩-୮୨୫. ଇଦାନି ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଡକୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ୟଦି ଚ ସମାପନ୍ନୋ ତଂ ନ ସୁଣେୟ୍ୟ, କଥଂ କଣ୍ଡକୋ ସିୟା । ତସ୍ମା ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ, ସୁଣାତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତିଆଦି ‘‘ସମାପନ୍ନସ୍ସ ତାୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ୟଦି ସୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣେୟ୍ୟ, ରୂପମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଡକୋତି ୱିକ୍ଖେପକରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଓଳାରିକେନ ହି ସଦ୍ଦେନ ସୋତେ ଘଟ୍ଟିତେ ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସାଧକଂ । ଦୁତିୟସ୍ସ ଝାନସ୍ସାତିଆଦି ‘‘ୟଥା ଅଞ୍ଞୋପି କଣ୍ଡକୋ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସଦ୍ଦସ୍ସୱନମ୍ପୀ’’ତି ବୋଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଚକ୍ଖୁନାରୂପଂପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୨୬-୮୨୭. ଇଦାନି ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ପସାଦଚକ୍ଖୁମେୱ ରୂପଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ରୂପେନ ରୂପଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟାତୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପେନ ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତି ଆହ । ଇତରୋ ରୂପାୟତନଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଚକ୍ଖୁମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ପସ୍ସତୀତି ହି ମୟଂ ପଟିଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛାମ, ନ ଚକ୍ଖୂପସଂହାରମତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୱଦେହି ତାୱ ‘‘କିଂ ତେ ଚକ୍ଖୁମା ରୂପେନ ରୂପଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି । ଇତରୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି ଚେୱ ପଟିଜାନାତି ଚ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ହି ପଟିୱିଜାନାତି ନାମା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଆହ । ଇତରୋ ଲେସଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତେୱ । ଅତ୍ଥି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ଚକ୍ଖୁ ପଟିୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ପସ୍ସତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିୟ ତସ୍ସାପି ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ୟସ୍ମା ନ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧଂ ଚକ୍ଖୁ, ନ ତଂ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୋତେନ ସଦ୍ଦନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତି ସସମ୍ଭାରକଥାନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋପି ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋପି ।
ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ପସ୍ସତୀତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଅଟ୍ଠାରସମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୧୯. ଏକୂନୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ
୧. କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୨୮-୮୩୧. ଇଦାନି କିଲେସପଜହନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା କିଲେସପହାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ପହୀନକିଲେସସ୍ସ ଚ ଅତୀତାପି କିଲେସା ପହୀନାୱ ହୋନ୍ତି, ଅନାଗତାପି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାପି, ତସ୍ମା ଅତୀତେପି କିଲେସେ ପଜହତି, ଅନାଗତେପି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତୀତେତିଆଦିପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ। ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ନତ୍ଥି କିଲେସେ ଜହତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପରୱାଦିସ୍ସ ପଞ୍ହେ ୟସ୍ମା କଚୱରଂ ପଜହନ୍ତସ୍ସ କଚୱରେ ଛଡ୍ଡନୱାୟାମୋ ୱିୟ କିଲେସେ ପଜହନ୍ତସ୍ସ ନ ଅତୀତାଦିଭେଦେସୁ କିଲେସେସୁ ୱାୟାମୋ ଅତ୍ଥି, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ପୱତ୍ତିତେ କିଲେସା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟେୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପହୀନା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତେନ ହି ଅତୀତେ କିଲେସେ ପଜହତୀତିଆଦି ପନ ୟସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି କିଲେସପଜହନା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଅତୀତାଦିଭେଦେ ପଜହତୀତି ଛଲେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
କିଲେସପଜହନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୩୨. ଇଦାନି ସୁଞ୍ଞତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତାତି ଦ୍ୱେ ସୁଞ୍ଞତା ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ତେସୁ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ତାୱ ଏକଚ୍ଚଂ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ସିୟା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଅପରିୟାପନ୍ନମେୱ । ଇମଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବନିମିତ୍ତରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ‘‘ଅପ୍ପଣିହିତୋ’’ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । କସ୍ମା ପନେତଂ ଆଭତନ୍ତି ? ଅୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀୱାଦେ ଦୋସାରୋପନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ସ ହି ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ‘‘ଏକଦେସେନେୱ ସୁଞ୍ଞତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଆପଜ୍ଜତି । ଇମସ୍ସ ଦୋସସ୍ସାରୋପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତ’’ନ୍ତି ଆଭତଂ । ଇତରୋ ତସ୍ସ ପରିୟାପନ୍ନଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ଅନିଚ୍ଚୋତିଆଦି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତାୟ ସୁଞ୍ଞତାୟ ଅନିଚ୍ଚଭାୱାପତ୍ତିଦୋସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୩୩.ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତାତି ‘‘ୟଦି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତା ଅଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସୁଞ୍ଞତାୟପି ସେସକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନାୟ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତା ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସୁଞ୍ଞତା ସେସକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ନ ହୋତି, ସେସକ୍ଖନ୍ଧସୁଞ୍ଞତାପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା ନ ହୋତୀ’’ତି ପଟିଲୋମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୩୪.ସୁଞ୍ଞମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରାତି ସୁତ୍ତଂ ପରସମୟତୋ ଆଭତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତେ ଚ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତାତି ସାସନାୱଚରଂ ହୋତି, ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ନ ସୁଞ୍ଞତାୟ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନଭାୱଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ସୁଞ୍ଞତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୩୫-୮୩୬. ଇଦାନି ସାମଞ୍ଞଫଲକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟମ୍ପି ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ନାମାତି ସକସମୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ୟେସଂ ପନ ତଥା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘କିଲେସପହାନଞ୍ଚେୱ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ, ତସ୍ମା ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ୟଥା ପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ସାମଞ୍ଞଫଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୩୭-୮୪୦. ଇଦାନି ପତ୍ତିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଂ ୟଂ ପଟିଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ ପତ୍ତି ନାମ । ସା ଚ ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି। ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତିଆଦି ୟାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ପତ୍ତି ଅସଙ୍ଖତାତି ମଞ୍ଞତି, ତଂ ପକାସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକୱାଦୀ ‘‘ନ ହେୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ କେୱଲଂ ପତ୍ତିୟା ରୂପାଦିଭାୱଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ନ ହି ପତ୍ତି ନାମ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ନ ପନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱଂ ଅନୁଜାନାତି । ଇତରୋ ପନ ପଟିକ୍ଖେପମତ୍ତେନେୱ ଅସଙ୍ଖତାତି ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେତି, ସା ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟେୱାତି ।
ପତ୍ତିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୪୧-୮୪୩. ଇଦାନି ତଥତାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ରୂପାଦୀନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ରୂପାଦିସଭାୱତାସଙ୍ଖାତା ତଥତା ନାମ ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ସଙ୍ଖତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟମେୱାତି ।
ତଥତାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୪୪-୮୪୬. ଇଦାନି କୁସଲକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୱଜ୍ଜମ୍ପି କୁସଲଂ ଇଟ୍ଠପାକମ୍ପି । ଅନୱଜ୍ଜଂ ନାମ କିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ନୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଭଜତି । ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ ନାମ ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିପୱତ୍ତେସୁ ଇଟ୍ଠଫଲନିପ୍ଫାଦକଂ ପୁଞ୍ଞଂ । ଅୟଂ ନୟୋ କୁସଲତ୍ତିକେ ଆଦିପଦମେୱ ଭଜତି । ୟେସଂ ପନ ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନୱଜ୍ଜଭାୱମତ୍ତେନେୱ ନିବ୍ବାନଂ କୁସଲନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେସଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଟ୍ଠେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ କୁସଲତାଭାୱଂ ଦୀପେତୁଂ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମିଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
କୁସଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୪୭. ଇଦାନି ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ସକିଂ ନିମୁଗ୍ଗୋ ନିମୁଗ୍ଗୋୱ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୧୫) ସୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ମାତୁଘାତକୋତିଆଦି ‘‘ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ଚ ମାତୁଘାତକାଦୀନଞ୍ଚ ସମାନେ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମେ ମାତୁଘାତକାଦୀହିପି ତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟତେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ‘‘ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ସଂସାରଖାଣୁକୋ ଭୱନ୍ତରେପି ନିୟତୋୱ ଇମେ ପନ ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ନ ହେୱନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପତି।
୮୪୮.ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅୟଂ ନିୟତୋ ୱା ନୋ ୱା’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିଜାନାତି । ନୁପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପୁଟ୍ଠୋ ପନ ୟଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆସେୱନ୍ତୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତୋ ପହୀନାତି ପୁଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆରବ୍ଭ ଅସମୁଦାଚାରତୋ ପଟିଜାନାତି । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା ପହାନଂ ନାମ ୱିନା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନାତିଆଦିମାହ । ସୋ ଏକମଗ୍ଗେନାପି ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ କତମେନାତି ପୁଟ୍ଠୋ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଅକୁସଲେନାତିଆଦିମାହ ।
୮୪୯.ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦୁତିୟନିୟାମୁପ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରୋ ୟସ୍ମା ‘‘ୟେପି ତେ ଓକ୍କଲା ୱୟଭିଞ୍ଞା ନତ୍ଥିକୱାଦା ଅକିରିୟୱାଦା ଅହେତୁକୱାଦା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୩) ୱଚନତୋ ତିସ୍ସୋପି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି ।
୮୫୦. ଅଥ ନଂ ‘‘ନ ଚ ନାମ ସୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମୋ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ହଞ୍ଚୀତିଆଦିମାହ । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟତସ୍ସ ହି ଦୁତିୟନିୟାମୋ ନିରତ୍ଥକୋ । ନୁପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ପଞ୍ହେ ୟଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ସସ୍ସତନ୍ତି ଗହିତଂ, ତଦେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଗହେତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ପହୀନାତି ପୁଟ୍ଠୋ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିକ୍ଖିପତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଟିଜାନାତି । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୮୫୧-୮୫୨.ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ନ ପନ ସୋ ଭୱନ୍ତରେପି ନିମୁଗ୍ଗୋୱ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ହି ଭୱେ ଅଭବ୍ବୋ ସୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହିତୁନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି । ସବ୍ବକାଲଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିମୁଜ୍ଜତୀତିଆଦି ୱଚନମତ୍ତେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଅଚ୍ଚନ୍ତନିୟାମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୫୩-୮୫୬. ଇଦାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧା ଏୱ ନାମ, ନ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତଥା ଲୋକିୟଂ ୱୀରିୟଂ…ପେ॰… ସତି… ସମାଧି… ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାୟେୱ ନାମ, ନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଞ୍ଚେୱ ମହିସାସକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ। ନତ୍ଥି ଲୋକିୟା ସଦ୍ଧାତିଆଦି ୟସ୍ମା ଲୋକିୟାପି ସଦ୍ଧାଦୟୋୱ ଧମ୍ମା ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ନ ସଦ୍ଧାଦୀହି ଅଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଲୋକିୟାନମ୍ପି ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଞେୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି ଲୋକିୟୋ ମନୋତିଆଦି ୟଥା ତେ ଲୋକିୟାପି ମନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ମନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି, ଏୱଂ ଲୋକିୟା ସଦ୍ଧାଦୟୋପି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଉପମାୟ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଏକୂନୱୀସତିମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୨୦. ୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୫୭-୮୬୨. ଇଦାନି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଗରୂନି ଭାରିୟାନି, ତସ୍ମା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାପି ତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ୱିକୋପିତେସୁ ଆନନ୍ତରିକୋ ହୋତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ନାମ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଂ । ୟଦି ଚ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ସିୟା, ଅୱସେସା ପାଣାତିପାତାଦୟୋପି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚପାଣଂ ହନ୍ତ୍ୱାତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତଥାରୂପାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଅଭାୱେନ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ମାତୁଘାତକୋତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ରୋଗପଟିକାରାଦିକାଲେ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଘାତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ନନୁ ମାତା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତାତି ପଞ୍ହେପି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୋରୋପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସେୱ । ଏୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହଞ୍ଚୀତି ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ ଇତରସ୍ସ । ତଂ ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତମେୱ । ପିତୁଘାତକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଙ୍ଘଭେଦକେ ପନ ଧମ୍ମସଞ୍ଞିଂ ସନ୍ଧାୟ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଆନନ୍ତରିକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ ଭେତ୍ୱାନ, କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ପୁନ ସବ୍ବେତି ପୁଟ୍ଠୋ ସକପକ୍ଖେ ଧମ୍ମସଞ୍ଞିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପରପକ୍ଖେ ଧମ୍ମସଞ୍ଞିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଧମ୍ମସଞ୍ଞୀତି ପଞ୍ହଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ସୁତ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ଧମ୍ମୱାଦିସ୍ସ ଆନନ୍ତରିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋତି ଗାଥାୟପି ଅଧମ୍ମୱାଦୀୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇତରୋ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେତି । ସା ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟେୱାତି ।
ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୬୩-୮୬୫. ଇଦାନି ଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଞାଣଂ – ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ଲୋକିୟଂ ସମାପତ୍ତିଞାଣମ୍ପି ହୋତି ଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣମ୍ପି; ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦକଂ ମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ଫଲଞାଣମ୍ପି । ଇମଂ ପନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦକମେୱ ଞାଣଂ ନ ଇତରଂ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ହେତୁୱାଦାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପଞ୍ଞାତିଆଦି ଞାଣୱେୱଚନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ୟଦି ତସ୍ସ ଞାଣଂ ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଞାଦୟୋପି ନତ୍ଥି । ଅଥ ପଞ୍ଞାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ଞାଣମ୍ପି ଅତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ଞାଣତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତାତି । ପଠମଂ ଝାନନ୍ତିଆଦି ସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାତିଆଦି କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତୀତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଞାଣମେୱ ଦୀପେତି, ନ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ଞାଣନ୍ତି ।
ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୬୬. ଇଦାନି ନିରୟପାଲକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନିରୟେ ନେରୟିକକମ୍ମାନେୱ ନିରୟପାଲରୂପୱସେନ ୱଧେନ୍ତି, ନତ୍ଥି ନିରୟପାଲା ନାମ ସତ୍ତା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତତ୍ଥ ନିରୟପାଲା ନ ସିୟୁଂ, କମ୍ମକାରଣାପି ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । କାରଣିକେସୁ ହି ସତି କାରଣା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ନତ୍ଥି ନିରୟେସୂତିଆଦିମାହ ।
୮୬୭-୮୬୮.ଅତ୍ଥି ମନୁସ୍ସେସୂତି ପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ଞାପନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ମନୁସ୍ସେସୁ ସତି କାରଣିକେସୁ କାରଣା, ଏୱଂ ତତ୍ଥାପୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ଥି ନିରୟେସୂତି ପୁଚ୍ଛା ପରୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ନ ୱେସ୍ସଭୂ ନୋପି ଚ ପେତ୍ତିରାଜାତି ପରୱାଦିନା ସକସମୟତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆଭତଂ । ତଂ ପନ ସାସନାୱଚରିକନ୍ତି ସକୱାଦିନା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ତତ୍ଥ ୱେସ୍ସଭୂତି ଏକୋ ଦେୱୋ । ପେତ୍ତିରାଜାତି ପେତ୍ତିୱିସୟେ ପେତମହିଦ୍ଧିକୋ । ସୋମାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେହି ଇତୋ ପଣୁନ୍ନଂ ପରଲୋକଂ ପତ୍ତଂ ପୁରିସଂ ନ ଏତେ ୱେସ୍ସଭୂଆଦୟୋ ହନନ୍ତି । ୟେହି ପନ ସୋ କମ୍ମେହି ତତ୍ଥ ପଣୁନ୍ନୋ, ତାନି ସକାନି କମ୍ମାନିୟେୱ ନଂ ତତ୍ଥ ହନନ୍ତୀତି କମ୍ମସ୍ସକତଂ ଦୀପେତି, ନ ନିରୟପାଲାନଂ ଅଭାୱଂ । ସକୱାଦିନା ପନ ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଭତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ନୀତତ୍ଥାନେୱାତି ।
ନିରୟପାଲକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୬୯-୮୭୧. ଇଦାନି ତିରଚ୍ଛାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦେୱେସୁ ଏରାୱଣାଦୟୋ ଦେୱପୁତ୍ତା ହତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ ଅସ୍ସୱଣ୍ଣଂ ୱିକୁବ୍ବନ୍ତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତା । ୟେସଂ ପନ ତିରଚ୍ଛାନୱଣ୍ଣିନୋ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଦେୱେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତା’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ଦେୱୟୋନିୟଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତା ସିୟୁଂ, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟମ୍ପି ଦେୱା ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥି ତିରଚ୍ଛାନଗତେସୂତିଆଦିମାହ । କୀଟାତିଆଦି ୟେସଂ ସୋ ଅଭାୱଂ ଇଚ୍ଛତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏରାୱଣୋତି ପଞ୍ହେ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ, ନ ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ । ହତ୍ଥିବନ୍ଧାତିଆଦି ‘‘ୟଦି ତତ୍ଥ ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ସିୟୁଂ, ହତ୍ଥିବନ୍ଧାଦୟୋପି ସିୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟାୱସିକାତି ୟୱସ୍ସ ଦାୟକା । କାରଣିକାତି ହତ୍ଥାଚରିୟାଦୟୋ, ୟେହି ତେ ନାନାୱିଧଂ କାରଣଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ଭତ୍ତକାରକାତି ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ଭତ୍ତରନ୍ଧକା । ନ ହେୱନ୍ତି ତଥା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ।
ତିରଚ୍ଛାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୭୨-୮୭୫. ଇଦାନି ମଗ୍ଗକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧) ଇଦଞ୍ଚେୱ ସୁତ୍ତଂ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତତଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋୱ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହିସାସକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସମ୍ମାୱାଚା ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ, ସା ଚ ନ ମଗ୍ଗୋତିଆଦି ପରସମୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପରସମୟସ୍ମିଞ୍ହି ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ମଗ୍ଗଙ୍ଗନ୍ତି ଆଗତା । ରୂପତ୍ତା ପନ ମଗ୍ଗୋ ନ ହୋତୀତି ୱଣ୍ଣିତା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମଗ୍ଗଙ୍ଗନ୍ତିଆଦି ମଗ୍ଗଙ୍ଗସ୍ସ ଅମଗ୍ଗତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସାତି ସୁତ୍ତେ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ମଗ୍ଗଭାୱନା ନାମ ହୋତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଆଗମନିୟପଟିପଦାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଇମେହି ୱିନା ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଏୱମସ୍ସାୟଂ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ସକୱାଦିନା ଆଭତସୁତ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥମେୱାତି ।
ମଗ୍ଗକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୭୬-୮୭୭. ଇଦାନି ଞାଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ ଦ୍ୱାଦସାକାରଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକଂ ଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ତଂ ଦ୍ୱାଦସୱତ୍ଥୁକଂ, ଦ୍ୱାଦସହି ମଗ୍ଗଞାଣେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଦ୍ୱାଦସାତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଏକେକସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚେ ସଚ୍ଚଞାଣକିଚ୍ଚଞାଣକତଞାଣାନଂ ୱସେନ ଞାଣନାନତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ଦ୍ୱାଦସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ସୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗେହି ଞାଣନାନତ୍ତଂ ଦୀପେତି, ନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ ଞାଣତଂ । ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
ଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ୱୀସତିମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
ଚତୁତ୍ଥପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୨୧. ଏକୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ
୧. ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୭୮. ଇଦାନି ସାସନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସାସନଂ ନୱଂ କତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅତ୍ଥି କୋଚି ତଥାଗତସ୍ସ ସାସନଂ ନୱଂ କରୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଲବ୍ଭା ତଥାଗତସ୍ସ ସାସନଂ ନୱଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଚ ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ତୀସୁପି କଥାସୁ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦି ସାସନଂ ନାମ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଚେୱ ଅରିୟଧମ୍ମା, କୁସଲାଦୀନଞ୍ଚ ଦେସନା । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଭଗୱତା ଦେସିତା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ, ଠପେତ୍ୱା ତେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ କରଣେନ ଅକୁସଲାଦୀନଂ ୱା କୁସଲାଦିଭାୱକରଣେନ ସାସନଂ ନୱଂକତଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, କିଂ ତଂ ଏୱଂ କତଂ କେନଚି, ଅତ୍ଥି ୱା କୋଚି ଏୱଂ କରୋତି, ଲବ୍ଭା ୱା ଏୱଂ କାତୁନ୍ତି ତୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାସୁ ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ସାସନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅୱିୱିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୭୯-୮୮୦. ଇଦାନି ଅୱିୱିତ୍ତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ତେନ ଅୱିୱିତ୍ତୋ ନାମାତି ଇଦଂ ସକସମୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ତେଧାତୁକା ଧମ୍ମା ଅପରିଞ୍ଞାତା, ତସ୍ମା ସୋ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ସବ୍ବେହିପି ତେଧାତୁକେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିତ୍ତୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଫସ୍ସେହୀତିଆଦି ସବ୍ବେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିଦୋସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଅୱିୱିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ସଞ୍ଞୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୧-୮୮୨. ଇଦାନି ସଞ୍ଞୋଜନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅରହା ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟଂ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୱିଚିକିଚ୍ଛାହି ଅପ୍ପହୀନାହି ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ସଞ୍ଞୋଜନଂ ଅପ୍ପହାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀତିଆଦି ଅରହତୋ ସବ୍ବସଂୟୋଜନପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟନ୍ତି ପଞ୍ହଦ୍ୱୟେ ଅରହତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଭାୱେନ ପଟିସେଧୋ କତୋ, ନ ଅୱିଜ୍ଜାୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ଅପ୍ପହାନେନ । ଇତରୋ ପନ ତେସଂ ଅପ୍ପହୀନତଂ ସନ୍ଧାୟ ତେନ ହୀତି ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠପେତି । ସା ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତୀତି ।
ସଞ୍ଞୋଜନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୩-୮୮୪. ଇଦାନି ଇଦ୍ଧିକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧି ନାମେସା କତ୍ଥଚି ଇଜ୍ଝତି, କତ୍ଥଚି ନ ଇଜ୍ଝତି, ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିଚ୍ଚାଦିକରଣେ ଏକନ୍ତେନେୱ ନ ଇଜ୍ଝତି । ସଭାଗସନ୍ତତିଂ ପନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିସଭାଗସନ୍ତତିକରଣେ ୱା ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନେୱ ଚିରତରପ୍ପୱତ୍ତନେ ୱା ୟେସଂ ଅତ୍ଥାୟ କରିୟତି, ତେସଂ ପୁଞ୍ଞାଦୀନି କାରଣାନି ନିସ୍ସାୟ କତ୍ଥଚି ଇଜ୍ଝତି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପାନୀୟସ୍ସ ସପ୍ପିଖୀରାଦିକରଣେ ୱିୟ ମହାଧାତୁନିଧାନେ ଦୀପାଦୀନଂ ଚିରସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତନେ ୱିୟ ଚାତି ଇଦଂ ସକସମୟେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ୟଂ ପନ ଆୟସ୍ମା ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ ରଞ୍ଞୋ ପାସାଦଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତ୍ୱେୱ ଅଧିମୁଚ୍ଚି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୟେସଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅଧିପ୍ପାୟଇଦ୍ଧୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ଅଧିପ୍ପାୟଇଦ୍ଧୀତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟଇଦ୍ଧୀତି ଅଧିପ୍ପାୟଇଦ୍ଧି, ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଇଜ୍ଝନଇଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆମନ୍ତାତି ଲଦ୍ଧିମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞା ପରୱାଦିସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିଚ୍ଚାଦିତାୟ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ନିଚ୍ଚପଣ୍ଣା ରୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତୂତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନେ ସୁୱଣ୍ଣୋ ଚ ପନାସୀତି ରଞ୍ଞୋ ପୁଞ୍ଞୂପନିସ୍ସୟେନ ଆସି, ନ କେୱଲଂ ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱ । ତସ୍ମା ଅସାଧକମେତନ୍ତି ।
ଇଦ୍ଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫. ବୁଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୫. ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସରୀରୱେମତ୍ତତଂ ଆୟୁୱେମତ୍ତତଂ ପଭାୱେମତ୍ତତଞ୍ଚ ସେସେହି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧେହି ହୀନାତିରେକତା ନାମ ନତ୍ଥି । ୟେସଂ ପନ ଅୱିସେସେନେୱ ଅତ୍ଥୀତି ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଅତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେହି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସତିପଟ୍ଠାନତୋତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତେସଂ ୱସେନ ହୀନାତିରେକତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତିୟେୱାତି ।
ବୁଦ୍ଧକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୬. ସବ୍ବଦିସାକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୬. ଇଦାନି ସବ୍ବଦିସାକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ହେଟ୍ଠା ଉପରୀତି ସମନ୍ତତୋ ଲୋକଧାତୁସନ୍ନିୱାସଂ, ସବ୍ବଲୋକଧାତୂସୁ ଚ ବୁଦ୍ଧା ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱିକପ୍ପସିପ୍ପଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଦିସାସୁ ବୁଦ୍ଧା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମହାସଙ୍ଘିକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପୁରତ୍ଥିମାୟାତି ପୁଟ୍ଠୋ ସକ୍ୟମୁନିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁନ ପୁଟ୍ଠୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଅଞ୍ଞଲୋକଧାତୁୟଂ ଠିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । କିନ୍ନାମୋ ସୋ ଭଗୱାତିଆଦି ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଜାନାସି, ନାମାଦିୱସେନ ନଂ କଥେହୀ’’ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସବ୍ବଦିସାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୭-୮୮୮. ଇଦାନି ଧମ୍ମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ରୂପାଦୟୋ ରୂପାଦିସଭାୱେନ ନିୟତା ନ ତଂ ସଭାୱଂ ୱିଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବଧମ୍ମା ନିୟତାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ତେ ନିୟତା, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ୱା ସିୟୁଂ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତା ୱା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଚ ପଟିଞ୍ଞା ଚ ପରୱାଦିସ୍ସ । ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନାତିଆଦି ୟେନତ୍ଥେନ ନିୟତାତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଚୋଦେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ରୂପଞ୍ହି ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତନ୍ତି ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ରୂପଟ୍ଠତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱା । ରୂପସଭାୱୋ ହି ରୂପଟ୍ଠୋ, ରୂପସଭାୱୋ ଚ ରୂପମେୱ, ନ ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ । ୱେଦନାଦୀହି ପନସ୍ସ ନାନତ୍ତପଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଏସ ୱୋହାରୋ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ‘‘ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ରୂପଂ ନିୟତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିୟତଞ୍ଚ ନାମ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଂ ୱା ସିୟା ସମ୍ମତ୍ତନିୟତଂ ୱା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞୋ ନିୟାମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ କସ୍ମା ପଟିଜାନାତୀତି ? ଅତ୍ଥନ୍ତରୱସେନ । ରୂପଂ ରୂପଟ୍ଠେନ ନିୟତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ରୂପଂ ରୂପମେୱ, ନ ୱେଦନାଦିସଭାୱନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ପଟିଜାନାତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପନସ୍ସ ନିୟତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ପୁନ ତେନେୱ ନୟେନ ଚୋଦେତୁଂ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତନ୍ତିଆଦିମାହ। ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ତେନ ହି ରୂପନ୍ତି ଲଦ୍ଧିପି ଅୟୋନିସୋ ପତିଟ୍ଠାପିତତ୍ତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୱ ହୋତୀତି ।
ଧମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୮୯-୮୯୧. ଇଦାନି କମ୍ମକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀନି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଟ୍ଠାଦୀହି ନିୟତାନି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେ କମ୍ମା ନିୟତା’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଟ୍ଠେନ ନିୟତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଟ୍ଠମେୱ । ସଚେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି ଦେତି, ନୋ ଚେ ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଞ୍ଞା ସକୱାଦିସ୍ସ । ମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତନିୟାମୱସେନ ପନେତଂ ଅନିୟତମେୱାତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
କମ୍ମକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ଏକୱୀସତିମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୨୨. ବାୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ
୧. ପରିନିବ୍ବାନକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୨. ଇଦାନି ପରିନିବ୍ବାନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ଅରହା ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟେ ଅପ୍ପହୀନସଂୟୋଜନୋୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ସଂୟୋଜନଂ ଅପ୍ପହାୟ ପରିନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ପରିନିବ୍ବାନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୪-୮୯୫. ଇଦାନି କୁସଲଚିତ୍ତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅରହା ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ତସ୍ମା କୁସଲଚିତ୍ତୋ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା କୁସଲଚିତ୍ତୋ ନାମ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଭିସଙ୍ଖରଣାଦିୱସେନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେନତ୍ଥେନ ଚୋଦେତୁଂ ଅରହା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରନ୍ତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ଇଦଂ ଜୱନକ୍ଖଣେ କିରିୟସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଅସମ୍ମୋହମରଣଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ କୁସଲଚିତ୍ତଦୀପନତ୍ଥଂ । ତସ୍ମା ଅସାଧକନ୍ତି ।
କୁସଲଚିତ୍ତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୬. ଇଦାନି ଆନେଞ୍ଜକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଠିତୋ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଅରହା ଆନେଞ୍ଜେ ଠିତୋ ପରିନିବ୍ବାୟତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ପକତିଚିତ୍ତେତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ । ସବ୍ବେ ହି ସଞ୍ଞିନୋ ସତ୍ତା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗପରିୟୋସାନେନ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ଇତି ନଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଚୋଦେତୁଂ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଅରହତୋ ପକତିଚିତ୍ତମ୍ପି ଆନେଞ୍ଜଂ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ପଞ୍ହୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତସ୍ମା ନୋ ଚ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେତି ଆହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଆନେଞ୍ଜକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଧମ୍ମାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୭. ଇଦାନି ଧମ୍ମାଭିସମୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅତୀତଭୱେ ସୋତାପନ୍ନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ୟଦି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅତ୍ଥି, ଧମ୍ମାଭିସମୟସ୍ସ କାରଣେହି ଧମ୍ମଦେସନାଦୀହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ଧମ୍ମଦେସନାତିଆଦିମାହ । ସୁତ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ଭୱଙ୍ଗୱାରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ପୱତ୍ତତି । ତେନେୱ ସତ୍ତୋ କିରିୟମୟପ୍ପୱତ୍ତାଭାୱା ସୁତ୍ତୋ, ଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱା ପମତ୍ତୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ଅଭାୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଅସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତି, ତଥାରୂପସ୍ସ କୁତୋ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋତି ?
ଧମ୍ମାଭିସମୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୫-୭. ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା
୮୯୮-୯୦୦. ଇଦାନି ତିସ୍ସୋପିକଥା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଚିରଜାତାନଂ ପନ ସୋତାପନ୍ନାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ସୁପ୍ପୱାସାୟ ଚ ଉପାସିକାୟ ସତ୍ତୱସ୍ସିକଂ ଗବ୍ଭଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଚ ସୁପିନେ ଆକାସଗମନାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ’’ତି ଚ ‘‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଚ ଇଧାପି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧିୟୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ପୁରିମକଥା ସଦିସମେୱାତି ।
ତିସ୍ସୋପିକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୦୧-୯୦୨. ଇଦାନି ଅବ୍ୟାକତକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତନା, ସା ଚ ଖୋ ଅବ୍ବୋହାରିକା’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୫) ୱଚନତୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ସୁପିନଗତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଞ୍ଞେୱ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥା ପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ସୁପିନଗତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକନ୍ତି ଇଦଂ ଆପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପିନଗତସ୍ସ ହି ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ କିଞ୍ଚାପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ୱତ୍ଥୁୱିକୋପନଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞପେତୁଂ । ଇମିନା କାରଣେନ ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ, ନ ଅବ୍ୟାକତତ୍ତାତି ।
ଅବ୍ୟାକତକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୦୩-୯୦୫. ଇଦାନି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଖଣିକା, ନ କୋଚି ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଠତ୍ୱା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ଆସେୱତି ନାମ । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତା । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୀତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ତେସଞ୍ଞେୱ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ସୁତ୍ତୱସେନେୱ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ପାଣାତିପାତୋତିଆଦି ଆଭତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଆସେୱନପଚ୍ଚୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୦୬-୯୦୭. ଇଦାନି ଖଣିକକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା, ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୟେୱ । ସମାନାୟ ହି ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଏକୋ ଲହୁଂ ଭିଜ୍ଜତି, ଏକୋ ଚିରେନାତି କୋ ଏତ୍ଥ ନିୟାମୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁବ୍ବସେଲିୟାପରସେଲିୟାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଚିତ୍ତେ ମହାପଥୱୀତିଆଦୀସୁ ତେସଂ ତଥା ସଣ୍ଠାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବେ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ଅନ୍ତୋମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ତେନ ହି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ୟସ୍ମା ନିଚ୍ଚା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାତି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା କାରଣଂ ୱଦତି । ତଂ ଅୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ଖଣିକକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ବାୱୀସତିମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୨୩. ତେୱୀସତିମୱଗ୍ଗୋ
୧. ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୦୮. ଇଦାନି ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାରୁଞ୍ଞେନ ୱା ଏକେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ, ସଂସାରେ ୱା ଏକତୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ଇତ୍ଥିୟା ସଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦୀନି କତ୍ୱା ପଣିଧିୱସେନ ଏକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଅସ୍ସାତି ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱରୂପୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ଏକାଧିପ୍ପାୟୋ ମେଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିସେୱିତବ୍ବୋତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଞ୍ଚେୱ ୱେତୁଲ୍ଲକାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତୀତି ।
ଏକାଧିପ୍ପାୟକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଅରହନ୍ତୱଣ୍ଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୦୯. ଇଦାନି ଅରହନ୍ତୱଣ୍ଣକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନେ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନେ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରହନ୍ତାନଂ ୱଣ୍ଣେନ ଅମନୁସ୍ସା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରାପଥକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଅରହନ୍ତୱଣ୍ଣକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୩-୭. ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୧୦-୯୧୪. ଇଦାନି ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥା ନାମ ହୋତି । ଛଦ୍ଦନ୍ତଜାତକାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ ୱିନିପାତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ ଓକ୍କମତି, ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ଅକାସି, ଅପରନ୍ତପଂ ଅକାସି, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସୀ’’ତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ସେସଂ ପଠମକଥାୟଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଦୁତିୟକଥାୟଂ ଇଦ୍ଧିମାତି ୟଦି ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଇଦ୍ଧିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ କମ୍ମୱସେନାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରୋ ପନ ପଠମପଞ୍ହେ ଭାୱନାମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଜାନାତି । ତତିୟକଥାୟଂ ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାହେତୁ ନାମ ଦୁକ୍କରକାରିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା କରିୟତି । ୟଦି ଚ ସୋ ତଂ କରେୟ୍ୟ, ସସ୍ସତାଦୀନିପି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଚୋଦନତ୍ଥଂ ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥକଥାୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ଇସ୍ସରିୟକାମକାରିକାକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୮. ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୧୫-୯୧୬. ଇଦାନି ରାଗପତିରୂପକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତାୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ରାଗୋ ରାଗପତିରୂପକୋ’’ତି ଚ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ଦୋସୋ ଦୋସପତିରୂପକୋ’’ତି ଚ ହସିତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ମୋହୋ ମୋହପତିରୂପକୋ’’ତି ଚ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହଂ ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ପାପଗରହିତଂ କଲ୍ୟାଣପସଂସଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସ୍ସ ୱସଲୱାଦଂ ଭଗୱତୋ ଖେଳାସକୱାଦଂ ମୋଘପୁରିସୱାଦଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ କିଲେସୋ କିଲେସପତିରୂପକୋ’’ତି ଚ ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅନ୍ଧକାନଂ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ସବ୍ବକଥାସୁ ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ୟସ୍ମା ଫସ୍ସାଦିପତିରୂପକା ନଫସ୍ସାଦୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ରାଗାଦିପତିରୂପକା ନରାଗାଦୟୋପି ନତ୍ଥୀତି ଚୋଦେତୁଂ ଅତ୍ଥି ନ ଫସ୍ସୋତିଆଦିମାହ। ଇତରୋ ତେସଂ ଅଭାୱା ପଟିକ୍ଖିପତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପତିରୂପକଥାୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା
୯୧୭-୯୧୮. ଇଦାନି ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥା ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ –
‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି ସମ୍ଭୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ୱେତି ଚ ।
ନାଞ୍ଞତ୍ର ଦୁକ୍ଖା ସମ୍ଭୋତି, ନାଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) –
ୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ସେସା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟଧମ୍ମା ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନାତି ୟେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଉତ୍ତରପଥକାନଞ୍ଚେୱ ହେତୁୱାଦାନଞ୍ଚ; ତେ ସନ୍ଧାୟ ରୂପଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା ସକୱାଦିସ୍ସ, ପଟିଞ୍ଞା ଇତରସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ସଚେ ରୂପଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ ସିୟା’’ତି ଚୋଦେତୁଂ ରୂପଂ ନ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ଇତରୋ ତଥାରୂପଂ ରୂପଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସକୱାଦୀ ନନୁ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦି ୱଚନେନ ତସ୍ସ ଏକଂ ଲଦ୍ଧିଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଥସ୍ସ ତମ୍ପି ଲଦ୍ଧିଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ନ ୟଦନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ନ କେୱଲଞ୍ହି ପଠମସଚ୍ଚମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ । ରୂପଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ଇତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱଦେସି ‘‘ରୂପଂ ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି, ତଂ ନୋ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଦୁକ୍ଖଞ୍ଞେୱ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନ’’ନ୍ତି । ୱେଦନାଦିମୂଲିକାଦୀସୁପି ୟୋଜନାସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଧମ୍ମାୟତନଧମ୍ମଧାତୂସୁ ପନ ଠପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ସେସଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅନିଚ୍ଚାନେୱାତି ।
ଅପରିନିପ୍ଫନ୍ନକଥାୱଣ୍ଣନା ।
ତେୱୀସତିମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
ନିଗମନକଥା
ପଣ୍ଣାସକେହି ଚତୂହି, ତୀହି ୱଗ୍ଗେହି ଚେୱ ଚ ।
ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା କଥା ସବ୍ବା, ଊନତିସତଭେଦନା ॥
କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ, କଥାମଗ୍ଗେସୁ କୋୱିଦୋ ।
ୟଂ ଜିନୋ ଦେସୟି ତସ୍ସ, ନିଟ୍ଠିତା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ॥
ଇମଂ ତେରସମତ୍ତେହି, ଭାଣୱାରେହି ତନ୍ତିୟା ।
ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ ୟଂ ମୟା ॥
ୟଂ ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ତେନ, ଲୋକୋୟଂ ସନରାମରୋ ।
ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମ-ରସମେୱାଧିଗଚ୍ଛତୂତି ॥
କଥାୱତ୍ଥୁ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ
ୟମକପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା
ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦେୱାନଂ, ଦେୱଦେୱୋ ସୁରାଲୟେ ।
କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ, ଦେସୟିତ୍ୱା ରଣଞ୍ଜହୋ ॥
ୟମସ୍ସ ୱିସୟାତୀତୋ, ନାନାୟମକମଣ୍ଡିତଂ ।
ଅଭିଧମ୍ମପ୍ପକରଣଂ, ଛଟ୍ଠଂ ଛଟ୍ଠାନ ଦେସକୋ ॥
ୟମକଂ ଅୟମାୱତ୍ତ-ନୀଲାମଲତନୂରୁହୋ ।
ୟଂ ଦେସୟି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତସ୍ମାସ୍ସ, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନା ଅୟନ୍ତି ॥
୧. ମୂଲୟମକଂ
ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧. ମୂଲୟମକଂ, ଖନ୍ଧୟମକଂ, ଆୟତନୟମକଂ, ଧାତୁୟମକଂ, ସଚ୍ଚୟମକଂ, ସଙ୍ଖାରୟମକଂ, ଅନୁସୟୟମକଂ, ଚିତ୍ତୟମକଂ, ଧମ୍ମୟମକଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକନ୍ତି ଇମେସଂ ଦସନ୍ନଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଇଦଂ ପକରଣଂ ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଦସନ୍ନଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଇଦଂ ପକରଣଂ ଦସୱିଧେନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତେସଞ୍ଚେୱ ଇମସ୍ସ ଚ ପକରଣସ୍ସ ନାମତ୍ଥୋ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – କେନଟ୍ଠେନ ୟମକନ୍ତି ? ୟୁଗଳଟ୍ଠେନ । ୟୁଗଳଞ୍ହି ୟମକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ୟମକପାଟିହାରିୟଂ, ୟମକସାଲା’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଇତି ୟୁଗଳସଙ୍ଖାତାନଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ଇମେସୁ ଦସସୁ ଏକେକଂ ୟମକଂ ନାମ । ଇମେସଂ ପନ ୟମକାନଂ ସମୂହଭାୱତୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପକରଣଂ ୟମକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ମୂଲୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତ୍ୱା ଦେସିତତ୍ତା ଦସନ୍ନଂ ତାୱ ସବ୍ବପଠମଂ ମୂଲୟମକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ, ନିଦ୍ଦେସୱାରୋତି ଦ୍ୱେ ୱାରା ହୋନ୍ତି। ତେସୁ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୁକ୍କମେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ପଠମୋ । ତସ୍ସ ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲା; ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲା, ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ଇଦଂ ୟମକଂ ଆଦି। ତସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୟମକନ୍ତି ୱା, ତେସଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପୱତ୍ତପାଳିଧମ୍ମୱସେନ ଧମ୍ମୟମକନ୍ତି ୱା, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ପୱତ୍ତପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୁଚ୍ଛାୟମକନ୍ତି ୱା ତିଧା ୟମକଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଇଦାନି ଇମେସଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦେସିତେ ଇମସ୍ମିଂ ମୂଲୟମକେ ଉଦ୍ଦେସୱାରସ୍ସ ତାୱ ନୟୟମକପୁଚ୍ଛାଅତ୍ଥୱାରପ୍ପଭେଦୱସେନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନମେୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାୟ ହି ‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’ତି ଇଦଂ ଆଦିପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ମୂଲନୟୋ, ମୂଲମୂଲନୟୋ, ମୂଲକନୟୋ, ମୂଲମୂଲକନୟୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ନୟା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ନୟେ ମୂଲୟମକଂ, ଏକମୂଲୟମକଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକନ୍ତି ତୀଣି ତୀଣି ୟମକାନି । ଏୱଂ ଚତୂସୁ ନୟେସୁ ଦ୍ୱାଦସ ୟମକାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ୟମକେ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାତି ଚତୁୱୀସତି ପୁଚ୍ଛା, ଏକେକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅତ୍ଥାତି ।
ତତ୍ଥ ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମାତି କୁସଲେସୁ ‘‘କୁସଲା ନୁ ଖୋ, ନ କୁସଲା ନୁ ଖୋ’’ତି ସନ୍ଦେହାଭାୱତୋ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲାତି ‘‘ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲା ନୁ ଖୋ, ନନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିମତିୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସଂସୟତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସଂସୟଟ୍ଠାନେ ସଂସୟଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ସଂସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତୋ ପରେସୁପି ପୁଚ୍ଛାପଦେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟଥା ଚ କୁସଲପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ନୟା, ଏକେକସ୍ମିଂ ନୟେ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ ୟମକାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ୟମକେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତି ପୁଚ୍ଛା; ଏକେକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତି । ଅକୁସଲପଦଂ ନିସ୍ସାୟପି ତଥେୱ । ଅବ୍ୟାକତପଦଂ ନିସ୍ସାୟପି ତଥେୱ । ତୀଣିପି ପଦାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନାମପଦଂ ନିସ୍ସାୟପି ତଥେୱାତି କୁସଲତ୍ତିକମାତିକାୟ ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ସବ୍ବେପି ସୋଳସ ନୟା, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ୟମକାନି, ଛନ୍ନୱୁତି ପୁଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେନୱୁତିସତଂ ଅତ୍ଥା ଚ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ତାୱତା ମୂଲୱାରୋ ନାମ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି ।
ତତୋ ପରଂ ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲହେତୂତିଆଦୟୋ ତସ୍ସେୱ ମୂଲୱାରସ୍ସ ୱେୱଚନୱସେନ ନୱ ୱାରା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଇତି ମୂଲୱାରୋ, ହେତୁୱାରୋ, ନିଦାନୱାରୋ, ସମ୍ଭୱୱାରୋ, ପଭୱୱାରୋ, ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ, ଆହାରୱାରୋ, ଆରମ୍ମଣୱାରୋ, ପଚ୍ଚୟୱାରୋ, ସମୁଦୟୱାରୋତି ସବ୍ବେପି ଦସ ୱାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୂଲୱାରେ ଆଗତପରିଚ୍ଛେଦେନେୱ ସେସେସୁପି ନୟାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ସବ୍ବେସୁପି ଦସସୁ ୱାରେସୁ ସଟ୍ଠିସତନୟା, ଅସୀତିଅଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ୟମକସତାନି, ସଟ୍ଠିଅଧିକାନି ନୱପୁଚ୍ଛାସତାନି, ୱୀସାଧିକାନି ଏକୂନୱୀସତି ଅତ୍ଥସତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ତାୱ ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ନୟୟମକପୁଚ୍ଛାଅତ୍ଥୱାରପ୍ପଭେଦୱସେନ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମୂଲଂ ହେତୁ ନିଦାନଞ୍ଚାତି ଗାଥା ଦସନ୍ନମ୍ପି ୱାରାନଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ନାମ । ତତ୍ଥ ମୂଲାଦୀନି ସବ୍ବାନିପି କାରଣୱେୱଚନାନେୱ । କାରଣଞ୍ହି ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ । ‘ହନ୍ଦ, ନଂ ଗଣ୍ହାଥା’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦେତୀତି ନିଦାନଂ । ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମ୍ଭୋତୀତି ସମ୍ଭୱୋ । ପଭୱତୀତି ପଭୱୋ । ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ, ଏତେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବେନ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ଆଲମ୍ବିୟତୀତି ଆଲମ୍ବଣଂ । ଏତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଫଲଂ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ । ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମୁଦେତୀତି ସମୁଦୟୋ । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୫୦. ଇଦାନି ୟେକେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମାତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟେ କେଚୀତି ଅନୱସେସୱଚନଂ । କୁସଲା ଧମ୍ମାତି କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକା କୁସଲସଭାୱା । ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲାତି କିଂ ତେ ସବ୍ବେୟେୱ କୁସଲମୂଲାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତୀଣେୱକୁସଲମୂଲାନୀତି ନ ତେ ସବ୍ବେ କୁସଲମୂଲାନି, ଅଲୋଭାଦୀନି ପନ ତୀଣି ଏୱ କୁସଲମୂଲାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ କୁସଲମୂଲାତି ଅୱସେସା ଫସ୍ସାଦୟୋ କୁସଲା ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲାନି ନାମ ନ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅୱସେସା ଫସ୍ସାଦୟୋ କୁସଲା ଧମ୍ମାୟେୱ ନାମ, ନ କୁସଲମୂଲାନୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ୱା ପନ କୁସଲମୂଲାତି ୟେ ୱା ପନ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ଦୁତିୟପଦେନ କୁସଲମୂଲାତି ତୟୋ ଅଲୋଭାଦୟୋ ଗହିତା । ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲାତି କିଂ ତେ ସବ୍ବେ ତୟୋପି ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଆମନ୍ତାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି କୁସଲମୂଲାନଂ କୁସଲଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ । ଅୟଂ ତାୱ ମୂଲନୟେ ମୂଲୟମକସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ୟତ୍ଥ ୱିସେସମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
୫୧. ଏକମୂଲୟମକେ ତାୱ ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାତି ଗଣନଟ୍ଠେନ ଏକମୂଲକଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମାନଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲେନ ସମାନମୂଲା । ୟଂ ଫସ୍ସସ୍ସ ମୂଲଂ, ତଦେୱ ୱେଦନାଦୀନନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ତଥାଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆମନ୍ତାତି ଆହ । କୁସଲସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଏକମୂଲନ୍ତି ଅଲୋଭାଦିନା କୁସଲମୂଲେନ ସମାନମୂଲଂ। ୟଥେୱ ହି ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅଲୋଭାଦୟୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତା ମୂଲଂ, ତଥା ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାପି, କୁସଲଲକ୍ଖଣାଭାୱେନ ପନ ତଂ ନ କୁସଲଂ ।
୫୨. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୟମକେ ‘ୟେକେଚି କୁସଲା’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟେକେଚି କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାତି ପୁଚ୍ଛା କତା । କସ୍ମା ? ଇମିନାପି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । କୁସଲମୂଲାନୀତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ‘ମୂଲାନି ୟାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି ପନ କୁସଲମୂଲାନିପି ହୋନ୍ତି ଅକୁସଲଅବ୍ୟାକତମୂଲାନିପି, ଇଧ କୁସଲମୂଲାନୀତି ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲାନି ଚାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସେୱ ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛାୟ ‘ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲା’ତି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା କୁସଲାତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ । କୁସଲମୂଲେନ ଏକମୂଲାତି ହି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘ମୂଲାନି ୟାନି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଥା ଅକତ୍ୱା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛା କତା । ଇମିନା ଉପାୟେନ ମୂଲମୂଲନୟାଦୀସୁପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲୟମକେ ପୁଚ୍ଛାୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୩-୫୫. ମୂଲମୂଲନୟେ ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲମୂଲାତି ସବ୍ବେ ତେ କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତା ମୂଲାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଏକମୂଲମୂଲାତି ସମାନଟ୍ଠେନ ଏକମେୱ ମୂଲମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଏକମୂଲମୂଲା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ମୂଲଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲମୂଲା ।
୫୬. ମୂଲକନୟେ କୁସଲମୂଲକାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କୁସଲଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି କୁସଲମୂଲକା ।
୫୭-୬୧. ମୂଲମୂଲକନୟେ କୁସଲମୂଲମୂଲକାତି କୁସଲାନଂ ମୂଲଂ କୁସଲମୂଲଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନେୱ କୁସଲମୂଲଂ ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି କୁସଲମୂଲମୂଲକାତି । ଅୟଂ ତାୱ କୁସଲପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ନୟୟମକପୁଚ୍ଛାସୁ ୱିସେସତ୍ଥୋ ।
୬୨-୭୩.ଅକୁସଲପଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ଅହେତୁକଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଚେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ମୋହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୪-୮୫.ଅହେତୁକଂଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ରୂପଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲନ୍ତି ଇଧ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସହେତୁକଅବ୍ୟାକତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ, ସେସଂ ଲବ୍ଭତି । ସହେତୁକଅବ୍ୟାକତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଅବ୍ୟାକତମୂଲେନ ଏକମୂଲଂ ହୋତି, ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱା ଏକତୋ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନେୱ ଚେତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ ।
୮୬-୯୭.ନାମା ଧମ୍ମାତି ନାମସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା । ତେ ଅତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ନୱେୱ ନାମମୂଲାନୀତି କୁସଲାକୁସଲଅବ୍ୟାକତମୂଲୱସେନ ନୱ ମୂଲାନି । ଅହେତୁକଂ ନାମଂ ନାମମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲନ୍ତି ଅହେତୁକଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅଟ୍ଠାରସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତମୋହନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ନାମଂ ନାମମୂଲେନ ନ ଏକମୂଲଂ। ନ ହି ତଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସହେତୁକଂନାମଂ ନାମମୂଲେନାତି ପଦେପି ସହେତୁକଂ ନାମଂ ନାମମୂଲେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ମୂଲୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୯୮-୯୯. ହେତୁୱାରାଦୀସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମୂଲଂ ହେତୁ ନିଦାନଞ୍ଚାତିଗାଥା ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଦସନ୍ନମ୍ପି ୱାରାନଂ ପୁନ ଉଦ୍ଦାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତାତି ।
ମୂଲୟମକୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଖନ୍ଧୟମକଂ
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି ମୂଲୟମକେ ଦେସିତେୟେୱ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ଖନ୍ଧୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମୂଲୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଖନ୍ଧୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଖନ୍ଧୟମକେ ତୟୋ ମହାୱାରା ହୋନ୍ତି – ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ, ପୱତ୍ତିୱାରୋ, ପରିଞ୍ଞାୱାରୋତି । ତେସୁ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ ଖନ୍ଧାନଂ ନାମାଭିଧାନସୋଧନୱସେନେୱ ଗତତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୱତ୍ତିୱାରୋ ତେନ ସୋଧିତନାମାଭିଧାନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ପୱତ୍ତିଂ ସୋଧୟମାନୋ ଗତୋ, ତସ୍ମା ପୱତ୍ତିୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ଇମିନାନୁକ୍କମେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା ଦୀପୟମାନୋ ଗତୋ, ତସ୍ମା ପରିଞ୍ଞାୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱୱତ୍ଥିତୋ । ଇତରେସୁ ୱିସୁଂ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ନତ୍ଥି । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଏକଧା ୱୱତ୍ଥିତା । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତିପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ନ ଖନ୍ଧା, ନ ସଙ୍ଖାରାତି ପଦଂ ତାୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁଚ୍ଛାୱାରୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ଅୟଂ ୟମକୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ତେସଞ୍ଞେୱ ପଭେଦତୋ ନାମୱୱତ୍ଥାନଂ ।
୨-୩. ଇଦାନି ଇମେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧନୱାରୋ, ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ନୟୱାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦମେୱ ସୋଧେତ୍ୱା ଗତୋ ପଦସୋଧନୱାରୋ ନାମ । ସୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘ନ ରୂପଂ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ; ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚେୱ । ତତୋ ପରଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ପଦସୋଧନୱାରେ ସୋଧିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗତୋ ପଦସୋଧନମୂଲକାନଂ ଚକ୍କାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନାମ । ସୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’ତିଆଦୀନି ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘ନ ରୂପଂ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ; ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ’ତିଆଦୀନି ୱୀସତିମେୱ ।
ତତୋ ପରଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧା ରୂପନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱସେନେୱ ଗତୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧା ରୂପନ୍ତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଏୱଂ ଭାଜିତତ୍ତା । ତତ୍ଥ ହି ‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋତି ଆମନ୍ତା । ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧୋ ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ, ଅୱସେସା ଖନ୍ଧା ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’ତି ଏୱଂ ‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନେସେ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱଚନସୋଧନେ ୱିୟ ହି ଏତ୍ଥ ନ ୱଚନଂ ପମାଣଂ । ୟଥା ୟଥା ପନ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥା ତଥା ଅତ୍ଥୋୱ ପମାଣଂ । ପରତୋ ଆୟତନୟମକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏସୋପି ଚ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ ଖନ୍ଧା ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚେୱ ।
ତତୋ ପରଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧାନଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନାତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ଚକ୍କାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗତୋ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲକାନଂ ଚକ୍କାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାତିଆଦୀସୁ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ନିଦ୍ଦେସୱାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିରୋଧୋ ହୋତି । ସୋପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ୱେଦନା’ତିଆଦୀନି ଏକେକଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘ନ ରୂପଂ, ନ ଖନ୍ଧୋ, ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନା’ତିଆଦୀନି ୱୀସତିମେୱ । ଏୱଂ ତାୱ ଏକେନ ୟମକସତେନ ଦ୍ୱୀହି ପୁଚ୍ଛାସତେହି ଏକେକପୁଚ୍ଛାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଂସୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ କତ୍ୱା ଚତୂହି ଚ ଅତ୍ଥସତେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୬. ଇଦାନି ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱଚନସୋଧନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ରୂପଂ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୟଂ ‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ରୂପମେୱ, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଞ୍ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ୟୋ ପନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସୋ ରୂପନ୍ତିପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିୟମେନେୱ ରୂପନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଆମନ୍ତାତି ଆହ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ପନ ୟତ୍ଥ ୱିସେସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତଥେୱ ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ। ସଞ୍ଞାୟମକେ ତାୱ ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞାତି ‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତା ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞା । ସଙ୍ଖାରୟମକେ ଅୱସେସା ସଙ୍ଖାରାତି ‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’ତିଆଦୀସୁ ଆଗତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧତୋ ଅୱସେସା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ପଟିଲୋମୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ପଦସୋଧନୱାରୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୨୮. ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରେ ଖନ୍ଧା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୟେକେଚି ଖନ୍ଧା, ସବ୍ବେ ତେ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ସେସପୁଚ୍ଛାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିଲୋମେ ନ ଖନ୍ଧା ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା ଖନ୍ଧା ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ୟସ୍ମା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆମନ୍ତାତି ଆହ । ସେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୩୮. ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରେ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋତି ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଖନ୍ଧୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପିୟରୂପସାତରୂପସଙ୍ଖାତଂ ୱା ରୂପଂ ହୋତୁ, ଭୂତୁପାଦାରୂପଂ ୱା, ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତେୱ । ତସ୍ମା ଆମନ୍ତାତି ପଟିଜାନାତି । ଦୁତିୟପଦେ ‘ଖନ୍ଧା ରୂପ’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବେ ୟସ୍ମା ରୂପନ୍ତିୱଚନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱସେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଖନ୍ଧା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଆହ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରତୋ ଆୟତନୟମକାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଞ୍ଞା ଖନ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥାପି ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞା ୱା ହୋତୁ, ସଞ୍ଞା ଏୱ ୱା, ସବ୍ବାୟପି ଖନ୍ଧଭାୱତୋ ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖାରା ଖନ୍ଧୋତି ପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତକୋ ହି ସଙ୍ଖାରୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
୩୯. ପଟିଲୋମେ ନ ରୂପଂ ନ ଖନ୍ଧୋତି ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ରୂପଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଖନ୍ଧୋପି ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନସ୍ସ ରୂପଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଖନ୍ଧା ନ ରୂପଂ, ଖନ୍ଧାତି ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱେଦନାଦୟୋ ଖନ୍ଧା ରୂପମେୱ ନ ହୋନ୍ତି, ଖନ୍ଧା ପନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପଞ୍ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ । ଇତୋ ପରେସୁପି ‘ଅୱସେସା’ତି ପଦେସୁ ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୪୦-୪୪. ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରେ ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋତିଆଦୀନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୫୦-୨୦୫. ଇଦାନି ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତିୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟତ୍ତା । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଉଦ୍ଦେସୱାରେ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନ ପନ ନୟେନ ସକ୍କା ସୋ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତୋପି ଜାନିତୁନ୍ତି ତଂ ଅୱତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୱାରୋୱ ଆରଦ୍ଧୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପୱତ୍ତିୱାରସଙ୍ଖାତେ ମହାୱାରେ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ, ନିରୋଧୱାରୋ, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋତି ତୟୋ ଅନ୍ତରୱାରା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଠମୋ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୀପିତତ୍ତା ଉପ୍ପାଦୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁତିୟୋ ତେସଞ୍ଞେୱ ନିରୋଧଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୀପିତତ୍ତା ନିରୋଧୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତିୟୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଲକ୍ଖଣାନଂ ଦୀପିତତ୍ତା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପ୍ପାଦୱାରେନ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାକାରୋୱ ଦୀପିତୋ । ନିରୋଧୱାରେନ ‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ନିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ଅନିଚ୍ଚତା ଦୀପିତା । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେନ ତଦୁଭୟଂ ।
ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ତାୱ ତିଣ୍ଣଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସେନ ଛ କାଲଭେଦା ହୋନ୍ତି – ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଅତୀତୋ, ଅନାଗତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାତୀତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାନାଗତୋ, ଅତୀତେନାନାଗତୋତି । ତେସୁ ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଭିଧାନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଅତିୱିୟ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଅତୀତାଭିଧାନୱସେନ ଅତୀତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବାନଂ ଅତୀତଧମ୍ମାନଂ ଅନୁମାନେନ ଅନାଗତେହି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତରତ୍ତା ଦୁତିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅନାଗତାଭିଧାନୱସେନ ଅନାଗତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଚ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବୱସେନ ଚ ଗହିତଧମ୍ମାନୁମାନେନ ‘ଅନାଗତେପି ଏୱରୂପା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଗହେତବ୍ବତୋ ତତିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟସ୍ସରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତୀତାଭିଧାନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାତୀତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ମିସ୍ସକେସୁ ତୀସୁ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତରତ୍ତା ଚତୁତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନାଗତାଭିଧାନୱସେନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାନାଗତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଗହେତବ୍ବାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତରୋତି ପଞ୍ଚମଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତୀତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନାଗତାଭିଧାନୱସେନ ଅତୀତେନାନାଗତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପୁରିମେହି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଛଟ୍ଠଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏୱମେତେସୁ ଛସୁ କାଲଭେଦେସୁ ୟ୍ୱାୟଂ ପଠମୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲତୋ, ଓକାସତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସତୋତି ତୟୋ ୱାରା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ୟସ୍ସାତି ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ। ୟତ୍ଥାତି ଓକାସୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନୋ ଓକାସୱାରୋ। ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥାତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ। ଇମେ ପନ ତୟୋପି ୱାରା ପଠମଂ ଅନୁଲୋମନୟେନ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପଟିଲୋମନୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତେସୁ ‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି’ ‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ,’ ‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ୱଚନତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦୀପନୋ ଅନୁଲୋମନୟୋ । ‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି’, ‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ,’ ‘ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ୱଚନତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନୋ ପଟିଲୋମନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ୟମକାନି; ‘‘ୟସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ତୀଣି; ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ; ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦସ ୟମକାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକେସୁ ଚତୂସୁ ଆଦିତୋ ଏକମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ସେସାନି ତେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନୀତି ତନ୍ତିୟା ଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତାନି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୂଲକେସୁପି ‘ଆମନ୍ତା’ତି ଏକସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତସ୍ମା ତାନିପି ତନ୍ତିୟା ଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତାନେୱାତି ଏୱମେତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଅନୁଲୋମନୟେ ଏକୟମକୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଦସ ୟମକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଦସ, ଏୱଂ ଓକାସୱାରେ ଦସ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଦସାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମନୟେ ତିଂସ ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଅନୁଲୋମନୟେ, ଏୱଂ ପଟିଲୋମନୟେପୀତି ସବ୍ବାନିପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ସଟ୍ଠି ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ୱୀସପୁଚ୍ଛାସତଂ, ଚତ୍ତାରୀସାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥସତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ପଞ୍ଚସୁ କାଲଭେଦେସୁ ପୁଗ୍ଗଲାଦିଭେଦତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟୱସେନ ଛ ଛ ୱାରା । ଏକେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ୟମକାନୀତି ତୀଣି ୟମକସତାନି । ତାନି ପୁରିମେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଟ୍ଠାଧିକାନି ତୀଣି ୟମକସତାନି, ୱୀସାଧିକାନି ସତ୍ତପୁଚ୍ଛାସତାନି, ଚତ୍ତାରୀସାନି ଚ ଚୁଦ୍ଦସ ଅତ୍ଥସତାନି ହୋନ୍ତି । ଇଦଂ ତାୱ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ । ୟଥା ଚ ଉପ୍ପାଦୱାରେ, ତଥା ନିରୋଧୱାରେପି, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେପୀତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ଅସୀତି ୟମକସହସ୍ସଂ, ସଟ୍ଠିସତାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାସହସ୍ସାନି, ୱୀସଂ ତିସତାଧିକାନି ଚ ଚତ୍ତାରି ଅତ୍ଥସହସ୍ସାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପାଳି ପନ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ନିରୋଧୱାରେ ଚ ତୀସୁ ଅସମ୍ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱାରେ ଏକେକମେୱ ୟମକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ତୀସୁ ମିସ୍ସକକାଲଭେଦେସୁ ‘ୟସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିମୂଲକେସୁପି ଏକଂ ୟମକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେ ପନ ଛସୁପି କାଲଭେଦେସୁ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମେୱ । ସେସାନି ତେନ ସମାନୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ସଙ୍ଖିତ୍ତାନୀତି । ଇଦଂ ସକଲେପି ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ପନସ୍ସ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପୁରେପଞ୍ହୋ, ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋ, ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋ, ମୋଘପଞ୍ହୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା ନାମ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ହି ୟମକେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା । ଏକେକପୁଚ୍ଛାୟପି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନି । ତତ୍ଥ ୟାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏକେନେୱ ପଦେନ ଗହିତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା ନିରୋଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ଅୟଂ ପୁରେପଞ୍ହୋ ନାମ । ୟାୟ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଗହିତକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା ନିରୋଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ଅୟଂ ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋ ନାମ । ୟାୟ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏକେନପି ପଦେନ ଗହିତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଗହିତକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା, ନିରୋଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ଅୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋ ନାମ । ୟାୟ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ୱା, ପଟିସେଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ଅୟଂ ମୋଘପଞ୍ହୋ ନାମ । ୟସ୍ମା ପନେସ ଅଦସ୍ସିୟମାନୋ ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ନଂ ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମ ।
‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏକେନେୱ ପଦେନ ଗହିତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତି, ଇତି ଅୟଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ପଞ୍ହୋ ପୁରେପଞ୍ହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ପନ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଗହିତାନଂ ରୂପୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ଅତୀତେ ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତି । ଇତି ଅୟଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ପଞ୍ହୋ ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇମାୟ ପନ ପଠମପୁଚ୍ଛାୟ ‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’ନ୍ତିଆଦିକେ ଇମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇମସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଏକେନେୱ ପଦେନ ଗହିତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସପି ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତି । ‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇମସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ରୂପୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦୋ ଲବ୍ଭତି । ଇତି ଅୟଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ପଞ୍ହୋ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରେପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ଏତସ୍ସ ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ଏକେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ଉପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଦୁତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ରୂପୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାନଂ । ଇମିନାୟେୱ ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ୟତ୍ଥ ଏକେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା ନିରୋଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପୁରେପଞ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ ୱା ନିରୋଧୋ ୱା ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପଚ୍ଛାପଞ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’ତି ଇମାୟ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ‘ନତ୍ଥୀ’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଟିକ୍ଖେପୋ ଲବ୍ଭତି । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘ନୋ’ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପଟିସେଧୋ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଅୟଞ୍ଚେୱ ଦୁୱିଧୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ପଞ୍ହୋ ମୋଘପଞ୍ହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତୁଚ୍ଛପଞ୍ହୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପାଳିଗତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ପଟିସେଧେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଇମାନି ପନ ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ନାମ। ତତ୍ଥ ୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପାଳିପଦମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଇଦଂ ପାଳିଗତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ । ତଂ ପୁରେପଞ୍ହେ ଲବ୍ଭତି । ‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ହି ପଞ୍ହେ ‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପାଳିପଦମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟମାନଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପାଳିଗତିୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପଟିୱଚନଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଇଦଂ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ । ତଂ ପଚ୍ଛାପଞ୍ହେ ଲବ୍ଭତି । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’ତି ହି ପଞ୍ହେ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପଟିୱଚନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟମାନଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପଟିୱଚନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି; ଇଦଂ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ । ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହେ ଲବ୍ଭତି । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ହି ପଞ୍ହେ ‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ‘ଇମେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଇମେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’ତି ସରୂପଦସ୍ସନେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟମାନଂ ଗତଂ । ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥପଟିକ୍ଖେପେନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଇଦଂ ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ । ୟଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଲାଭତୋ ଅତ୍ଥପଟିସେଧନେନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଇଦଂ ପଟିସେଧେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନାମ । ତଂ ମୋଘପଞ୍ହେ ଲବ୍ଭତି । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥା’ତି ହି ପଞ୍ହେ ‘ନତ୍ଥୀ’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ; ଏୱରୂପୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥପଟିକ୍ଖେପେନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟମାନଂ ଗତଂ; ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତି ପଞ୍ହେ ପନ ‘ନୋ’ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୋଧୋ ନାମ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥପଟିସେଧନେନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟମାନଂ ଗତଂ, ତସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପଟିସେଧେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା, ଇମାନି ଚ ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ୟେସୁ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି, ତାନି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି – ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ ଠାନଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ତତ୍ଥାତି ଏକଂ, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ଅରୂପେ ତତ୍ଥାତି ଏକଂ, ଅରୂପାନନ୍ତି ଏକଂ, ଅରୂପା ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ଅରୂପେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନନ୍ତି ଏକଂ, ଅରୂପେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ୟେ ଚ ଅରୂପଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏକଂ; ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ତତ୍ଥାତି ଏକଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରାନନ୍ତି ଏକଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରା ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନନ୍ତି ଏକଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ସୁଦ୍ଧାୱାସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ତତ୍ଥାତି ଏକଂ, ସୁଦ୍ଧାୱାସାନନ୍ତି ଏକଂ, ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ସବ୍ବେସଂ ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ; ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନନ୍ତି ଏକଂ, ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ଚତୁୱୋକାରଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ, ଚୱନ୍ତାନନ୍ତି ଏକଂ । ଏୱଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଇମେସୁ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ହି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନ ସୁୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି, ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟନ୍ତେନ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥାୟଂ ନୟୋ – ୟସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ତସ୍ସ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଅଚିତ୍ତକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଭୱଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ । ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତେସଂ ଏକନ୍ତେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ପୱତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିପି ନିରୁଜ୍ଝତିପି, ତସ୍ମା ‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା’ଅସଞ୍ଞସତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନୋ ଚ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ପନ ତେସଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ଇଦଂ ସତ୍ତୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପଠମେ ଠାନେ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହସ୍ସ ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସେ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ରୂପାରୂପମିସ୍ସକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ । ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚାତି ତେସଂ ଏକନ୍ତେନ ରୂପୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେପି ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ । ପୱତ୍ତେ ପନ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ତେ ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତିପି, ତସ୍ମା ‘ପଞ୍ଚୱୋକାରାନ’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଠାନେ ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ହସ୍ସ ପଚ୍ଛିମକୋଟ୍ଠାସେ ସରୂପଦସ୍ସନେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ନିୟମଲକ୍ଖଣଂ – ସକଲେପି ହି ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧୟମକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପୱତ୍ତେ ୟାୱ ମରଣା ଖନ୍ଧାନଂ ଅପରିୟନ୍ତେସୁ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଲହୁପରିୱତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସୁକରନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅଭିନୱଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ନିପ୍ଫାଦୟମାନେନ ନାନାକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁଖନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିକାଲେ ଉପ୍ପାଦୱସେନେୱ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ କଥିତୋ । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରିୟୋସାନେନ ନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁଖନ୍ତି ମରଣକାଲେ ନିରୋଧୱସେନ ନିରୋଧୱାରୋ କଥିତୋ ।
କିଂ ପନେତ୍ଥ ପୱତ୍ତିୟଂ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାନଂ ଅନାମଟ୍ଠଭାୱେ ପମାଣନ୍ତି ? ପାଳିୟେୱ । ପାଳିୟଞ୍ହି ୱିସେସେନ ଉପ୍ପାଦୱାରସ୍ସ ଅନାଗତକାଲୱାରେ ‘ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ତେସଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ଅୟଂ ପାଳି ଅତିପମାଣମେୱ । ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଞ୍ହି ପୱତ୍ତେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱେ ସତିପି ‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ପୱତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦୋ ନ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଂ ତେସଂ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥ, ନୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’ତି ଅୟଂ ପନ ପାଳି ପୱତ୍ତେ ନିରୋଧସ୍ସ ଅନାମଟ୍ଠଭାୱେ ଅତିୱିୟ ପମାଣଂ । ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ପରିନିବ୍ବନ୍ତାନଞ୍ହି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଠିତାନଂ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଗଣନପଥୋ ନତ୍ଥି । ‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେସଂ ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ଥା’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ପୱତ୍ତେ ନିରୋଧୋ ନ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ ନିୟମଲକ୍ଖଣଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଉପ୍ପାଦମେୱ ଚୁତିନିରୋଧମେୱ ଚ ଗହେତ୍ୱା ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଆଗତାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପନ ସକ୍କା ଆଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିଦିତୁନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପଟିପାଟିୟା ନ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ଇମିନା ପନ ଏୱଂ ଦିନ୍ନେନପି ନୟେନ ୟୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତେନ ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ସୁତ୍ୱାପି ଜାନିତବ୍ବୋ ।
ଉପ୍ପାଦସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚାପି ଏକତୋ ।
ନୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମସ୍ସ, ପଟିଲୋମନୟସ୍ସ ଚ ॥
ୱସେନ ୟାନି ଖନ୍ଧେସୁ, ୟମକାନି ଚ ପଞ୍ଚସୁ ।
ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଥ ଓକାସଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସମେୱ ଚ ॥
ଆମସିତ୍ୱା ପୱତ୍ତେସୁ, ଠାନେସୁ କଥୟୀ ଜିନୋ ।
ତେସଂ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ, ଦସ୍ସିତଂ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ॥
ୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ, ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚ ।
ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଠାନାନି, ୟାନି ତାନି ଚ ସବ୍ବସୋ ॥
ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକପଞ୍ହସ୍ମିଂ, ୟୋଜନାପି ପକାସିତା ।
ୱିତ୍ଥାରେନ ଗତେ ଏତ୍ଥ, ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେ ॥
ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟତା କାତୁଂ, କିଂ ନୁ ସକ୍କା ଇତୋ ପରଂ ।
ନୟେନ ଇମିନା ତସ୍ମା, ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତାତି ॥
ପୱତ୍ତିମହାୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୦୬-୨୦୮. ତଦନନ୍ତରେ ପରିଞ୍ଞାୱାରେପି ଛଳେୱ କାଲଭେଦା । ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱେୟେୱ ନୟା । ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ, ଓକାସୱାରୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋତି ଇମେସୁ ପନ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଇତରେ ଦ୍ୱେ । କିଂ କାରଣା ? ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟ । ୟୋ ହି କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଚେ ପରିଜାନାତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ପରିଜାନାତିୟେୱ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଚେ ପରିଜାନାତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ପରିଜାନାତିୟେୱ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ଚେ ନ ପରିଜାନାତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ନ ପରିଜାନାତିୟେୱ । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଚେ ନ ପରିଜାନାତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ନ ପରିଜାନାତିୟେୱ । ତସ୍ମା ତେସୁପି ‘ୟତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ତତ୍ଥ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀ’ତି ଆଦିୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘ଆମନ୍ତା’ତ୍ୱେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କାତବ୍ବଂ। ସିୟାତି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତାୟ ତେ ଇଧ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଥ ୱା ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ହୋତି, ନୋ ଓକାସସ୍ସ, ପୁଗ୍ଗଲୋୱ ପରିଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ନୋ ଓକାସୋତି ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋୱେତ୍ଥ ଗହିତୋ, ନ ଓକାସୱାରୋ । ତସ୍ସ ପନ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ତଦନନ୍ତରୋ ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ ଲବ୍ଭମାନୋପି ନ ଗହିତୋ । ୟୋ ପନେସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ଗହିତୋ, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ତୀଣି, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୁଲୋମନୟେ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦସ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମନୟେ ଦସାତି ୱୀସତି । ତଥା ସେସେସୁପୀତି ଏକେକସ୍ମିଂ କାଲେ ୱୀସତି ୱୀସତି କତ୍ୱା ଛସୁ କାଲେସୁ ୱୀସଂ ୟମକସତଂ, ଚତ୍ତାରୀସାନି ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାସତାନି, ଅସୀତ୍ୟାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅତ୍ଥସତାନି ଚ ହୋନ୍ତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାତା ତୟୋ ଅଦ୍ଧା ପୱତ୍ତିୱାରେ ୱିୟ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣୱସେନେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତୀ’ତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାସୁ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେନ ଚିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚନିବ୍ବତ୍ତିୟା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଇତରମ୍ପି ପରିଜାନାତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେତ୍ଥ ‘ପରିଜାନାତୀ’ତି ପଞ୍ହେସୁ ଅନୁଲୋମନୟେ ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିଲୋମନୟେ ପନ ‘ନ ପରିଜାନାତୀ’ତି ପଞ୍ହେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘ପରିଜାନିତ୍ଥା’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତୀତକାଲୱାରେ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଅଗ୍ଗଫଲେ ଠିତୋପି ପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପରିଜାନିତ୍ଥୟେୱ ନାମ ।
୨୦୯.ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ପଞ୍ହେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ପନେସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପରିଜାନାତିୟେୱ ନାମ, ନ ତାୱ ନିଟ୍ଠିତପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୋ; ତସ୍ମା ‘ନୋ’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପନ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ଅରହନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ପନେସୋ ନିଟ୍ଠିତପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୋ । ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ; ତସ୍ମା ‘ନୋ’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ପଟିଲୋମନୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନେତ୍ଥ ଅରହା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନାତୀତି ଅରହତୋ ପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠିତପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମେୱ, ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସୋ ନ ପରିଜାନିତ୍ଥେୱ । ଇଦଂ ପନ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନୋ ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପନ ସୋ ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି ।
୨୧୦-୨୧୧.ୟୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ, ତସ୍ମା ସୋ ପରିଜାନିସ୍ସତୀତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ନୋ’ତି । ତେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ନପରିଜାନିତ୍ଥାତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପରିଜାନିଂସୂତି ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଖନ୍ଧୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଆୟତନୟମକଂ
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧-୯. ଇଦାନି ମୂଲୟମକେ ଦେସିତେୟେୱ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ଆୟତନୱସେନାପି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଖନ୍ଧୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଆୟତନୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥେୱ ହି ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ, ପୱତ୍ତିୱାରୋ, ପରିଞ୍ଞାୱାରୋତି ତୟୋ ମହାୱାରା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଇଧାପି । ୱଚନତ୍ଥୋପି ନେସଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧାପି ଚ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୱତ୍ଥିତୋ । ଇତରେ ନିଦ୍ଦେସୱସେନେୱ । ‘ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀ’ତି ପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ନାୟତନା ନ ମନୋତି, ତାୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀତି ଅୟଂ ୟମକୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାନଂ ଆୟତନାନଂ ଉଦ୍ଦେସୋ । ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମାୟତନନ୍ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ପଭେଦତୋ ନାମୱୱତ୍ଥାନଂ । ୟମକୱସେନ ପୁଚ୍ଛାସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ପଠମଂ ପଟିପାଟିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାୟତନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ପଚ୍ଛା ବାହିରରୂପାୟତନାନି । ପରିୟୋସାନେ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନି ।
ୟଥା ପନ ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧୱସେନ, ଏୱମିଧ ଇମେସଂ ଆୟତନାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧନୱାରୋ, ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧାୟତନୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧାୟତନମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି, ଚତ୍ତାରୋୱ ନୟୱାରା ହୋନ୍ତି । ଏକେକୋ ଚେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋୟେୱ । ତେସମତ୍ଥୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ ଖନ୍ଧୟମକେ ପଦସୋଧନୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱାରେ ‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପ’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ୟମକାନି, ତଥା ଇଧ ‘ଚକ୍ଖୁ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ; ଚକ୍ଖାୟତନଂ; ଚକ୍ଖୂ’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱାଦସ । ପଟିଲୋମୱାରେପି ‘ନ ଚକ୍ଖୁ, ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ; ନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ନ ଚକ୍ଖୂ’ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱାଦସ, ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମୱାରେ ଏକେକାୟତନମୂଲକାନି ଏକାଦସ ଏକାଦସ କତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତଂ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତମେୱ । ସୁଦ୍ଧାୟତନୱାରସ୍ସାପି ଅନୁଲୋମୱାରେ ଦ୍ୱାଦସ, ପଟିଲୋମୱାରେ ଦ୍ୱାଦସ, ସୁଦ୍ଧାୟତନମୂଲଚକ୍କୱାରସ୍ସାପି ଅନୁଲୋମୱାରେ ଏକେକାୟତନମୂଲକାନି ଏକାଦସ ଏକାଦସ କତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତଂ ୟମକାନି । ପଟିଲୋମୱାରେପି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସତମେୱାତି ଏୱମିଧ ଛସତ୍ତତାଧିକେହି ପଞ୍ଚହି ୟମକସତେହି, ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାଧିକେହି ଏକାଦସହି ପୁଚ୍ଛାସତେହି, ଚତୁରାଧିକେହି ତେୱୀସାୟ ଅତ୍ଥସତେହି ଚ ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦-୧୭. ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନ ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧୟମକସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିସେସା । ତତ୍ରାୟଂ ୱିସେସୋ – ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜାଞାଣଂ । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂତି ତତିୟୱିଜ୍ଜାଞାଣଂ । ଦିବ୍ବସୋତନ୍ତି ଦୁତିୟଅଭିଞ୍ଞାଞାଣଂ । ତଣ୍ହାସୋତନ୍ତି ତଣ୍ହାୱ । ଅୱସେସୋ କାୟୋତି ନାମକାୟୋ, ରୂପକାୟୋ, ହତ୍ଥିକାୟୋ, ଅସ୍ସକାୟୋତି ଏୱମାଦି । ଅୱସେସଂ ରୂପନ୍ତି ରୂପାୟତନତୋ ସେସଂ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପଞ୍ଚେୱ ପିୟରୂପସାତରୂପଞ୍ଚ । ସୀଲଗନ୍ଧୋତିଆଦୀନି ୱାୟନଟ୍ଠେନ ସୀଲାଦୀନଂୟେୱ ନାମାନି । ଅତ୍ଥରସୋତିଆଦୀନିପି ସାଧୁମଧୁରଟ୍ଠେନ ଅତ୍ଥାଦୀନଞ୍ଞେୱ ନାମାନି । ଅୱସେସୋ ଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାଦିଅନେକପ୍ପଭେଦୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୮-୨୧. ଇଧାପି ଚ ପୱତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୱାରାଦୀସୁ ତୀସୁ ଅନ୍ତରୱାରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଛଳେୱ କାଲଭେଦା । ତେସଂ ଏକେକସ୍ମିଂ କାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ୱାରା । ତେ ସବ୍ବେପି ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟୱସେନ ଦୁୱିଧାୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ୟଥା ଖନ୍ଧୟମକେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ତୀଣି, ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦସ ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସୋତାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଘାଣାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ମନାୟତନଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକାନି ଏକାଦସ । ‘‘ୟସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଘାନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୋତାୟତନମୂଲକାନି ଦସ; ଘାନାୟତନମୂଲକାନି ନୱ, ଜିୱ୍ହାୟତନମୂଲକାନି ଅଟ୍ଠ; କାୟାୟତନମୂଲକାନି ସତ୍ତ; ରୂପାୟତନମୂଲକାନି ଛ; ସଦ୍ଦାୟତନମୂଲକାନି ପଞ୍ଚ; ଗନ୍ଧାୟତନମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି; ରସାୟତନମୂଲକାନି ତୀଣି; ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ; ମନାୟତନମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଛସଟ୍ଠି ୟମକାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନମୂଲକେସୁ ଏକାଦସସୁ ‘‘ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସୋତାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ, ମନାୟତନଂ, ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । ତେସୁ ପଠମଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ତାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ଦୁତିୟଂ କିଞ୍ଚାପି ପଠମେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ଚକ୍ଖୁସୋତାୟତନାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ପନ ଘାନାୟତନସ୍ସ ନ ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିମତିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ରୂପାୟତନମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ତୀଣି ୟମକାନି ଅସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । ସେସେସୁ ଜିୱ୍ହାୟତନକାୟାୟତନେହି ତାୱ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ୟମକାନି ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି । ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟମକସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନତ୍ଥି । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ତୀଣି ୟମକାନି ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ତନ୍ତିୟା ଲହୁଭାୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତାନି । ସୋତାୟତନମୂଲକେସୁ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପୁରିମେହି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱାତି ଏକମ୍ପି ପାଳିଂ ନାରୁଳ୍ହଂ । ଘାନାୟତନମୂଲକେସୁ ରୂପାୟତନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେତି ତୀଣି ୟମକାନି ପାଳିଂ ଆରୁଳ୍ହାନି । ସେସାନି ଘାନାୟତନୟମକେନ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ନାରୁଳ୍ହାନି । ତଥା ଜିୱ୍ହାୟତନକାୟାୟତନମୂଲକାନି । ରୂପାୟତନମୂଲକେସୁ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ତୀଣି ରୂପାୟତନମନାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି । ୟଥେୱ ହେତ୍ଥ ‘‘ସରୂପକାନଂ ଅଚିତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧାପି ‘‘ସରୂପକାନଂ ଅଗନ୍ଧକାନଂ, ଅରସକାନଂ ଅଫୋଟ୍ଠବ୍ବକାନ’’ନ୍ତି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଗନ୍ଧାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ଆୟତନଭୂତାନେୱ ଅଧିପ୍ପେତାନି । ତସ୍ମା ‘‘ସରୂପକାନଂ ସଗନ୍ଧାୟତନାନ’’ନ୍ତି ଆୟତନୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ସଦ୍ଦାୟତନମୂଲକାନି ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ପାଳିଂ ନାରୁଳ୍ହାନେୱ । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଚ ହେଟ୍ଠିମେହି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ତା ପାଳିଂ ନାରୁଳ୍ହାନି । ମନାୟତନମୂଲକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମେୱାତି ଏୱମେତାନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ କତିପୟୟମକୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଛସଟ୍ଠିୟମକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ, ଏୱଂ ଓକାସୱାରେପି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେପି ଛସଟ୍ଠୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମନୟେ ଅଟ୍ଠନୱୁତିସତଂ ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଅନୁଲୋମନୟେ, ଏୱଂ ପଟିଲୋମନୟେପୀତି ସବ୍ବାନିପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଛନ୍ନୱୁତାଧିକାନି ତୀଣି ୟମକସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଦ୍ୱାନୱୁତାଧିକାନି ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛାସତାନି, ଚତୁରାସୀତାଧିକାନି ଚ ପନ୍ନରସ ଅତ୍ଥସତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ପଞ୍ଚସୁ କାଲଭେଦେସୂତି ସବ୍ବାନିପି ଛସତ୍ତତାଧିକାନି ତେୱୀସତି ୟମକସତାନି । ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦୱାରେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ । ନିରୋଧୱାରଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ପୱତ୍ତିୱାରେ ଅଟ୍ଠୱୀସାନି ଏକସତ୍ତତି ୟମକସତାନି । ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳି ପନ ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନଞ୍ଚ ଏକସଦିସଂ, ନାନଂ ନତ୍ଥି । ଉପରି ପନ ‘‘ୱାରସଙ୍ଖେପୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ତସ୍ମା ୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେହି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ନୟମୁଖଂ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅସୋତକାନନ୍ତି ଅପାୟେ ଜାତିବଧିରଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ସଚକ୍ଖୁକୋ ଅସୋତକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜତି । ୟଥାହ – ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଅପରାନି ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ଅସୁରାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ନେରୟିକାନଂ; ଜଚ୍ଚବଧିରାନଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପଘାନଗନ୍ଧଜିୱ୍ହାରସକାୟଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ସସୋତକାନନ୍ତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନେ ଚ ଓପପାତିକେ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ସଚକ୍ଖୁକା ସସୋତକା ହୁତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ କସ୍ସଚି ଏକାଦସାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି; କାମାୱଚରାନଂ ଦେୱାନଂ, ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ପେତାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ଅସୁରାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ, ଓପପାତିକାନଂ ନେରୟିକାନଂ, ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ । ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଚାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପସୋତମନାୟତନଂ ଧମ୍ମାୟତନ’’ନ୍ତି ।
ଅଘାନକାନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ସଚକ୍ଖୁକା ଅଘାନକା ହୁତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମଧାତୁୟଂ ପନ ଅଘାନକୋ ଓପପାତିକୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠାୟତନାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱେଦୟ୍ୟ । ୟୋ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୋ ପନ ଅଘାନକୋ ସିୟା, ସୋ ‘‘ସଚକ୍ଖୁକାନ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତୋ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ସଘାନକାନନ୍ତି ଜଚ୍ଚବଧିରମ୍ପି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନମ୍ପି ଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଘାନକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଜଚ୍ଚନ୍ଧମ୍ପି ଜଚ୍ଚବଧିରମ୍ପି ଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତମେୱ । ସଘାନକାନଂ ସଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନମେୱ ଓପପାତିକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସରୂପକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜଚ୍ଚନ୍ଧଜଚ୍ଚବଧିରଓପପାତିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୋପି ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ସଚିତ୍ତକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେହି ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀହି ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅରୂପିନୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସରୂପକାନଂ ଅଘାନକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା ଚ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଚ ସେସରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଚିତ୍ତକାନଂ ଅଘାନକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକା ଚ ରୂପାରୂପବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଚିତ୍ତକାନଂ ଅରୂପକାନନ୍ତିପଦେସୁ ପନ ଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରସତ୍ତାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେସୁ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୨-୨୫୪. ଓକାସୱାରେ ୟତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନେୱ ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ। ତସ୍ମିଞ୍ହି ତଲେ ନିୟମତୋ ତାନି ଆୟତନାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇଦମେତ୍ଥ ନୟମୁଖଂ । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସକଲେପି ପୱତ୍ତିୱାରେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟୋୟେୱାତି ।
ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଆୟତନୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଧାତୁୟମକଂ
୧-୧୯. ଇଦାନି ତେୟେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ଧାତୁୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆୟତନୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଧାତୁୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆୟତନୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେତିଦବ୍ବଂ । ଇଧାପି ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା, ଅୱସେସା ଅନ୍ତରୱାରା ଚ ସଦ୍ଧିଂ କାଲପ୍ପଭେଦାଦୀହି ଆୟତନୟମକେ ଆଗତସଦିସାୟେୱ । ଇଧାପି ଚ ୟମକପୁଚ୍ଛାସୁଖତ୍ଥଂ ପଟିପାଟିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରା ରୂପଧାତୁୟୋୱ ୱତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଧାତୂନଂ ପନ ବହୁତ୍ତା ଇଧ ଆୟତନୟମକତୋ ବହୁତରାନି ୟମକାନି, ୟମକଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛାଦିଗୁଣା ଚ ଅତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଧାତୁମୂଲକାଦୀସୁ ୟମକେସୁ ଲବ୍ଭମାନାନଂ ୟମକାନଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆୟତନୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଂସଦିସାୟେୱ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଗତି, ତେନେୱ ଚ କାରଣେନ ପାଳିପି ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ପାକତିକୋୟେୱାତି ।
ଧାତୁୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସଚ୍ଚୟମକଂ
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧-୯. ଇଦାନି ତେୟେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତେ କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ ସଚ୍ଚୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧାତୁୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ସଚ୍ଚୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା ଅନ୍ତରୱାରାଦୟୋ ଚ ଅୱସେସପ୍ପଭେଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧନୱାରୋ, ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧସଚ୍ଚମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୦-୨୬. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରନିଦ୍ଦେସେ ପନ ଅୱସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଚେୱ ତଣ୍ହାୟ ଚ ୱିନିମୁତ୍ତା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସେସୋ ସମୁଦୟୋତି ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲାଦିଭେଦୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅୱସେସୋ ନିରୋଧୋତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିରୋଧୋ ଚେୱ ଖଣଭଙ୍ଗନିରୋଧୋ ଚ । ଅୱସେସୋ ମଗ୍ଗୋତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗୋ, ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗୋ, ସକଟମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏୱମାଦିକୋ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୭-୧୬୪. ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମୂଲକେହି ତୀହି, ସମୁଦୟସଚ୍ଚମୂଲକେହି ଦ୍ୱୀହି, ନିରୋଧସଚ୍ଚମୂଲକେନ ଏକେନାତି ଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଅଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପାଳିୱସେନ ଛହି ୟମକେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ତେସୁ ୟସ୍ମା ନିରୋଧସ୍ସ ନେୱ ଉପ୍ପାଦୋ, ନ ନିରୋଧୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମୂଲକାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚମଗ୍ଗସଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ, ସମୁଦୟସଚ୍ଚମୂଲକଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକନ୍ତି ତୀଣି ୟମକାନି ଆଗତାନି । ତସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେପି ଓକାସୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ସ ହି ସଚ୍ଚୟମକସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱାରେ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ତାୱ ନ ଲବ୍ଭତେୱ । ସେସେସୁ ପନ ତୀସୁ ସମୁଦୟସଚ୍ଚମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁପି ପୱତ୍ତେପି ଲବ୍ଭତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦୟୋ ପନ ତୟୋ କାଲା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀନମ୍ପି ପୱତ୍ତିୟାପି ୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନମ୍ପି । ତେପି ହି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନେୱ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସମୁଦୟସଚ୍ଚେସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଚତୁୱୋକାରେ ପନ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଏକମ୍ପି ସଚ୍ଚଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ତଣ୍ହଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ ହୋତୀତି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ପନ ରୂପମେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ । ସେସା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତା । ତେନେୱ କାରଣେନ ‘‘ଅରୂପେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନୋ ଚ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ ତତ୍ଥାତି ତେସଂ ତସ୍ମିଂ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତଣ୍ହାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଖଣୱସେନ ଓକାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନଭିସମେତାୱୀନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଂ ଅଭିସମୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତସତ୍ତାନଂ । ଅଭିସମେତାୱୀନନ୍ତି ଅଭିସମିତସଚ୍ଚାନନ୍ତି । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୬୫-୧୭୦. ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ପନ ଞାତପରିଞ୍ଞା, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ତିସ୍ସୋପେତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞାୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ପରିଞ୍ଞା ନାମ ନତ୍ଥି; ତସ୍ମା ଇଧ ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଗହିତାନି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଜାନାତୀତି ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଜହତୀତି ଞାତପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ । ଇତି ଇମାସଂ ପରିଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ସଚ୍ଚୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସଙ୍ଖାରୟମକଂ
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଏକଦେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଚ୍ଚୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା, ଅନ୍ତରୱାରାଦୟୋ ଚ ଅୱସେସପଭେଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ତାୱ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ; ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ; ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ; ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଦସୋଧନୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତଥା ଅନାରଭିତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ପଠମଂ ତୟୋପି ସଙ୍ଖାରା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ।
ତତ୍ଥ କାୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ। ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟିକା, ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ହି ୱଚନତୋ କାରଣଭୂତସ୍ସ କରଜକାୟସ୍ସ ଫଲଭୂତୋ ଏୱ ସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ସଙ୍ଖରିୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ । କେନ ସଙ୍ଖରିୟତୀତି ? କାୟେନ । ଅୟଞ୍ହି ୱାତୋ ୱିୟ ଭସ୍ତାୟ କରଜକାୟେନ ସଙ୍ଖରିୟତୀତି । ଏୱମ୍ପି କାୟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ । କାୟେନ କତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ୱିଚାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) ୱଚନତୋ ପନ ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ । କିଂ ସଙ୍ଖରୋତି ? ୱଚିଂ । ୱଚିୟା ସଙ୍ଖାରୋତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ। ୱଚୀଭେଦସମୁଟ୍ଠାପକସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରଦ୍ୱୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ‘‘ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୮) ୱଚନତୋୟେୱ ପନ ତତିୟପଦେପି ସଙ୍ଖରିୟତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ । କେନ ସଙ୍ଖରିୟତି ? ଚିତ୍ତେନ । କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରୋତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ। ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚେତସିକଧମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ପନ ୱଚୀସଙ୍ଖାରଭାୱେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱିଚାରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨-୭. ଇଦାନି କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ପଦସୋଧନୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ତୀଣି, ପଟିଲୋମନୟେ ତୀଣୀତି ଛ ୟମକାନି । ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରେ ଏକେକସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମନୟେ ଛ, ପଟିଲୋମନୟେ ଛାତି ଦ୍ୱାଦସ ୟମକାନି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରେ ପନ ୟଥା ସୁଦ୍ଧଖନ୍ଧୱାରାଦୀସୁ ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ; ଚକ୍ଖୁ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କାୟସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅନୁଲୋମେ ତୀଣି, ପଟିଲୋମେ ତୀଣୀତି ସବ୍ବାନିପି ସୁଦ୍ଧିକୱାରେ ଛ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି । କିଂ କାରଣା ? ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ । ୟଥା ହି ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ରୂପାଦିୱିସିଟ୍ଠାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚକ୍ଖାଦିୱିସିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆୟତନାଦୀନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ରୂପଂ ଖନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧା ରୂପଂ, ଚକ୍ଖୁ ଆୟତନଂ, ଆୟତନା ଚକ୍ଖୂ’’ତି ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି । ଏୱମିଧ ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟୋ’’ତି ନତ୍ଥି । କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ପନ ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଏକୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ଅସ୍ସାସୋ ୱା ପସ୍ସାସୋ ୱାତି ସୁଦ୍ଧିକଏକେକପଦୱସେନ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ‘‘କାୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ, ସଙ୍ଖାରା କାୟୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତମ୍ପି କାୟୱଚୀଚିତ୍ତପଦେହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରୱାରୋ ହେସ । ପଦସୋଧନେ ପନ ୱିନାପି ଅତ୍ଥେନ ୱଚନଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ତତ୍ଥ ସୋ ନୟୋ ଗହିତୋୱ । ଇଧ ପନ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରାଦୀହି, ୱଚୀସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାଦୀହି, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀହି, ଅଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, କାୟସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ଏକେକସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଛ ୟମକାନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତେସୁ ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ତୀଣେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁଲୋମନୟେ ତୀଣି, ପଟିଲୋମନୟେ ତୀଣୀତି ଛ ୟମକାନି ୱୁତ୍ତାନି । ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରମୂଲଚକ୍କୱାରୋ ପନେତ୍ଥ ନ ଗହିତୋତି । ଏୱଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮-୧୮. ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନସ୍ସ ଅନୁଲୋମେ ତାୱ ୟସ୍ମା ନ କାୟାଦୟୋୱ କାୟସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ନାମଂ, ତସ୍ମା ନୋତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ପଟିଲୋମେ ନ କାୟୋ ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ୟୋ ନ କାୟୋ ସୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋପି ନ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନ କାୟୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ କାୟୋ ନ ହୋତି, କାୟସଙ୍ଖାରୋୟେୱ ପନେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ସେସସଙ୍ଖାରଦ୍ୱୟମେୱ । କାୟସଙ୍ଖାରୱିନିମୁତ୍ତଂ ପନ ସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତପଣ୍ଣତ୍ତିଭେଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ନେୱ କାୟୋ, ନ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୯. ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି କାୟସଙ୍ଖାରମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ତୀଣେୱ ୟମକାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି; ତାନି ଗହିତାନେୱ । ତସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେପି ଓକାସୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ସଙ୍ଖାରୟମକେ ‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଦିକାଲଭେଦୋ ପୱତ୍ତିୱସେନାପି ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ । ‘‘ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ତତିୟଜ୍ଝାନେ ତତ୍ଥ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ ଝାନମ୍ପି ଓକାସୱସେନ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – ୱିନା ୱିତକ୍କୱିଚାରେହୀତି ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀନଂ । କାମାୱଚରାନନ୍ତି କାମାୱଚରେ ଉପ୍ପନ୍ନସତ୍ତାନଂ । ରୂପାୱଚରଦେୱାନଂ ପନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ନତ୍ଥି । ଅରୂପାୱଚରାନଂ ରୂପମେୱ ନତ୍ଥି । ୱିନା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେହୀତି ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୧.ପଠମଜ୍ଝାନେ କାମାୱଚରେତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଠମଜ୍ଝାନେ । ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନ ଚେତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଅପ୍ପନାୱସେନେୱ । ଅନପ୍ପନାପତ୍ତେପି ହି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଚିତ୍ତେ ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ ।
୨୪.ଚିତ୍ତସ୍ସଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଏକନ୍ତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମେୱ ହି ଚିତ୍ତଂ ରୂପଂ ୱା ଅରୂପଂ ୱା ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ନ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ।
୩୭.ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେତି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଦୁତିୟେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ । କାମଞ୍ଚେତଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେପି ୱତ୍ତମାନେ ତେସଂ ତତ୍ଥ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥେୱ । ୟାୱ ପନ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତି, ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥେୱ ନାମାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ଝାନସ୍ସ ୱିପାକଚିତ୍ତେନ ତେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତଂ ସତସୋପି ସହସ୍ସସୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ପଠମଚିତ୍ତମେୱ । ୱିପାକଚିତ୍ତେନ ପନ ୱିସଦିସଂ ଭୱନିକନ୍ତିୟା ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଦୁତିୟଚିତ୍ତଂ ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୪.ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀନନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଚିତ୍ତେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ । ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତନ୍ତି ରୂପାୱଚରାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକାଦିଚୁତିଚିତ୍ତୱସେନ, ଅରୂପାୱଚରାନଞ୍ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଚୁତିଚିତ୍ତୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀଆଦୀନଂ ।
୭୯.ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ ନିୟମତୋ କାୟସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ଆମନ୍ତାତି ପଟିୱଚନଂ ଦିନ୍ନଂ । ନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରେନ ସଦ୍ଧିଂ । କିଂ କାରଣା ? ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ହି କାୟସଙ୍ଖାରେନ ୱିନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ । କାୟସଙ୍ଖାରୋ ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱାତୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱ ଅଞ୍ଞାନି ସୋଳସଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ତିଟ୍ଠତି । ତେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତରସମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ନ କସ୍ସଚି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ୱା ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ନାପି ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଧମ୍ମତାତି ନିୟମତୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣସ୍ସ ସୀହଳଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ସତ୍ତରସମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱିରୂଜ୍ଝତି । ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ପାଳିୟେୱ ବଲୱତରାତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ ।
୧୨୮.ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ନୋତି ପଟିସେଧୋ କତୋତି । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ ପାକତିକୋୟେୱାତି ।
ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ସଙ୍ଖାରୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଅନୁସୟୟମକଂ
ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଏକଦେସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଅନୁସୟୟମକସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅନୁସୟୟମକେ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ୱିୟ ଦେସନଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ନୟେନ ପାଳିଦେସନା କତା । କଥଂ ? ପଠମଂ ତାୱ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ, ଉଦ୍ଦେସତୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋତି ତୀହାକାରେହି ଅନୁସୟେ ଗହାପେତୁଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱାରୋ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୋତି, ତୟୋ ୱାରା ଦେସିତା । ତତୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ମହାୱାରାନଂ ୱସେନ ଅନୁସୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟମକଦେସନା କତା । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାନୁସୟାତି ଅୟଂ ‘‘ସତ୍ତେୱ, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ, ନ ହେଟ୍ଠା’’ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁସୟାନଂ ଦେସିତତ୍ତା ପରିଚ୍ଛେଦୱାରୋ ନାମ । କାମରାଗାନୁସୟୋ…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱାରେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ନାମମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ’’ତି ଦେସିତତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୋ ନାମ । କତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି…ପେ॰… ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ଅୟଂ ‘‘ଇମେସୁ ନାମ ଠାନେସୁ ଇମେ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି’’ତି ଏୱଂ ତେସଂୟେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୋ ନାମ ।
ୟେସଂ ପନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ମହାୱାରାନଂ ୱସେନ ଅନୁସୟେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୟମକଦେସନା କତା, ତେସଂ ଇମାନି ନାମାନି – ଅନୁସୟୱାରୋ, ସାନୁସୟୱାରୋ, ପଜହନୱାରୋ, ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ, ପହୀନୱାରୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ଧାତୁୱାରୋତି । ତେସୁ ପଠମୋ ଅନୁସୟୱାରୋ । ସୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ ଅନୁସେତି, ୟତ୍ଥ ଅନୁସେତି, ୟସ୍ସ ୟତ୍ଥ ଅନୁସେତୀ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲୋକାସତଦୁଭୟୱସେନ ତୟୋ ଅନ୍ତରୱାରା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଠମେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି; ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ମାନାନୁସୟୋ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ, ଭୱରାଗାନୁସୟୋ, ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି କାମରାଗାନୁସୟମୂଲକାନି ଛ ୟମକାନି । ପୁନ ଅଗହିତଗ୍ଗହଣୱସେନ ପଟିଘାନୁସୟମୂଲକାନି ପଞ୍ଚ, ମାନାନୁସୟମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟମୂଲକାନି ତୀଣି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ଭୱରାଗାନୁସୟମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଏକମୂଲକାନି ଏକୱୀସତି । ପୁନ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଗତାନି ଦୁକମୂଲକାନି ପଞ୍ଚ, ତିକମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି, ଚତୁକ୍କମୂଲକାନି ତୀଣି, ପଞ୍ଚକମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ଛକ୍କମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ଅପରାନିପି ପନ୍ନରସ ହୋନ୍ତି । ତାନି ପୁରିମେହି ଏକୱୀସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଛତ୍ତିଂସାତି ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ଛତ୍ତିଂସ ୟମକାନି । ତଥା ଓକାସୱାରେ, ତଥା ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେତି ସବ୍ବାନିପି ଅନୁଲୋମନୟେ ଅଟ୍ଠସତଂ ୟମକାନି । ତଥା ପଟିଲୋମନୟେତି ଅନୁସୟୱାରେ ସୋଳସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ୟମକସତାନି, ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସାନୁସୟୱାରୋ, ପଜହନୱାରୋ, ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ, ପହୀନୱାରୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋତି ଇମେସମ୍ପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱାରାନଂ, ଏକେକସ୍ମିଂ ୟମକଗଣନା; ୟମକଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛାଦିଗୁଣା ଚ ଅତ୍ଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ୱିସେସୋ । ଓକାସୱାରେ ‘‘ୟତ୍ଥ ତତ୍ଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୟତୋ ତତୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନେନ ଦେସନା କତା । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
ୟୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଧାତୁୱାରୋ ନାମ, ସୋ ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱାରୋତି ଦ୍ୱିଧା ଠିତୋ । ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ୱତ୍ୱା ‘‘କାମଧାତୁଂ ୱା ପନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କିଂ କାରଣା ? ଅତ୍ଥୱିସେସାଭାୱତୋ । ଦ୍ୱେପି ହି ଏତା ପୁଚ୍ଛା ଏକତ୍ଥାୟେୱ, ତସ୍ମା ଏକେକସ୍ମା ୟମକା ଏକେକମେୱ ପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାୱସାନେ ପୁଚ୍ଛାନୁକ୍କମେନେୱ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ, ରୂପଧାତୁଂ, ଅରୂପଧାତୁଂ, ନକାମଧାତୁଂ, ନରୂପଧାତୁଂ ନଅରୂପଧାତୁଂ, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ଛ ସୁଦ୍ଧିକପୁଚ୍ଛା; ‘‘ନକାମଧାତୁଂ, ନଅରୂପଧାତୁଂ, ନରୂପଧାତୁଂ; ନଅରୂପଧାତୁଂ, ନକାମଧାତୁଂ, ନରୂପଧାତୁଂ, ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସା’’ତି ତିସ୍ସୋ ମିସ୍ସକା ପୁଚ୍ଛା ଚାତି କାମଧାତୁମୂଲକା ନୱ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତଥା ରୂପଧାତୁମୂଲକା ନୱ, ଅରୂପଧାତୁମୂଲକା ନୱାତି ସତ୍ତୱୀସତି ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତଥା ନକାମଧାତୁନରୂପଧାତୁନଅରୂପଧାତୁମୂଲକା ସତ୍ତୱୀସତି ପଟିଲୋମପୁଚ୍ଛା । ପୁନ ‘‘ନକାମଧାତୁୟା, ନଅରୂପଧାତୁୟା, ନରୂପଧାତୁୟା, ନଅରୂପଧାତୁୟା, ନକାମଧାତୁୟା, ନଅରୂପଧାତୁୟା’’ତି ସତ୍ତୱୀସତି ଦୁକମୂଲକା ପୁଚ୍ଛାତି ସବ୍ବାପି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ଏକାସୀତି ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତାସଂ ୱସେନେତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି ଇଦଂ ଧାତୁୱାରେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ । ଏୱଂ ତାୱ ସକଲେପି ଅନୁସୟୟମକେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନମେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଅନୁତ୍ତାନଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା – ଅନୁସୟାତି କେନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟା ? ଅନୁସୟନଟ୍ଠେନ । କୋ ଏସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ନାମାତି ? ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠୋ । ଏତେ ହି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତି ନାମ, ତସ୍ମା ଅନୁସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାପି ସିୟା – ଅନୁସୟନଟ୍ଠୋ ନାମ ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ । ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ଅନୁସୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି। ତତ୍ରିଦଂ ପଟିୱଚନଂ – ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଅନୁସୟୋ, ଅନୁସୟୋତି ପନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତକିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ସହେତୁକୋ ଏକନ୍ତାକୁସଲୋ ଅତୀତୋପି ହୋତି ଅନାଗତୋପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋପି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ – ଅଭିଧମ୍ମେ ତାୱ କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (କଥା॰ ୫୫୪ ଆଦୟୋ) ‘‘ଅନୁସୟା ଅବ୍ୟାକତା, ଅନୁସୟା ଅହେତୁକା, ଅନୁସୟା ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି ସବ୍ବେ ୱାଦା ପଟିସେଧିତା । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ଅନୁସୟାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ଥାମଗତାନୁସୟଂ ପଜହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗହେ ପନ ମୋହସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଗୀ ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ଅୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୋହୋ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୦) ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅନୁସୟୟମକେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ମହାୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ତନ୍ତିପ୍ପମାଣେନ ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ । ଅନୁସୟୋ ହି ନାମେସ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କାମରାଗାନୁସୟୋତିଆଦୀସୁ କାମରାଗୋ ଚ ସୋ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟୋ ଚାତି କାମରାଗାନୁସୟୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପରିଚ୍ଛେଦପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା
୨. ଇଦାନି ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପକାସେତୁଂ କତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂତି କାମାୱଚରଭୂମିୟଂ ସୁଖାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ । ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ପନେସ ଅକୁସଲୱେଦନାସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନୁସେତି । ଅକୁସଲାୟ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଚେୱ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଚ ସହଜାତୋପି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତା ୱେଦନା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସା ପନ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକକିରିୟୱେଦନା ଆରମ୍ମଣମେୱ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟମାନୋ ଚେସ ତାହି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେସୁପି ଅନୁସେତିୟେୱ । ନ ହି ସକ୍କା ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟମାନେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସଞ୍ଞାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସହଜାତେନ ୱା ଭୱିତୁଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ୱା ସଞ୍ଞାଦୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ ଅକତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ୟସ୍ମା ଇମା ଦ୍ୱେ ୱେଦନାୱ ସାତସନ୍ତସୁଖତ୍ତା ଅସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପଧାନା, ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଓଳାରିକୱସେନ ହି ବୋଧନେୟ୍ୟେ ସୁଖଂ ବୋଧେତୁନ୍ତି ।
ନନୁ ଚେସ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅନୁସୟମାନୋ ନ କେୱଲଂ ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଚେୱ ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅନୁସେତି, ଇଟ୍ଠେସୁ ପନ ରୂପାଦୀସୁପି ଅନୁସେତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ (ୱିଭ॰ ୮୧୬) ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପକରଣେ ଅନୁସୟୱାରସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ନୋ ଚ ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି । ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତି, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଚେୱ ରୂପଧାତୁଆଦୀସୁ ଚ ନାନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ସଓକାସେ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେ ନୱ ଚ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବେସୁ ଅନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଇଧ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅନୋଳାରିକତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ହି ୱେଦନାନଞ୍ଞେୱ ଓଳାରିକତ୍ତା ଇମେସଂ ପନ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଏତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅନୁସେତୀତି ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ଏତେସୁପି କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ସତ୍ଥା ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କଥେତି । ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ପନ ୱସେନ କତ୍ଥଚି ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବଂ କଥେତି, କତ୍ଥଚି ନ କଥେତି । ତଥା ହି ଅନେନ କତ୍ଥଚି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୟଂ ଲବ୍ଭତି ତଂ ସବ୍ବଂ କଥିତଂ । ଅପରସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେନ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେନ୍ତି, କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଚ ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ଲବ୍ଭତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଅକଥେତ୍ୱା ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାୱ କଥିତା । ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ଅରୂପଧମ୍ମା, ସବ୍ବଞ୍ଚ ରୂପଂ ନ କଥିତଂ । କିଞ୍ଚାପି ନ କଥିତଂ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅନୁସେତିୟେୱ । ଏୱମେୱ କିଞ୍ଚାପି ଇଧ ରୂପାଦିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନ କଥିତଂ, କାମରାଗାନୁସୟୋ ପନେତ୍ଥ ଅନୁସେତିୟେୱାତି । ଏୱଂ ତାୱ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ପନ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସୱେଦନା କାୟୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାତି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ସୋ ପନେସ ଦୋମନସ୍ସୱେଦନାସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନୁସେତି । ଅୱସେସଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପନ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ଅନୁସେତି । ତାସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟମାନୋ ଚେସ ତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ଅନୁସେତିୟେୱ । ୟାୟ ହି ୱେଦନାୟ ଏସ ସହଜାତୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସଞ୍ଞାଦୀହିପି ସହଜାତୋୱ । ୟା ଚ ୱେଦନା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସଞ୍ଞାଦୟୋପି କରୋତିୟେୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱ ଅସାତଦୁକ୍ଖୱେଦୟିତତ୍ତା ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଅଧିକା; ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଏତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଓଳାରିକୱସେନ ହି ବୋଧନେୟ୍ୟେ ସୁଖଂ ବୋଧେତୁନ୍ତି ।
ନନୁ ଚେସ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅନୁସୟମାନୋ ନ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଚେୱ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଚ ଅନୁସେତି, ଅନିଟ୍ଠେସୁ ପନ ରୂପାଦୀସୁପି ଅନୁସେତିୟେୱ ? ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ (ୱିଭ॰ ୮୧୬) ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ଅପ୍ପିୟରୂପଂ ଅସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପକରଣେ ଅନୁସୟୱାରସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି, ନୋ ଚ ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି । ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଏତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତି, କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱୀସୁ କାମାୱଚରୱେଦନାସୁ ଚେୱ ରୂପଧାତୁଆଦୀସୁ ଚ ନାନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ସଓକାସେ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେ ନୱ ଚ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ତଂ ଇଧ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅନୋଳାରିକତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଏୱ ଓଳାରିକତ୍ତା ଇମେସଂ ପନ ଅନୋଳାରିକତ୍ତା ଏତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅନୁସେତୀତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଏତେସୁପି ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କିଂ ପନ ଇତରା ଦ୍ୱେ ୱେଦନା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ୱା ପଟିଘସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତୀତି ? ନୋ ନ ହୋନ୍ତି । ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ତା ୱେଦନା ଆରବ୍ଭ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ୱିପରିଣାମଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଲାଭଂ ୱା ସମନୁସ୍ସରତୋପି ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୋମନସ୍ସମତ୍ତମେୱ ପନ ତଂ ହୋତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟୋ । ପଟିଘାନୁସୟୋ ହି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଥାମଗତୋ କିଲେସୋ, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଘୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଘକିଚ୍ଚଂ ଅକରଣଭାୱେନ ଏୱ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନ ହୋତି ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା ହି ପାଣାତିପାତଚେତନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ବ୍ୟାପାଦୋ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନ ହୋତି, ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତମ୍ପି ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିଘଂ ତେନ ପଜହତି ନ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ଏୱଂ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମାନାନୁସୟସ୍ସ ପନ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୂ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଦ୍ୱେ କାମାୱଚରୱେଦନା ରୂପାରୂପଧାତୁୟୋ ଚାତି ଇଦଂ ତିୱିଧଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ସ ଅକୁସଲାସୁ ୱେଦନାସୁ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ୱିୟ ସହଜାତାନୁସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାସୁ ପନ ସବ୍ବାସୁପି କାମାୱଚରାସୁ ସୁଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସୁ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ଅନୁସେତି । ଅନୁସୟୱାରସ୍ସ ପନ ପଟିଲୋମନୟେ ‘‘ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅପରିୟାପନ୍ନେ ଏତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତି, ମାନାନୁସୟୋ ଚ ନାନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୱେଦନଞ୍ଚେୱ ନୱୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ଚ ସେସରୂପାରୂପଧମ୍ମେସୁପି ଅୟଂ ଅନୁସେତିୟେୱାତି । ଏୱଂ ମାନାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ପନ କେୱଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସ୍ୱେୱ ନାନୁସେନ୍ତି । ତେଭୂମକେସୁ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ଅନୁସେନ୍ତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୂତି ସଂସାରୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପନେତେ ପଞ୍ଚସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସହଜାତାନୁସୟନୱସେନ ଅନୁସେନ୍ତି । ତେ ୱା ପନ ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଅଞ୍ଞେ ୱା ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତିକାଲେ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟନୱସେନ ଅନୁସେନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସହଜାତାନୁସୟନୱସେନ ‘‘କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କାମଧାତୁୟଂ ପନେସ ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମମେୱ ପଟିଲଭତି । କାମଧାତୁୟା ପରିୟାପନ୍ନଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣାନୁସୟନୱସେନ ନିୟମଂ କତ୍ୱା ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ରାଗୋ ନାମେସ କାମରାଗଭୱରାଗୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ କାମରାଗୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ସଚେ ପନ ଭୱରାଗୋପି କାମରାଗୋ ୱିୟ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, କାମରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦେସନା ସଂକିଣ୍ଣା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ରାଗକିଲେସଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କାମରାଗତୋ ଭୱରାଗସ୍ସ ୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି । ଏୱଂ ଭୱରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଅନୁସେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସହଜାତାନୁସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପନ ନ କିଞ୍ଚି ତେଭୂମକଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ନ ପୱତ୍ତତୀତି । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସ୍ସ ଅନୁସୟନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ପରିଚ୍ଛେଦୱାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନୁଦ୍ଦେସୱାରଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ।
ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ମହାୱାରୋ
୧. ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା
୩. ସତ୍ତନ୍ନଂ ପନ ମହାୱାରାନଂ ପଠମେ ଅନୁସୟୱାରେ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଦୁଦ୍ଦିନ୍ନଂ ୱିୟ ଖାୟତି । କସ୍ମା ? କାମରାଗପଟିଘାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ୟଥା ହି ‘‘ୟସ୍ସ ମନାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘ଆମନ୍ତା’, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ତେସଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନାନି କାୟସଙ୍ଖାରୱଚୀସଙ୍ଖାରା ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତଥା କାମରାଗପଟିଘା । କାମରାଗୋ ହି ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଟିଘୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋମନସ୍ସସହଗତେସୂତି, ନତ୍ଥି ନେସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପତ୍ତି; ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘ନୋ’ତି ପଟିସେଧୋ କତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା । ତଂ ଅକତ୍ୱା ପନ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ପଟିୱଚନସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ହେଟ୍ଠାୟମକେସୁ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ୱତ୍ତମାନୱୋହାରଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବୋ ।
କଥଂ ? ଅପ୍ପହୀନୱସେନ । ଅପ୍ପହୀନତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ‘‘ଅନୁସେତୀ’’ତି ୱତ୍ତମାନୱୋହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଅପ୍ପହୀନତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତୋ, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋପି ଅପ୍ପହୀନୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ତେସୁ ୟସ୍ସେକୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ଇତରୋପି ଅପ୍ପହୀନୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ, ୟଂ ଉପରି ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ; ତତ୍ଥ କଥଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ତତ୍ଥାପି ଅପ୍ପହୀନୱସେନେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟେ ସତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନିୱାରିତୱସେନ ୱା । ୟଥା ହି ଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନି ଆରଭିତ୍ୱା ଅପରିନିଟ୍ଠିତକମ୍ମନ୍ତା ଚିତ୍ତକାରାଦୟୋ ତେସଂ କମ୍ମନ୍ତାନଂ ଅକରଣକ୍ଖଣେପି ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜାଦୀହି ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇମେସୁ ଦିୱସେସୁ କିଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କରୋମ, କଟ୍ଠକମ୍ମଂ କରୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ କିଞ୍ଚାପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ନ କରୋନ୍ତି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନକମ୍ମନ୍ତତ୍ତା ପନ କତଖଣଞ୍ଚ କତ୍ତବ୍ବଖଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ କରୋନ୍ତିୟେୱ ନାମ ହୋନ୍ତି । ଏୱମେୱ ୟମ୍ହି ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟା ଅପ୍ପହୀନା, ୟମ୍ହି ୱା ପନ ନେସଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟେ ସତି ଉପ୍ପତ୍ତି ଅନିୱାରିତା, ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେପି ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଞ୍ଚେୱ କାଲନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ ନାମାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ନୋ ଚ ତସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅନାଗାମିସ୍ସ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ପହୀନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ପରତୋପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୪. ଓକାସୱାରସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାସୁ ୟସ୍ମା କାମରାଗାନୁସୟୋ କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତି, ପଟିଘାନୁସୟୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ; ତସ୍ମା ‘ନୋ’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ତତିୟପୁଚ୍ଛାୟଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସୟନତୋ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦିନ୍ନଂ । ରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୁୟା ପନ ମାନାନୁସୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅସାଧାରଣଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ତସ୍ମା ନୋ ଚ ତତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନୱାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସାଧାରଣାସାଧାରଣଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୦. ଦୁକମୂଲକପୁଚ୍ଛାୟଂ ୟସ୍ମା କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା ନାପି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମିଂ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନୁସୟା ଅନୁସୟେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ଠାନମେୱ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘କତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅପୁଚ୍ଛାୟେୱାତି । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୭. ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରେ ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂ ।
୩୬. ପଟିଲୋମନୟେ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ନାନୁସେତୀତି ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅନାଗାମିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ।
୫୬.ଦ୍ୱିନ୍ନଂପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋନାନୁସେତୀତି ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ । କାମଧାତୁୟା ତୀସୁ ୱେଦନାସୂତି ଚ ୱେଦନାଗ୍ଗହଣେନ ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନମ୍ପି ତେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନମ୍ପୀତି ସବ୍ବେସମ୍ପି କାମାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଅନୁସୟୱାରେ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା ।
ଅନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା
୬୬-୧୩୧. ସାନୁସୟୱାରେ ପନ ୟୋ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ୟଥା ଏକନ୍ତରିକଜରାଦିରୋଗେନ ଆବାଧିକୋ ୟାୱ ତମ୍ହା ରୋଗା ନ ମୁଚ୍ଚତି, ତାୱ ତସ୍ସ ରୋଗସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ସରୋଗୋୟେୱ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସସଂକିଲେସସ୍ସ ୱଟ୍ଟଗାମିସତ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅନୁସୟା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ତେସଂ ଅନୁସୟାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ସାନୁସୟୋୟେୱ ନାମ ହୋତି । ଏୱରୂପଂ ସାନୁସୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁସୟୱାରସଦିସମେୱ ।
ଓକାସୱାରେ ପନ ‘‘ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଏତ୍ଥ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତାସୁ ଧାତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସାନୁସୟତା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ଅନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଅନୁସୟସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତତୋ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ତତୋ ଧାତୁଦ୍ୱୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମାନାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋତି ଅନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ପନ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଅୱୁତ୍ତେ ଆଦିପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ନ ହୋତୀତି ପଠମଂ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟେନାତି ୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କାମରାଗାନୁସୟେନ ସାନୁସୟୋ, କିଂ ସୋ ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ପଟିଘାନୁସୟେନପି ସାନୁସୟୋତି ? ୟସ୍ମା ପନେତେ ଦ୍ୱେ ଏକସ୍ମା ଠାନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି; ତସ୍ମା ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଅରହା ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅରହା ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକେନ କେନଚି ଅନୁସୟେନ ନିରାନୁସୟୋତି । ଇମିନା ଅତ୍ଥୱସେନ ନିପ୍ପଦେସଟ୍ଠାନେସୁ ଭୁମ୍ମୱଚନମେୱ କତନ୍ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସାନୁସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୩. ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୩୨-୧୯୭. ପଜହନୱାରେ ପଜହତୀତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ପଜହତି, ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦେତି । ଆମନ୍ତାତି ଅନାଗାମୀମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିୱଚନଂ । ତଦେକଟ୍ଠଂ ପଜହତୀତି ପହାନେକଟ୍ଠତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିସେଧୋ ।
ୟତୋ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠମକୋତି ଅରହତ୍ତଫଲଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୋରୋହନଗଣନାୟ ଗଣିୟମାନୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଅଟ୍ଠମକୋ ନାମ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଗଣନାୟ ହି ଅରହା ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ପଠମୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଦୁତିୟୋ, ଅନାଗାମୀ ତତିୟୋ…ପେ॰… ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଅଟ୍ଠମୋ । ସୋ ଇଧ ‘‘ଅଟ୍ଠମକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନାମସଞ୍ଞାୟେୱ ୱା ଏସା ତସ୍ସାତି । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠମକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାତି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖା । ତେସୁ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନପ୍ପଜହତି । ସେସା ତେସଂ ଅନୁସୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପଜହନୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୪. ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୯୮-୨୬୩. ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ପରିଜାନାତୀତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟମ୍ପି ହି ୱାରୋ ପଜହନୱାରୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋତି ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୫. ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୬୪-୨୭୪. ପହୀନୱାରେ ଫଲଟ୍ଠୱସେନେୱ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ଅନାଗାମିସ୍ସ ହି ଉଭୋପେତେ ଅନୁସୟା ପହୀନା, ତସ୍ମା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୭୫-୨୯୬. ଓକାସୱାରେ ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ପହୀନୋତି ୱା ଅପ୍ପହୀନୋତି ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ତଂ କସ୍ମାତି ? ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅସାଧାରଣତ୍ତା । ଅଞ୍ଞଂ ହି କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଘାନୁସୟସ୍ସ । ଅଭାୱିତମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୟତ୍ଥ ଅନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମଗ୍ଗେ ଭାୱିତେ ତତ୍ଥେୱ ସୋ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତି। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନେୱ କାମରାଗାନୁସୟଟ୍ଠାନେ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିଘାନୁସୟଟ୍ଠାନେ କାମରାଗାନୁସୟୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ସୋ ପହୀନୋତି ୱା ଅପ୍ପହୀନୋତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ତତ୍ଥ ପହୀନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଂ କାମରାଗାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ୟତ୍ଥ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପହୀନୋ, ତତ୍ଥ ମାନାନୁସୟୋ ପହୀନୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । କାମରାଗାନୁସୟୋ ହି କାମଧାତୁୟା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅନୁସେତି । ମାନାନୁସୟୋ ତାସୁ ଚେୱ ରୂପାରୂପଧାତୂସୁ ଚ । ସୋ ଠପେତ୍ୱା ଅସାଧାରଣଟ୍ଠାନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠାନେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହୀନୋ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଓକାସୱାରେ ପହୀନତା ଚ ନୱତ୍ତବ୍ବତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘ନତ୍ଥୀ’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରୋ, ଓକାସୱାରଗତିକୋୟେୱ ।
୨୯୭-୩୦୭. ପଟିଲୋମନୟେ ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିୱସେନ ପୁଚ୍ଛତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନୁସୟା ପୁଥୁଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଛନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅପ୍ପହୀନା । ଇଧ ପନ ପରତୋ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଅନଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋୱ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ । ଇମିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୱାରେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୦୮-୩୨୯. ଓକାସୱାରପୁଗ୍ଗଲୋକାସୱାରା ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ପହୀନୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୩୦. ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରୋ ଅନୁସୟୱାରସଦିସୋୟେୱ ।
୭. ଧାତୁପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୩୨-୩୪୦. ଧାତୁୱାରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ତାୱ କତି ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି କତି ଅନୁସୟା ସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗତା ହୁତ୍ୱା ସୟନ୍ତି । କତି ଅନୁସୟା ନାନୁସେନ୍ତୀତି କତି ଅନୁସୟା ସନ୍ତାନଂ ନ ଅନୁଗତା ହୁତ୍ୱା ସୟନ୍ତି । କତି ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗାତି କତି ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତି ନାନୁସେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୱିଭଜିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ହେଟ୍ଠା ପାଳିୱୱତ୍ଥାନେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୭. ଧାତୁୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୪୧-୩୪୯. ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନସ୍ସ କସ୍ସଚି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚାତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ଚ ପହୀନାତି ପଞ୍ଚେୱ ଅନୁସେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନୁସୟୱାରେ ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଗହିତୋ, ଏୱମିଧ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ହି ୱିପାକଚିତ୍ତଞ୍ଚେୱ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ଅନୁସୟା ଚ ଅକୁସଲଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ୱିପାକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ତଥା ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଂ ପନ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ୟଥା ଲବ୍ଭତି ତଥା ଗହେତବ୍ବୋ । କଥଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି ? ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ । ୟଥା ହି ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା । କୁସଲାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ସରାଗୋ ସଦୋସୋ ସମୋହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେ ତେ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପନ ତେ ଅନୁସେନ୍ତିୟେୱ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅନୁସୟା ଭଙ୍ଗା ନତ୍ଥୀତି ୟସ୍ସ ହି ୟୋ ଅନୁସେତି, ସୋ ଅନୁସେତିୟେୱ; ୟୋ ନାନୁସେତି, ସୋ ନାନୁସେତିୟେୱ । ଅୟଂ ଅନୁସେତି ଚ ନାନୁସେତି ଚ, ଅୟଂ ସିୟା ଅନୁସେତି ସିୟା ନାନୁସେତୀତି, ଏୱଂ ୱିଭଜିତବ୍ବୋ ଅନୁସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ରୂପଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କସ୍ସଚି ତୟୋତି ଅନାଗାମିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି କାମରାଗପଟିଘଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ଚତ୍ତାରୋପି ଅନୱସେସତୋ ପହୀନା । ଇତରେ ତୟୋୱ ଅପ୍ପହୀନା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କସ୍ସଚି ତୟୋ ଅନୁସୟା ଅନୁସେନ୍ତୀ’’ତି ।
ନକାମଧାତୁନ୍ତି କାମଧାତୁୟା ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ସେସା ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତେୱାତି ୟସ୍ମା ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁୟଂ ଉପପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତ୍ତେୱାତି ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ କାମଧାତୁଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତେୱା’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରୂପଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି କସ୍ମା ନତ୍ଥି ? ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକସ୍ସ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅଭାୱା । ସୋ ହି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ତଂ ଧାତୁଂ ଉପପନ୍ନୋତି ନାସ୍ସ ତତ୍ଥ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଅତ୍ଥି । ତଦଭାୱା ରୂପଧାତୁୟଂ ଉପପତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରୂପଧାତୁୟା ଚୁତସ୍ସ ନ କାମଧାତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅରୂପଧାତୁୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଧାତୁୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଅନୁସୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଚିତ୍ତୟମକଂ
ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧-୬୨. ଇଦାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଏକଦେସମେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅନୁସୟୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଚିତ୍ତୟମକସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଚିତ୍ତୟମକେ ମାତିକାଠପନଂ, ଠପିତମାତିକାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱାରା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମାତିକାଠପନେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ, ଧମ୍ମୱାରୋ, ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋତି ଆଦିତୋୱ ତୟୋ ସୁଦ୍ଧିକମହାୱାରା ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୱାରୋ ନାମ । ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ଧମ୍ମୱାରୋ ନାମ । ‘‘ୟସ୍ସ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଭୟୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନାଦିଭେଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋ ନାମ । ତତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଅପରେ ସରାଗାଦିପଦୱିସେସିତା ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲୱାରା, ସୋଳସ ଧମ୍ମୱାରା, ସୋଳସ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ମିସ୍ସକୱାରା ହୋନ୍ତି । ତେ ସରାଗାଦିପଦମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ତତୋ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତସଙ୍ଖାନଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦାନଂ ୱସେନ ଅପରେ କୁସଲାଦିପଦୱିସେସିତା ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତପୁଗ୍ଗଲୱାରା, ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତଧମ୍ମୱାରା ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରାତି ଅଟ୍ଠନୱୁତିସତ୍ତସତା ମିସ୍ସକୱାରା ହୋନ୍ତି । ତେପି କୁସଲାଦିପଦମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଖିତ୍ତାୟେୱ । ୟାନିପେତ୍ଥ ସନିଦସ୍ସନାଦୀନି ପଦାନି ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ମୋଘପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଠପିତାନି ।
ତେସୁ ପନ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ସବ୍ବପଠମେ ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲମହାୱାରେ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧକାଲସମ୍ଭେଦୱାରୋ, ଉପ୍ପାଦୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ, ନିରୋଧୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ, ଉପ୍ପାଦୱାରୋ, ନିରୋଧୱାରୋ, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନନିରୋଧୱାରୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ, ନିରୁଜ୍ଝମାନୁପ୍ପନ୍ନୱାରୋ, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରୋ, ଅତୀତାନାଗତୱାରୋ, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୱାରୋ, ନିରୁଦ୍ଧନିରୁଜ୍ଝମାନୱାରୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରୋତି ଚୁଦ୍ଦସ ଅନ୍ତରୱାରା । ତେସୁ ଉପ୍ପାଦୱାରୋ, ନିରୋଧୱାରୋ, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୱାରୋତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଛ ଛ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ୟମକାନି । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପାଦୱାରେ ଅତୀତାନାଗତକାଲୱସେନ ଅନୁଲୋମତୋ ଦ୍ୱେ, ପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱେତି ଚତ୍ତାରି ୟମକାନି । ସେସେସୁ ଆଦିତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ, ଅନନ୍ତରେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ; ଅୱସାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚତୂସୂତି ଦସସୁ ୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ଏକଂ, ପଟିଲୋମତୋ ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ୱୀସତି ୟମକାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁପି ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଅନ୍ତରୱାରେସୁ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ୟମକାନି, ଚତୁରାସୀତି ପୁଚ୍ଛା ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଅତ୍ଥସତଂ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଏକସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲମହାୱାରେ, ତଥା ସୁଦ୍ଧିକଧମ୍ମୱାରେପି ସୁଦ୍ଧିକପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରେପୀତି ତୀସୁ ମହାୱାରେସୁ ଛବ୍ବୀସତିୟମକସତଂ, ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦଂ ପନ ୱାରତ୍ତୟଂ ସରାଗାଦିୱସେନ ସୋଳସଗୁଣଂ, କୁସଲାଦିୱସେନ ଛସଟ୍ଠିଦ୍ୱିସତଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୟମକେ ଅନେକାନି ୟମକସହସ୍ସାନି, ତତୋ ଦିଗୁଣା ପୁଚ୍ଛା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଅତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତୀତି। ପାଠୋ ପନ ସଂଖିତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୟମକେ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମାତିକାଠପନୱଣ୍ଣନା ।
ନିଦ୍ଦେସୋ
୧. ପୁଗ୍ଗଲୱାରୱଣ୍ଣନା
୬୩. ଇଦାନି ଠପିତାନୁକ୍କମେନ ମାତିକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତେସଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟେସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ୱତ୍ତତି, ଏତେସଂ ତଦେୱ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦପ୍ପତ୍ତତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଭଙ୍ଗଂ ଅପ୍ପତ୍ତତାୟ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଇଦାନି ପନ ଭଙ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ତଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ତତୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ଇତରେସନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ଖୀଣାସୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚାତି ୟଂ ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତେୱ । ଅଞ୍ଞଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ଚ । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ତଥାରୂପସ୍ସେୱ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରହତୋ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତମ୍ପି ସେସାନଂ ଭିଜ୍ଜମାନଚିତ୍ତମ୍ପି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଅରହତୋ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପନ ନ ସକ୍କା । ସେସାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ନ ସକ୍କା । ତସ୍ମା ‘ନୋ’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ ।
୬୫-୮୨.ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦସମଙ୍ଗିନୋପେତଂ ନାମଂ । ଉପ୍ପାଦଂ ପତ୍ୱା ଅନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦସମଙ୍ଗିତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମନ୍ତା’ତି, ଉପ୍ପାଦଂ ପତ୍ୱା ଅନିରୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଉପ୍ପାଦଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ । ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥାପି ସବ୍ବେସଂ ତାୱ ଚିତ୍ତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ନାମ, ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ନିରୋଧତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା, ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଞୀଭୱେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବତ୍ତା । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚାତି ଉପ୍ପାଦଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଅନତୀତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେଅନାଗତଞ୍ଚାତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅନାଗତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୩. ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲୱାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଖଣନ୍ତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପନ ଖଣତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି ନ ଚିରଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ତମେୱ ପନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଖଣନ୍ତି ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନିରୋଧକ୍ଖଣୋ ନିରୁଜ୍ଝମାନୋ ନାମ ନ ହୋତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନସ୍ସ ପନ ଖଣତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲନ୍ତି କିଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ନିରୋଧକ୍ଖଣମ୍ପି ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ହୋତି, ନିରୋଧକ୍ଖଣଂ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଅତୀତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଉଭୋପି ଖଣେ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାହ । ଦୁତିୟପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟସ୍ମା ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଭୋପି ଖଣେ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତୀତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟସ୍ମା ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅନାଗତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଉଭୋପି ଖଣେ ଖଣଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତେସଂ ଖଣାନଂ ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅନାଗତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୪-୧୧୩. ଧମ୍ମୱାରେପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମୱାରୋ ଧମ୍ମୱାରଗତିକୋୟେୱ ।
୧୧୪-୧୧୬. ସବ୍ବେପି ମିସ୍ସକୱାରା ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ନେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁ ପନ ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତି; ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବତାୟ ପୁଚ୍ଛାୱ ସଦିସା ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟସ୍ସ ସରାଗଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ନିରୁଜ୍ଝତି; ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ନୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅସଦିସଂ ହୋତି । ତଂ ତଂ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ଅନୁରୂପୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଚିତ୍ତୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଧମ୍ମୟମକଂ
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧-୧୬. ଇଦାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଧମ୍ମୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧୟମକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା, ଅୱସେସା ଅନ୍ତରୱାରା ଚ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଇଧାପି । ‘‘ୟୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେତି, ସୋ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞାୱାରୋ, ଭାୱନାୱାରୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ନେୱ ଭାୱେତବ୍ବୋ, ନ ପହାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ତଂ ପଦମେୱ ନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ପଦସୋଧନୱାରୋ, ପଦସୋଧନମୂଲଚକ୍କୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱାରୋ, ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମମୂଲଚକ୍କୱାରୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧. ପଣ୍ଣତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୭-୩୨. ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରନିଦ୍ଦେସେ ପନ କୁସଲା କୁସଲଧମ୍ମାତି କୁସଲାନଂ ଏକନ୍ତେନ କୁସଲଧମ୍ମତ୍ତା ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱସେସା ଧମ୍ମା ନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଅୱସେସା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ନ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମା ପନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୨. ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୩-୩୪. ପୱତ୍ତିୱାରେ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ପୁଗ୍ଗଲୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମନୟେ ‘‘ୟସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି କୁସଲଧମ୍ମମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ ୟମକାନି, ଅକୁସଲଧମ୍ମମୂଲକଂ ଏକନ୍ତି ତୀଣି ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ପଟିଲୋମନୟେପି ଓକାସୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୟମକାନଂ ୱସେନ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ଇମସ୍ସ ହି ଧମ୍ମୟମକସ୍ସ ପୱତ୍ତିମହାୱାରେ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଇମେସୁ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧେସୁ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମା ତାୱ ଏକନ୍ତେନ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ । ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମା ପନ ପୱତ୍ତେ ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀସୁ ଚାତି ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ନୟମୁଖଂ – କୁସଲାକୁସଲାନଂ ତାୱ ଏକକ୍ଖଣେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ନୋ’’ତି ପଟିସେଧୋ କତୋ । ଅବ୍ୟାକତା ଚାତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୫-୩୬.ୟତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ଆମନ୍ତା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦମ୍ପି ଅସଞ୍ଞଭୱଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ୟାକତାନଂ ପନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱା ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ ।
୪୯.ଦୁତିୟେ ଅକୁସଲେତି ଭୱଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ନିକନ୍ତିଜୱନେସୁ ଦୁତିୟେ ଜୱନଚିତ୍ତେ । ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେତି ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଦୁତିୟେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ସହ ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିପାକୱସେନ ଏକମେୱ କତ୍ୱା ଭୱନିକନ୍ତିୟା ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତେ । ତଞ୍ହି କିରିୟଚିତ୍ତତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତଜାତିୟଂ ୱିପାକତୋ ଦୁତିୟଂ ନାମ ହୋତି ।
୫୭.ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଅଗ୍ଗମଗ୍ଗନ୍ତି ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଧମ୍ମେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୯.ୟସ୍ସଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଇଦଂ ଚିତ୍ତଜାତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଜ୍ଜାତିକସ୍ସ ହି ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତତୋ ଓରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେପି ଏତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଲବ୍ଭତେୱ ।
୯୯. ନିରୋଧୱାରେପି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଏକତୋ ଅନିରୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଧମ୍ମୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକଂ
ଇଦାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ମୂଲୟମକେ ଦେସିତାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଏକଦେସଂ ସଂଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧମ୍ମୟମକାନନ୍ତରଂ ଦେସିତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧାପି ହି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱାରା ଅୱସେସା ଅନ୍ତରୱାରା ଚ ସଦ୍ଧିଂ କାଲପ୍ପଭେଦାଦୀହି ଖନ୍ଧୟମକାଦୀସୁ ଆଗତସଦିସାୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପନ ବହୁତାୟ ଧାତୁୟମକତୋପି ବହୁତରାନି ୟମକାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ପନ ହେଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲୱାରାଦୀସୁ ଚକ୍ଖାୟତନଚକ୍ଖୁଧାତୁମୂଲକେ ନୟେ ଚକ୍ଖାୟତନଚକ୍ଖୁଧାତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଜିୱ୍ହାୟତନକାୟାୟତନାନି ନ ୟୋଜିତାନି । ଜିୱ୍ହାୟତନକାୟାୟତନମୂଲକାନି ଚ ୟମକାନେୱ ନ ଗହିତାନି, ତଥା ଇଧାପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ନୟେ ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟକାୟିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନ ୟୋଜିତାନି, ଜିୱ୍ହିନ୍ଦ୍ରିୟକାୟିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକାନି ଚ ୟମକାନେୱ ନ ଗହିତାନି । ତେସଂ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ୟଥା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେହି ତଥେୱ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ୟସ୍ମା ୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନିକ୍ଖିତ୍ତପଟିପାଟିୟା ଅୟୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବେହିପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟୋସାନେ ୟୋଜିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟୋଜିତାନି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ଗହିତାନି । ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ଗହିତାନି । ତଥା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଞ୍ଚ । ଲୋକୁତ୍ତରାନି ତୀଣି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅଭାୱେନେୱ ନ ଗହିତାନି । ଇତି ୟାନି ଗହିତାନି, ତେସଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ନୟେ ୟମକଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟାନି ପନ ନ ଗହିତାନି, ତେସଂ ୱସେନ ୟମକାନି ନ ଗଣେତବ୍ବାନି । ଗଣେନ୍ତେନ ୱା ମୋଘପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଗଣେତବ୍ବାନୀତି ଏୱଂ ତାୱ ସବ୍ବୱାରେସୁ ପାଳିୱୱତ୍ଥାନମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୧-୮୬. ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟେ ପନେତ୍ଥ ଇଦଂ ନୟମୁଖଂ – ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ନ ଇତ୍ଥୀନନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀନଞ୍ଚେୱ ରୂପୀନଂ ପୁରିସନପୁଂସକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ନ ପୁରିସାନନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଇତ୍ଥିନପୁଂସକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଚକ୍ଖୁକାନଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରକାମଧାତୁସତ୍ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ୱିନା ସୋମନସ୍ସେନାତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାୱିପାକପଟିସନ୍ଧୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ୱିନା ଉପେକ୍ଖାୟାତି ସୋମନସ୍ସସହଗତପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅହେତୁକାନନ୍ତି ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ଏକନ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞାୟୋ ନତ୍ଥି । ସମାଧିୱୀରିୟାନି ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପତ୍ତାନି ନ ହୋନ୍ତି । ସହେତୁକାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକୱସେନ ଚେୱ ଅରୂପୀୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସହେତୁକୋ ଅଚକ୍ଖୁକୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅହେତୁକାନନ୍ତି ଅପାୟେ ଓପପାତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି କାମଧାତୁୟଂ ଦୁହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚକ୍ଖୁକାନଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପୀବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚେୱ କାମାୱଚରଦେୱମନୁସ୍ସେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅଚକ୍ଖୁକାନନ୍ତି ଅରୂପିନୋ ଚ ତିହେତୁକଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୯୦. ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ୱିନା ସୋମନସ୍ସେନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନନ୍ତି ଦ୍ୱେପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱତ୍ତେସୋମନସ୍ସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେତି ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିମୂଲକେସୁପି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱସେନେୱତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପଟିଲୋମନୟେ ପନ ନିରୋଧୱାରେ ଚ ଏତେସଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଲାଭୱସେନ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତେସୁ ତୀସୁପି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୮୧. ଅନାଗତୱାରେ ଏତେନେୱ ଭାୱେନାତି ଏତେନ ପୁରିସଭାୱେନେୱ, ଅନ୍ତରା ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିସପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କତିଚି ଭୱେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି କତିଚି ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୬୧. ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଅତୀତୱାରେ ସୁଦ୍ଧାୱାସାନଂ ଉପପତ୍ତିଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ଚିତ୍ତୟମକେ ୱିୟ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣାତିକ୍କମୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୱସେନ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଇମିନା ନୟମୁଖେନ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ପୱତ୍ତିୱାରେ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୱତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା
୪୩୫-୪୮୨. ପରିଞ୍ଞାୱାରେ ପନ ଚକ୍ଖୁମୂଲକାଦୀସୁ ଏକମେୱ ଚକ୍ଖୁସୋତୟମକଂ ଦସ୍ସିତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସେସାନିପି ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତାନି ଚେୱ ଲୋକିୟଅବ୍ୟାକତମିସ୍ସକାନି ଚ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନେୱ, ତସ୍ମା ତାନି ଅନୁପଦିଟ୍ଠାନିପି ଇମିନାୱ ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅକୁସଲଂ ଏକନ୍ତତୋ ପହାତବ୍ବମେୱ, ଏକନ୍ତଂ କୁସଲଂ ଭାୱେତବ୍ବମେୱ, ଲୋକୁତ୍ତରାବ୍ୟାକତଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଜହତୀ’’ତି ‘‘ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ‘‘ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନ ଭାୱେତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବମ୍ପି, ତଂ ଭାୱନାୱସେନେୱ ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲାତି ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ଚ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ଚ । ତେସୁ ଏକୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତ୍ତା ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପଜହତି ନାମ । ଏକୋ ପହୀନଦୋସତ୍ତା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ପରିଜାନାତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦଂ ଆପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନ ପରିଜାନାତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପରିଞ୍ଞାୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟୟମକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥା
ୟସ୍ସୋୱାଦେ ଠତ୍ୱା, ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚସ୍ସ କିଚ୍ଚସମ୍ପନ୍ନୋ ।
ୟୁୱତିଜନୋପି ଅତୀତୋ, ସୁୱିହିତନିୟମୋ ୟମସ୍ସାଣଂ ॥
ଦେୱପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ, ଦେୱପୁରେ ସବ୍ବଦେୱଦେୱେନ ।
ୟମକଂ ନାମ ପକାସିତଂ, ୟମାମଲଲୋମେନ ୟଂ ତେନ ॥
ପାଳିୱୱତ୍ଥାନୱିଧିଂ, ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚ ଅତ୍ଥନୟଂ ।
ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧା, ୟମକଅଟ୍ଠକଥା ମୟା ତସ୍ସ ॥
ସା ସୁବହୁଅନ୍ତରାୟେ, ଲୋକମ୍ହି ୟଥା ଅନନ୍ତରାୟେନ ।
ଅୟମଜ୍ଜ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି, ତନ୍ତିୟା ଭାଣୱାରେହି ॥
ନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତା ଏୱଂ, ନିଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି ।
ହିତସୁଖନିବ୍ବତ୍ତିକରା, ମନୋରଥା ସବ୍ବସତ୍ତାନନ୍ତି ॥
ୟମକପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ
ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା
ଦେୱାତିଦେୱୋ ଦେୱାନଂ, ଦେୱଦାନୱପୂଜିତୋ,
ଦେସୟିତ୍ୱା ପକରଣଂ, ୟମକଂ ସୁଦ୍ଧସଂୟମୋ ॥
ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମତୋ ଚେୱ, ଗମ୍ଭୀରସ୍ସାଥ ତସ୍ସ ୟଂ,
ଅନନ୍ତରଂ ମହାୱୀରୋ, ସତ୍ତମଂ ଇସିସତ୍ତମୋ ॥
ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନାମେନ, ନାମରୂପନିରୋଧନୋ,
ଦେସେସି ଅତିଗମ୍ଭୀର-ନୟମଣ୍ଡିତଦେସନଂ ॥
ଇଦାନି ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ,
ତସ୍ମା ନଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥
ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ହି ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ନିସ୍ସାୟ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ସତଂ ଦୁକେ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକସତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ତତୋ ପରଂ ଦୁକସତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ତିକେ ପନ ତିକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ଦୁକେ ଚ ଦୁକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ଏୱଂ –
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ॥
ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେପି ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ନିସ୍ସାୟ ତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଦୁକସତଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ଦୁକସତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଦୁକସତଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତିକେ ତିକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଦୁକେ ଦୁକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେପି ଛହି ନୟେହି ପଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥
ତତୋ ପରଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେପି ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଛ ନୟା ଦସ୍ସିତା । ତେନାହ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥
ତଦନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ଏତେହେୱ ଛହି ନୟେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତେନାହ –
‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ॥
ଏୱଂ ଅନୁଲୋମେ ଛ ପଟ୍ଠାନାନି, ପଚ୍ଚନୀୟେ ଛ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଛ, ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଛ ପଟ୍ଠାନାନୀତି ଇଦଂ ‘‘ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନପଟ୍ଠାନମହାପକରଣଂ ନାମା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୋଧାନୱସେନେତଂ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନଂ ପଟ୍ଠାନମହାପକରଣଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେସଞ୍ଚେୱ ଇମସ୍ସ ଚ ପକରଣସ୍ସ ନାମତ୍ଥୋ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ନାନପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ । ‘ପ-କାରୋ’ ହି ନାନପ୍ପକାରତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ଠାନସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ । ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲତାତିଆଦୀସୁ ହି ପଚ୍ଚୟୋ ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ନାନପ୍ପକାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ଇମେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇମେସଂ ପନ ପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୂହତୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପକରଣଂ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ୱିଭଜନଟ୍ଠେନ । ‘‘ପଞ୍ଞାପନା ପଟ୍ଠପନା ୱିୱରଣା ୱିଭଜନା ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୭୧) ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ମିଞ୍ହି ୱିଭଜନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଇତି କୁସଲାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଇମେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇମେସଂ ପନ ପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୂହତୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପକରଣଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ପଟ୍ଠିତତ୍ଥେନ । ଗମନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗୋଟ୍ଠା ପଟ୍ଠିତଗାୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୬) ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ମିଞ୍ହି ୟେନ ପଟ୍ଠାନେନ ପଟ୍ଠିତଗାୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଗମନଂ ହୋତି । ଇତି ନାତିୱିତ୍ଥାରିତନୟେସୁ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀଆଦୀସୁ ଅନିସ୍ସଙ୍ଗଗମନସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ୱିତ୍ଥାରିତନୟଲାଭତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତଗମନତ୍ତା ଇମେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାନେସୁ ଏକେକଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ଇମେସଂ ପନ ପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୂହତୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପକରଣଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ତାୱ ପଠମଂ ତିକୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତସ୍ସ ପଦଚ୍ଛେଦୋ – ତିକାନଂ ପଟ୍ଠାନଂ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ତିକପଟ୍ଠାନଂ। ତିକାନଂ ନାନପ୍ପକାରକା ପଚ୍ଚୟା ଏତିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟୱିକପ୍ପେପି ତିକାନଂ ପଟ୍ଠାନନ୍ତ୍ୱେୱ ତିକପଟ୍ଠାନଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ତିକାନଂ ୱିଭଜନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟୱିକପ୍ପେ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିଭେଦଭିନ୍ନତାୟ ଲଦ୍ଧୱିତ୍ଥାରା ତିକା ଏୱ ପଟ୍ଠାନଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିସ୍ସଙ୍ଗଗମନଭୂମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଅନୁଲୋମେ ଛପଟ୍ଠାନାନି ୱିଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ୟସ୍ମା ପନେତାନି ଅନୁଲୋମେ, ପଚ୍ଚନୀୟେ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ, ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେତି ସମନ୍ତା ଛ ଛ ହୁତ୍ୱା ଚତୁୱୀସତି ହୋନ୍ତି; ତସ୍ମା ‘‘ଚତୁୱୀସତି ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇତି ଇମେସଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ଖୁଦ୍ଦକପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତାନଂ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୋଧାନୱସେନେତଂ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନଂ ପଟ୍ଠାନମହାପକରଣଂ ନାମ ।
ତଂ ପନେତଂ ୟେ ତିକାଦୟୋ ନିସ୍ସାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ତିକପଟ୍ଠାନଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ତେ ତିକାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା ତେ ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦିତୋ ତାୱସ୍ସ ମାତିକାନିକ୍ଖେପୱାରୋ ନାମ ୱୁତ୍ତୋ; ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗୱାରୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୋ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟଂ ଉଦ୍ଦେସୋ ।
ତତ୍ଥ ହେତୁ ଚ ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ। ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ୱଚନାୱୟୱକାରଣମୂଲାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ପଟିଞ୍ଞା ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଲୋକେ ୱଚନାୱୟୱୋ ହେତୂତି, ୱୁଚ୍ଚତି । ସାସନେ ପନ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୬୦) କାରଣଂ । ‘‘ତୟୋ କୁସଲା ହେତୂ, ତୟୋ ଅକୁସଲା ହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୫୯) ମୂଲଂ ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ନଂ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତିଟ୍ଠତି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱା, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଉପକାରକଲକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟୋ ହି ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଠିତିୟା ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଉପକାରକୋ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟୋ, ହେତୁ; କାରଣଂ ନିଦାନଂ ସମ୍ଭୱୋ, ପଭୱୋତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନଂ । ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ହେତୁ, ଉପକାରକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ସାଲିଆଦୀନଂ ସାଲିବୀଜାଦୀନି ୱିୟ, ମଣିପ୍ପଭାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ମଣିୱଣ୍ଣାଦୟୋ କୁସଲାଦୀନଂ କୁସଲାଦିଭାୱସାଧକୋତି ଆଚରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପନ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ନ ହି ସୋ ତେସଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ସାଧେତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଅହେତୁକଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱିନା ଏତେନ ଅବ୍ୟାକତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ।
ସହେତୁକାନମ୍ପି ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପଟିବଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୂସୁ ସଭାୱତୋୱ କୁସଲାଦିଭାୱୋ ସିୟା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ହେତୁପଟିବଦ୍ଧୋ ଅଲୋଭୋ କୁସଲୋ ୱା ସିୟା ଅବ୍ୟାକତୋ ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ହୋତି, ତସ୍ମା ୟଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ଏୱଂ ହେତୂସୁପି କୁସଲାଦିତା ପରିୟେସିତବ୍ବା । କୁସଲାଦିଭାୱସାଧନୱସେନ ପନ ହେତୂନଂ ମୂଲଟ୍ଠଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନୱସେନ ଗୟ୍ହମାନେ ନ କିଞ୍ଚି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୁଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ଥିରା ହୋନ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ଅହେତୁକା ପନ ତିଲବୀଜକାଦିସେୱାଲା ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା । ଇତି ମୂଲଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତୋ ପରେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ‘‘ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱାପି ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଓସାପିତତ୍ତା ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ୟଥା ହି ଦୁବ୍ବଲୋ ପୁରିସୋ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଧମ୍ମା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ସହଜାତାରମ୍ମଣୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ସହଜାତାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା, ନୋ ଚ ଖୋ ଏକତୋ । ୟଦା ହି ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଦା ଛନ୍ଦୋୱ ଅଧିପତି, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ୟଂ ପନ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସୋ ନେସଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ତେ ତେ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ଅନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ସମନନ୍ତରଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ଇଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଦ୍ୱୟଂ ବହୁଧା ପପଞ୍ଚୟନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ – ୟୋ ହି ଏସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରା ମନୋଧାତୁ, ମନୋଧାତୁଅନନ୍ତରା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତିଆଦି ଚିତ୍ତନିୟମୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ପୁରିମଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥୋୱ ଧମ୍ମୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦି ।
ୟୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ସ୍ୱେୱ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନଂ, ଉପଚୟସନ୍ତତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଅଧିୱଚନନିରୁତ୍ତିଦୁକାଦୀସୁ ୱିୟ ଚ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାନଂ ନତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ‘‘ଅଦ୍ଧାନନ୍ତରତାୟ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, କାଲାନନ୍ତରତାୟ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଚରିୟାନଂ ମତଂ, ତଂ ‘‘ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀହି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ସମୁଟ୍ଠାପନସମତ୍ଥତା ନ ପରିହାୟତି, ଭାୱନାବଲେନ ପନ ୱାରିତତ୍ତା ଧମ୍ମା ସମନନ୍ତରଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି, ତମ୍ପି କାଲାନନ୍ତରତାୟ ଅଭାୱମେୱ ସାଧେତି । ଭାୱନାବଲେନ ହି ତତ୍ଥ କାଲାନନ୍ତରତା ନତ୍ଥୀତି, ମୟମ୍ପି ଏତଦେୱ ୱଦାମ । ୟସ୍ମା ଚ କାଲାନନ୍ତରତା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କାଲାନନ୍ତରତାୟ ହି ତେସଂ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଲଦ୍ଧି । ତସ୍ମା ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତତୋୱେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ନ ଅତ୍ଥତୋ । କଥଂ ? ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଅନ୍ତରନ୍ତି ହି ଅନନ୍ତରା । ସଣ୍ଠାନାଭାୱତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରାତି ସମନନ୍ତରା ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସହ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ପକାସସ୍ସ ପଦୀପୋ ୱିୟ । ସୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ…ପେ॰… ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ…ପେ॰… ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚିକାଲେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; କିଞ୍ଚି କାଲେ ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଇଦଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦନୁପତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ। ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ତିଦଣ୍ଡଂ ୱିୟ । ସୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା…ପେ॰… ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ଅଧିଟ୍ଠାନାକାରେନ ନିସ୍ସୟାକାରେନ ଚ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ତରୁଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ ପଥୱୀପଟାଦୟୋ ୱିୟ । ସୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ସହଜାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠୋ ପନେତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସୋ ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତୋ ।
ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଇଧ ପନ ଅୟଂ ତାୱ ୱଚନତ୍ଥୋ – ତଦଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନିସ୍ସିତୋ, ନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ନିସ୍ସୟୋ । ୟଥା ପନ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ, ଏୱଂ ଭୁସୋ ନିସ୍ସୟୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ । ବଲୱକାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା ବଲୱକାରଣଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ, ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ସେକ୍ଖା ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି, ୱୋଦାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି, ସେକ୍ଖା ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ନିୟମତୋ ତେସଂ ଆରମ୍ମଣେସୁ ବଲୱାରମ୍ମଣଂ ହୋତି। ଇତି ଗରୁକାତବ୍ବମତ୍ତଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋପି ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ନାନତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱିଭତ୍ତୋ । ମାତିକାନିକ୍ଖେପେ ପନ ନେସଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ଚ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଚ ଆଗତତ୍ତା ନିକ୍ଖେପୱିସେସୋ ଅତ୍ଥି, ସୋପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥତାୟ ଅନନ୍ତରତା ପୁରିମଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଛିମଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେ ବଲୱତାୟ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ୱିନାପି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ଅନନ୍ତରଚିତ୍ତଂ, ୱିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅନୁରୂପଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ, ବଲୱକାରଣୱସେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ପକତୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ପକତୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫାଦିତୋ ୱା ସଦ୍ଧାସୀଲାଦି; ଉପସେୱିତୋ ୱା ଉତୁଭୋଜନାଦି । ପକତିୟାୟେୱ ୱା ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ, ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ‘‘ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅଭିଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୀଲଂ… ସୁତଂ… ଚାଗଂ… ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସଦ୍ଧା… ସୀଲଂ… ସୁତଂ… ଚାଗୋ… ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧାୟ… ସୀଲସ୍ସ… ସୁତସ୍ସ… ଚାଗସ୍ସ… ପଞ୍ଞାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନେକପ୍ପକାରକୋ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଇମେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପକତା ଚେୱ ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଉପନିସ୍ସୟା ଚାତି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋତି ।
ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତମାନଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଏକାଦସୱିଧୋ ହୋତି। ୟଥାହ – ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ, ସଦ୍ଦ… ଗନ୍ଧ… ରସ… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ କିଞ୍ଚି କାଲେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, କିଞ୍ଚି କାଲେ ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ପୁରେଜାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଅରୂପଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ, ଗିଜ୍ଝପୋତକସରୀରାନଂ ଆହାରାସାଚେତନା ୱିୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ଅନନ୍ତରାନଂ ପଗୁଣବଲୱଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ, ଗନ୍ଥାଦୀସୁ ପୁରିମାପୁରିମାଭିୟୋଗୋ ୱିୟ । ସୋ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟଜୱନୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ। ପୁରିମା ପୁରିମା ଅକୁସଲା…ପେ॰… କିରିୟାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କିରିୟାଭାୱେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ନାନାକ୍ଖଣିକାୟ ଚେୱ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୟ ସହଜାତାୟ ଚ ସବ୍ବାୟପି ଚେତନାୟ ୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ୟଥାହ – କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱେନ ନିରୁସ୍ସାହସନ୍ତଭାୱାୟ ଉପକାରକୋ ୱିପାକଧମ୍ମୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ। ସୋ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ…ପେ॰… ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ରୂପାରୂପାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପିନୋ ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଉପକାରକା ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜା ୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ। ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ, ସେସା ରୂପାରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ – ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା, ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉପନିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣେସୁ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାଦ୍ୱୟଂ ସବ୍ବାନିପି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ଝାନଙ୍ଗାନି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟତୋ ତତୋ ୱା ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ଉପକାରକାନି କୁସଲାଦିଭେଦାନି ଦ୍ୱାଦସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ‘‘ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଏତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣଏକୁପ୍ପାଦେକନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱେନ ଉପକାରକା ଅରୂପଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।
ଏକୱତ୍ଥୁକାଦିଭାୱାନୁପଗମେନ ଉପକାରକା ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ, ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ରୂପୀନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଅବ୍ୟାକତପଦସ୍ସ ପନ ସହଜାତୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ, ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରେଜାତଂ ପନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ପୁରେଜାତଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ତସ୍ସ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧମହାଭୂତନାମରୂପଚିତ୍ତଚେତସିକମହାଭୂତାୟତନୱତ୍ଥୁୱସେନ ସତ୍ତଧା ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟଥାହ – ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ, ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ…ପେ॰… ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୟତନଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ମନୋଧାତୁୟା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ରୂପଂ ମନୋଧାତୁୟା ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ସହଜାତଂ, ପୁରେଜାତଂ, ପଚ୍ଛାଜାତଂ, ଆହାରଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିପି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହଜାତେ ତାୱ ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ପୁରେଜାତେ ପୁରେଜାତାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ପଚ୍ଛାଜାତେ ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପନ ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ।
ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଓକାସସ୍ସ ଦାନେନ ଉପକାରକା ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଅରୂପଧମ୍ମା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ତେ ଏୱ ୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ। ୟଥାହ – ସମନନ୍ତରୱିଗତା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ଏୱ ଅୱିଗତଭାୱେନ ଉପକାରକତ୍ତା ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦେସନାୱିଲାସେନ ପନ ତଥା ୱିନେତବ୍ବୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ୱା ଅୟଂ ଦୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ; ସହେତୁକଦୁକଂ ୱତ୍ୱାପି ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକୋ ୱିୟାତି ।
ଇମେସୁ ପନ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ –
ଧମ୍ମତୋ କାଲତୋ ଚେୱ, ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ।
ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଚେୱ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି – ଇମେସୁ ହି ପଚ୍ଚୟେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ତାୱ ନାମରୂପଧମ୍ମେସୁ ନାମଧମ୍ମେକଦେସୋ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱେନ ସବ୍ବେପି ନାମରୂପଧମ୍ମା । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ସହଜାତାଧିପତି ନାମଧମ୍ମେକଦେସୋ, ତଥା କମ୍ମଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ସବ୍ବେପି ଗରୁକାତବ୍ବା ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଛାଜାତଆସେୱନୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ନାମଧମ୍ମାୱ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନାମଧମ୍ମେକଦେସୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ରୂପେକଦେସୋ । ସେସା ୟଥାଲାଭୱସେନ ନାମରୂପଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତେତ୍ଥ, ପଚ୍ଚୟା ଦସ ପଞ୍ଚ ଚ ।
ଅତୀତା ଏୱ ପଞ୍ଚେକୋ, ତେ କାଲେ ଦ୍ୱେପି ନିସ୍ସିତୋ ।
ତୟୋ ତିକାଲିକା ଚେୱ, ୱିମୁତ୍ତା ଚାପି କାଲତୋତି ॥
ଏତେସୁ ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାୱ ହୋନ୍ତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ସମନନ୍ତରଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅତୀତାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଏକୋ ପନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାତୀତେ ଦ୍ୱେପି କାଲେ ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି । ସେସା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ତେକାଲିକାପି ହୋନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା କାଲୱିମୁତ୍ତାପୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ କାଲତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋତି ଇମେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋ
୧. ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି ସବ୍ବେପି ତେ ପଚ୍ଚୟେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପଟିପାଟିୟା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବପଠମଂ ଭାଜେତବ୍ବସ୍ସ ପଦୁଦ୍ଧାରୋ । ସେସପଚ୍ଚୟେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ପଠମଂ ଭାଜେତବ୍ବପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟୋ ପଚ୍ଚୟୁଦ୍ଦେସେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସତୋ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେସୁ ଭାଜେତବ୍ବସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାପନତୋ । ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅସୁକୋ ନାମ ଧମ୍ମୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଚ୍ଚୟୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ହେତୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାୟେୱ, ହେତୁନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା କୁସଲାଦୟୋପି । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ହେତୁ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱୱତ୍ଥାନଂ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥାପେନ୍ତୋ ‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ହେତୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୋ, ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ତତ୍ରାପି ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ୱଚନଂ ହେତୁନୋ ଅଞ୍ଞଥା ପଚ୍ଚୟଭାୱପଟିସେଧନତ୍ଥଂ । ଅୟଞ୍ହି ହେତୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେନାପି । ତତ୍ରାସ୍ସ ୟ୍ୱାୟଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅଞ୍ଞଥାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ, ତସ୍ସ ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ଅପାକଟତ୍ତା । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ୟେନ ତେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ନାମ ସୋତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ଅପାକଟୋ । ତସ୍ସ ଅପାକଟତ୍ତା ୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସରୂପତୋୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ତଂ-ଗହଣଂ କତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ତେ ହେତୂ ଚେୱ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନି । ତେସଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ହେତୁତୋ ଚେୱ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ଚ ନିବ୍ବତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଗଣ୍ହାତି। କିଂ ପନ ତଂ ଚିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞେନପି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ? ଆମ, ସମୁଟ୍ଠାତି । ସବ୍ବେପି ହି ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ଲୋକିୟଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିକଭାୱତୋ ତଥାୱିଧଂ ରୂପଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱାହ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ୟଦି ଏୱଂ ଇଧାପି ‘‘ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହନତୋ । ପଞ୍ହାୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଆଗତଂ’’ । ତସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ଇଧ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଅଜନୟମାନାପି ତେ ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନି । ତେସଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତଜାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପାନମ୍ପି ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କସ୍ମା ପନାୟଂ ହେତୁ ପଟିସନ୍ଧିୟମେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପୱତ୍ତେତି ? ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ । ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ହି କମ୍ମଜରୂପାନଂ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା ପୱତ୍ତି, ଚିତ୍ତୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତାନିପି ୱିନା ଚିତ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ଠାତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମରୂପସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୯) । ପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ତେସଂ ଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି କମ୍ମପଟିବଦ୍ଧାୱ ପୱତ୍ତି, ନ ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା । ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଚାପି ଚିତ୍ତେ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ।
କସ୍ମା ପନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଜରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ? କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ଚେୱ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା । ତଞ୍ହି ତଦା କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅପୁରେଜାତୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଚ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱତ୍ଥୁକନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ପପାତେ ପତିତମତ୍ତୋ ପୁରିସୋ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ କାତୁଂ ୱିୟ ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି; କମ୍ମଜରୂପମେୱ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ତଞ୍ଚ କମ୍ମଜରୂପସ୍ସେୱ ବୀଜଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । କମ୍ମଂ ପନସ୍ସ ଖେତ୍ତସଦିସଂ, କିଲେସା ଆପସଦିସା । ତସ୍ମା ସନ୍ତେପି ଖେତ୍ତେ ଆପେ ଚ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ବୀଜାନୁଭାୱେନ ରୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତାନୁଭାୱେନ ରୂପକାୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି । ବୀଜେ ପନ ୱିଗତେପି ପଥୱୀଆପାନୁଭାୱେନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପରୂପରି ପୱତ୍ତି ୱିୟ; ୱିନା ଚିତ୍ତେନ କମ୍ମତୋୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ପୱତ୍ତି ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜଂ ତଣ୍ହା ସ୍ନେହୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୭) ।
ଅୟଞ୍ଚ ପନତ୍ଥୋ ଓକାସୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ତୟୋ ହି ଓକାସା – ନାମୋକାସୋ, ରୂପୋକାସୋ, ନାମରୂପୋକାସୋତି । ତତ୍ଥ ଅରୂପଭୱୋ ନାମୋକାସୋ ନାମ । ତତ୍ର ହି ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତମ୍ପି ରୂପପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ଅରୂପଧମ୍ମାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞଭୱୋ ରୂପୋକାସୋ ନାମ । ତତ୍ର ହି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ଅରୂପପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ରୂପଧମ୍ମାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ନାମରୂପୋକାସୋ ନାମ । ତତ୍ର ହି ୱତ୍ଥୁରୂପମତ୍ତମ୍ପି ୱିନା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଅରୂପଧମ୍ମା, ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱିନା କମ୍ମଜାପି ରୂପଧମ୍ମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟୁଗନଦ୍ଧାୱ ରୂପାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ୟଥା ହି ସସ୍ସାମିକେ ସରାଜକେ ଗେହେ ସଦ୍ୱାରପାଲକେ ରାଜାଣତ୍ତିଂ ୱିନା ପଠମପ୍ପୱେସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପରଭାଗେ ପନ ୱିନାପି ଆଣତ୍ତିଂ ପୁରିମାଣତ୍ତିଆନୁଭାୱେନେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣରାଜସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟତଂ ୱିନା ରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ଅପରଭାଗେ ପନ ୱିନାପି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟାନୁଭାୱଂ ପୁରିମାନୁଭାୱୱସେନ ଲଦ୍ଧପ୍ପୱେସସ୍ସ କମ୍ମତୋ ପୱତ୍ତି ହୋତି । ଅସଞ୍ଞଭୱୋ ପନ ୟସ୍ମା ଅରୂପୋକାସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିନାୱ ଅରୂପପଚ୍ଚୟା ଅସଞ୍ଞୋକାସତ୍ତା ରୂପଂ ପୱତ୍ତତି, ଅସ୍ସାମିକେ ସୁଞ୍ଞଗେହେ ଅତ୍ତନୋ ଗେହେ ଚ ପୁରିସସ୍ସ ପୱେସୋ ୱିୟ । ଅରୂପଭୱୋପି ୟସ୍ମା ରୂପୋକାସୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱିନାୱ ରୂପପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞୋକାସତ୍ତା ଅରୂପଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ପନ ରୂପାରୂପୋକାସୋତି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅରୂପପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତୀତି । ଇତି ଅୟଂ ହେତୁ ପଟିସନ୍ଧିୟମେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପୱତ୍ତେତି ।
ନନୁ ‘‘ହେତୂ ସହଜାତାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବୋପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ହୋତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଗହିତନ୍ତି ? ପୱତ୍ତିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱପଟିବାହନତୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ପୱତ୍ତିୟଂ ହେତୁନା ସହ ଏକକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପାନି ଚେୱ ଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନି ଚ ଜାୟନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଚ ସୋ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ମା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ପଟିବାହନତ୍ଥମେତଂ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ‘‘ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ’’ତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ୱସେନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେସୁ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋତି ଅୟଞ୍ହି ହେତୁ ନାମ ଜାତିତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲହେତୁ ଭୂମନ୍ତରତୋ କାମାୱଚରାଦିଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, ଅକୁସଲହେତୁ କାମାୱଚରୋୱ ୱିପାକହେତୁ କାମାୱଚରାଦିଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, କିରିୟହେତୁ କାମାୱଚରୋ ରୂପାୱଚରୋ ଅରୂପାୱଚରୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲହେତୁ ନାମତୋ ଅଲୋଭାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ । ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲହେତୂସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅକୁସଲହେତୁ ଲୋଭାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ । ୱିପାକକିରିୟହେତୂ ପନ ଅଲୋଭାଦିୱସେନ ତୟୋ ତୟୋ ହୋନ୍ତି । ତଂତଂଚିତ୍ତସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ପନ ତେସଂ ତେସଂ ହେତୂନଂ ନାନପ୍ପକାରଭେଦୋୟେୱାତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମେସଂ ନାମ ଧମ୍ମାନଂ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ କାମାୱଚରକୁସଲହେତୁ କାମଭୱରୂପଭୱେସୁ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅରୂପଭୱେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂୟେୱ । ରୂପାୱଚରକୁସଲହେତୁ କାମଭୱରୂପଭୱେସୁୟେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରକୁସଲହେତୁ କାମାୱଚରକୁସଲହେତୁସଦିସୋୱ । ତଥା ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲହେତୁ, ତଥା ଅକୁସଲହେତୁ । କାମାୱଚରୱିପାକହେତୁ ପନ କାମଭୱସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୱଚରୱିପାକହେତୁ ରୂପଭୱେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଞ୍ଞେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକହେତୁ ଅରୂପଭୱେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଞେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । ଅପରିୟାପନ୍ନୱିପାକହେତୁ କାମଭୱରୂପଭୱେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଅରୂପଭୱେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ । କିରିୟହେତୂସୁ ପନ ତେଭୂମକେସୁପି କୁସଲହେତୁସଦିସୋୱ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ରୂପାୟତନନ୍ତି ରୂପସଙ୍ଖାତଂ ଆୟତନଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ଧାତୁୟା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ତାୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ରୂପାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋଧାତୁୟାତି ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟ ତିୱିଧାୟପି ମନୋଧାତୁୟା ରୂପାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନୋ ଚ ଖୋ ଏକକ୍ଖଣେ । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ଏତାନି ଚ ରୂପାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଅୱସେସା ଚ ସବ୍ବେପି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମା ଇମା ଛ ଧାତୁୟୋ ଠପେତ୍ୱା ସେସାୟ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାୟ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭାତି ଇମିନା ୟେ ଏତେ ଏତାସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ତାସଂ ଧାତୂନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣେୟେୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଏୱଂ ହୋନ୍ତାପି ଚ ନ ଏକତୋ ହୋନ୍ତି, ୟଂ ୟଂ ଆରବ୍ଭ ୟେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ତେସଂ ତେ ତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୀତିପି ଦୀପେତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦଂ ୟଥା ନଜ୍ଜୋ ସନ୍ଦନ୍ତି, ପବ୍ବତା ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସବ୍ବକାଲସଙ୍ଗହୱସେନ, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ୟେପି ଆରବ୍ଭ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ୟେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ସିଦ୍ଧଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାତି ଇଦଂ ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସରୂପତୋ ନିଦସ୍ସନଂ । ତେ ତେ ଧମ୍ମାତି ତେ ତେ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା । ତେସଂ ତେସନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମାନଂ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଇଦଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ନାମ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସତୋ ଛବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଅୱସେସଂ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରଂ…ପେ॰… ଅପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧଂ; ରୂପାୱଚରଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟତୋ ତିୱିଧଂ, ତଥା ଅରୂପାୱଚରଂ, ଅପରିୟାପନ୍ନଂ କୁସଲୱିପାକନିବ୍ବାନୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ସବ୍ବମେୱ ୱା ଏତଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିଭେଦତୋ ସତ୍ତୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଭୂମିଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି, ଅକୁସଲଂ କାମାୱଚରମେୱ, ୱିପାକଂ ଚତୁଭୂମକଂ, କିରିୟଂ ତିଭୂମକଂ, ରୂପଂ ଏକଭୂମକଂ କାମାୱଚରମେୱ, ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଏକଭୂମକଂ ଅପରିୟାପନ୍ନମେୱ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ଭୂମିୱିନିମୁତ୍ତାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ କାମାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରକିରିୟସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣଂ ତେସୁ ଛସୁ ରାସୀସୁ କାମାୱଚରୱିପାକୱଜ୍ଜାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅରୂପାୱରଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରକିରିୟସ୍ସ, ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ, ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରତୋ କୁସଲକିରିୟାନମେୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅକୁସଲାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କାମାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣମ୍ପି ଇମେସଂୟେୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅପରିୟାପନ୍ନୱିପାକାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କାମାୱଚରକିରିୟାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକିରିୟାରମ୍ମଣଂ ଇମେସୁ ଛସୁ ରାସୀସୁ କାମାୱଚରୱିପାକୱଜ୍ଜାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରକିରିୟାରମ୍ମଣଂ ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଅପରିୟାପନ୍ନତୋ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ, କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟାନଂ କେଚି ନିଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ଉପଧାରେତବ୍ବଂ । ନାନପ୍ପକାରକଂ ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣଂ ତେଭୂମକକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ନୱନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟେସଂ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେ ତେ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୩. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଛନ୍ଦାଧିପତୀତି ଛନ୍ଦସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିପତି । ଛନ୍ଦଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ପନ ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ‘‘ଅଧିପତୀ ଅଧିପତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦାଧିପତି ଛନ୍ଦସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନା କତାତି ? ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ । ପୁରିମନୟସ୍ମିଞ୍ହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ହେତୂ ଏକକ୍ଖଣେପି ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତି ମୂଲଟ୍ଠେନ । ଉପକାରକଭାୱସ୍ସ ଅୱିଜହନତୋ । ଅଧିପତି ପନ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ଉପକାରକୋ, ନ ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ବହୂ ଜେଟ୍ଠକା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ନେସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଅଭାୱତୋ ଇଧ ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି ।
ଏୱଂ ସହଜାତାଧିପତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମଂ । ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ଗରୁକାରଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ୱା ଅସ୍ସାଦୱସେନ ୱା ଗରୁଂ ଭାରିୟଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଅୱିଜହିତବ୍ବଂ ଅନୱଞ୍ଞାତଂ କତ୍ୱା । ତେ ତେ ଧମ୍ମାତି ତେ ତେ ଗରୁକାତବ୍ବଧମ୍ମା । ତେସଂ ତେସନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଗରୁକାରକଧମ୍ମାନଂ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଅଧିପତି ନାମ ସହଜାତାରମ୍ମଣୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତୋ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତେସୁ ଏକେକୋ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରୋ କୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱସେନ ତିୱିଧୋ । ଅକୁସଲଂ ପତ୍ୱା ପନେତ୍ଥ ୱୀମଂସାଧିପତି ନ ଲବ୍ଭତି । ରୂପାରୂପାୱଚରୋ କୁସଲକିରିୟୱସେନ ଦୁୱିଧୋ, ଅପରିୟାପନ୍ନୋ କୁସଲୱିପାକୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ପନ ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପନିବ୍ବାନାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ସହଜାତାଧିପତିମ୍ହି ତାୱ କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିପତି ଦୁହେତୁକତିହେତୁକେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟସଙ୍ଖାତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ଏକନ୍ତେନେୱ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ତେ ଧମ୍ମା ସହଜାତାଧିପତିଂ ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅରୂପାୱଚରକୁସଲକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ପନ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ରୂପାୱଚରଅଧିପତିସଦିସୋୱ ଚତୁୱୋକାରେ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ତତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନୋ ସବ୍ବୋପି କାମାୱଚରାଧିପତି । ଅପରିୟାପନ୍ନୋ କୁସଲତୋପି ୱିପାକତୋପି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଏକନ୍ତେନେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ । ଅକୁସଲୋ କାମଭୱେ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଚିତ୍ତେସୁ ଏକନ୍ତେନେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅନିୟତୋ କାମଭୱରୂପଭୱେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପତିକାଲେ ତେସଞ୍ଞେୱ । ଅରୂପଭୱେ ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ତାୱ ସହଜାତାଧିପତିମ୍ହି ନୟୋ ।
ଆରମ୍ମଣାଧିପତିମ୍ହି ପନ କାମାୱଚରକୁସଲୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରେପି କୁସଲାରମ୍ମଣାଧିପତିମ୍ହି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପରିୟାପନ୍ନକୁସଲୋ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି କାମାୱଚରତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲସ୍ସ ଚେୱ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅକୁସଲୋ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ନାମ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମାୱଚରୋ ପନ ୱିପାକାରମ୍ମଣାଧିପତି ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକାରମ୍ମଣାଧିପତି । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ୱିପାକାରମ୍ମଣାଧିପତି କାମାୱଚରତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲକିରିୟାନଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ପନ ତିୱିଧୋପି କିରିୟାରମ୍ମଣାଧିପତି ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସଙ୍ଖାତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଲୋଭସହଗତାକୁସଲସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବାନଂ କାମାୱଚରତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିରିୟସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ମନୋଧାତୁୟାତି ୱିପାକମନୋଧାତୁୟା । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚାୟ ଅହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ତତୋ ପରଂ ପନ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଜୱନତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗକିଚ୍ଚା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ତା ଅୱୁତ୍ତାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିକେ ଚ ଛଟ୍ଠନୟେ ତା ସଙ୍ଗହିତାତିପି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁପି ଅନନ୍ତରାତୀତା କୁସଲଜୱନଧମ୍ମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନନ୍ତି ଅନନ୍ତରଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଞ୍ଞେୱ । କୁସଲାନନ୍ତି ସଦିସକୁସଲାନଂ । ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ କୁସଲାନନ୍ତରଂ ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲମୂଲକେ ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗସଙ୍ଖାତାନଞ୍ଞେୱ । ଅବ୍ୟାକତମୂଲକେ ଅବ୍ୟାକତାନନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନଜୱନୱସେନ ୱା ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ୱା ପୱତ୍ତାନଂ କିରିୟୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ କିରିୟମନୋଧାତୁତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ୟାୱ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତାୱ ପୱତ୍ତେସୁ ୱୀଥିଚିତ୍ତେସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତେୱ । କୁସଲାନନ୍ତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନନ୍ତରାନଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନାନ୍ତରାନଂ ପଠମଜୱନକୁସଲାନଂ । ଅକୁସଲାନନ୍ତି ପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟେସଂ ୟେସନ୍ତି ଇଦଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ । ସଙ୍ଖେପଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଚତୁଭୂମକୋ ଅରୂପଧମ୍ମରାସିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟତୋ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି, ଅକୁସଲୋ କାମାୱଚରୋୱ ୱିପାକୋ ଚତୁଭୂମକୋ, କିରିୟାନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ପନ ତେ ଭୂମକୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲୋ ଅତ୍ତନା ସଦିସସ୍ସେୱ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରକୁସଲୋ ପନ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସାତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମାୱଚରକୁସଲୋ ଚ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସାପୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକୁସଲୋ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ, ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସାତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରକୁସଲୋ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପାକାନଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଚାତି ଅୱିସେସେନ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିସେସେନ ପନେତ୍ଥ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକୁସଲୋ ଅନାଗାମିଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସପି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲୋ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସେୱ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅକୁସଲୋ ଅୱିସେସେନ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚେୱ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଚ । ୱିସେସେନ ପନେତ୍ଥ ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅକୁସଲୋ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସାପୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିପାକୋ କାମାୱଚରକିରିୟାୱଜ୍ଜନସ୍ସ, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପାକୋ ପନେତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସାପୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ସହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକିରିୟାୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ତିହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକିରିୟାୱଜ୍ଜନସ୍ସାତି ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୋ ତିହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କାମାୱଚରକିରିୟଂ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲସ୍ସ ଚତୁଭୂମକୱିପାକସ୍ସ ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସାତି ନୱନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକିରିୟଂ ତିହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସାତି ତିଣ୍ଣଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରକିରିୟଂ ତିହେତୁକକାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୫. ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫. ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୋପି ଇମିନା ସମାନଗତିକୋୱ । ଇମେ ପନ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ମହାୱିତ୍ଥାରା, ତସ୍ମା ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ତେସଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୬. ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୬. ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ଇମିନା ଏତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଓକ୍କନ୍ତଂ ୱିୟ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତଂ ୱିୟ ପରଲୋକତୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସୋ ଖଣୋ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ନାମସ୍ସ, ନାମଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଟ୍ଠଂ ଫରତି । ଚିତ୍ତଚେତସିକାତି ପୱତ୍ତିୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପା ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠଂ ନ ଫରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଉପାଦାରୂପା ଭୂତାନଂ । ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । କିଞ୍ଚି କାଲେତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅୟଂ ପନ ‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’ତି ଏୱଂ ଛହି କୋଟ୍ଠାସେହି ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତୟୋ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନ । ତତ୍ଥ ପଠମକୋଟ୍ଠାସେ ଅରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେ ରୂପମେୱ, ତତିୟେ ନାମରୂପଂ, ଚତୁତ୍ଥେ ପଚ୍ଚୟୋ ଅରୂପଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ; ପଞ୍ଚମେ ପଚ୍ଚୟୋପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ରୂପମେୱ; ଛଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚୟୋ ରୂପଂ, ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅରୂପନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋ ୱିପାକୋ କିରିୟଂ ରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି, ଅକୁସଲୋ ଏକୱିଧୋୱ ୱିପାକୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, କିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ତିୱିଧୋ, ରୂପଂ ଏକୱିଧଂ କାମାୱଚରମେୱାତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ଅକୁସଲଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅରୂପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂୟେୱ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ରୂପଂ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ । ୟଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚାପି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପାନଞ୍ଞେୱ । କାମାୱଚରଅରୂପାୱଚରକିରିୟା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପାନଞ୍ଞେୱ । ରୂପାୱଚରକିରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ରୂପସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପେ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ତିଣ୍ଣଂ, ତୀଣି ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉତୁଚିତ୍ତାହାରସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ମହାଭୂତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱସେନ ପାଳି ଆଗତା । ତସ୍ସା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଦିସାୱ ୱଣ୍ଣନାତି ପୁନ ନ ଗହିତା । ଅୟମ୍ପି ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋ ୱିପାକୋ କିରିୟଂ ରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚଧା ଭିନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁଭୂମକଂ କୁସଲଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ଅକୁସଲଂ । ୱିପାକେ ପନ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ, ପୱତ୍ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ । ଅରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସବ୍ବମ୍ପି କିରିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ତିଣ୍ଣଂ, ତୀଣି ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉତୁଚିତ୍ତାହାରସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ମହାଭୂତାନେୱ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ପୁରିମାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱସେନ ସହଜାତନିସ୍ସୟନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଛଟ୍ଠେନ କୋଟ୍ଠାସେନ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟାତି ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ତିୱିଧା ମନୋଧାତୁ, ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପୱିପାକଂ ଦ୍ୱାସତ୍ତତିୱିଧା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଇମାନି ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ଚିତ୍ତାନି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ଅୟମ୍ପି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲାଦିଭେଦତୋ ପଞ୍ଚଧାୱ ଭିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋୱ ଅକୁସଲୋ ଏକୱିଧୋ ୱିପାକୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ, କିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ତିୱିଧୋ, ରୂପଂ ଏକୱିଧମେୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା ଅକୁସଲଂ। ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ପୱତ୍ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସାପି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ; ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପସ୍ସେୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମାୱଚରଅରୂପାୱଚରକିରିୟା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପାନଞ୍ଞେୱ । ରୂପାୱଚରକିରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଏକନ୍ତେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପସ୍ସ ଚ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପେ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ତିଣ୍ଣଂ, ତୀଣି ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ, ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ, ଠପେତ୍ୱା ଆରୁପ୍ପୱିପାକଞ୍ଚେୱ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚ ସେସତେଭୂମକୱିପାକସ୍ସ, ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମରାସୀନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଉତୁଚିତ୍ତାହାରସମୁଟ୍ଠାନେସୁ ପନ ମହାଭୂତା ମହାଭୂତାନଞ୍ଚେୱ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୯. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ସମନନ୍ତରାତୀତା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟେସୁ ନାନାୱୀଥିୱସେନ ପୁରିମତରା । ତେ ତୟୋପି ରାସୟୋ କୁସଲୱସେନ କୁସଲପଦେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, କୁସଲେନ ପନ ଅକୁସଲେ ସମନନ୍ତରାତୀତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କେସଞ୍ଚି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି। ଇଦଞ୍ହି – ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ । ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ – ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜପ୍ପେତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗଂ ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜପ୍ପେତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞା ରାଗସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ପତ୍ଥନାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଇମଂ ନୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତେ ତୟୋପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥା ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲେ ।
ଅକୁସଲେନ ପନ କୁସଲେ ସମନନ୍ତରାତୀତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ କେସଞ୍ଚି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଇଦମ୍ପି ହି – ‘‘ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ – ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅଭିଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି; ଦୋସଂ ମୋହଂ ମାନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପତ୍ଥନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ପତ୍ଥନା ସଦ୍ଧାୟ ସୀଲସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ଚାଗସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପାଣଂ ହନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହାୱାରେ ଆଗତଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅକୁସଲଂ ପନ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋତି ୟଥା ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋପେତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତପଦେ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋୱ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ହି ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲଂ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତି। ୟସ୍ମା ପନ ଅନନ୍ତରତା ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘କେସଞ୍ଚୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ୟାକତେନ ପନ ଅବ୍ୟାକତେ କୁସଲେ ଅକୁସଲେତି ତୀସୁ ନୟେସୁ ତୟୋପି ଉପନିସ୍ସୟା ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ । ପୁଗ୍ଗଲୋପି ସେନାସନମ୍ପୀତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ କୁସଲାକୁସଲପୱତ୍ତିୟା ବଲୱପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ଚସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ପରିୟାୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଚାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସବ୍ବେପି ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା । ୱିଭାଗତୋ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ନିନ୍ନାନାକରଣୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ, ସୋପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ନେସଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ଜାତିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି, କୁସଲାଦୀନଂ ପନ ଭୂମିଭେଦତୋ ଅନେକୱିଧୋତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ତେଭୂମକକୁସଲୋ ଚତୁଭୂମକସ୍ସାପି କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକକିରିୟସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ନ ହୋତି । ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟେନ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅକୁସଲସ୍ସାପି ହୋତି । ୟସ୍ସ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସାପି ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ଇମିନା ନୟେନ ହୋତିୟେୱ । ଅକୁସଲୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚତୁଭୂମକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତଥା ତେଭୂମକୱିପାକୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକେ ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ଫଲାନି ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ନ ହୋନ୍ତି, ଉପରିଟ୍ଠିମଂ କୁସଲସ୍ସାପି । ପୁରିମନୟେନ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ୟସ୍ସ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୋ ସବ୍ବେସଂ କୁସଲାଦୀନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । କିରିୟସଙ୍ଖାତୋପି ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ଚତୁଭୂମକାନଂ ଅକୁସଲାଦିଖନ୍ଧାନଂ ହୋତିୟେୱ, ତଥା ରୂପସଙ୍ଖାତୋ । ସୟଂ ପନ ରୂପଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନମହାପକରଣେ ଆଗତନୟେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତି, ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ପନ ଲଭତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୦. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପୁରେଜାତଂ ନାମ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତତୋ ପୁରିମତରଂ ଜାତଂ ଜାତିକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ରୂପାୟତନନ୍ତିଆଦି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତୱସେନ । କିଞ୍ଚିକାଲେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚିକାଲେ ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱାୟଂ ପାଳି ଆଗତା, ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ – ସେକ୍ଖା ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ମନୋଦ୍ୱାରେପି ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ଇଧ ପନ ସାୱସେସୱସେନ ଦେସନା କତାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ସୁଦ୍ଧରୂପମେୱ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ରୂପରୂପମେୱ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… କାୟାୟତନଂ ୱତ୍ଥୁରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଂ ନାମ । ସେସଂ ଇମାୟ ପାଳିୟା ଆଗତଞ୍ଚ ଅନାଗତଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣୋ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଥା ଇତରାନି ଚତ୍ତାରି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ । ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଆରୁପ୍ପୱିପାକେ ସେସାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚତୁଭୂମକାନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାଦୀନି ପନ ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣାନି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚେୱ ମନୋଧାତୂନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠାରସୱିଧମ୍ପି ପନେତଂ ରୂପରୂପଂ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ରୂପାୱଚରତୋ ଅଭିଞ୍ଞାକୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱିନୋ କାମାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ରୂପାୱଚରତୋ ଅଭିଞ୍ଞାକିରିୟସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ରାସୀନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୧. ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ପଚ୍ଛାଜାତାତି ୟସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତେ ଜାତା । ପୁରେଜାତସ୍ସାତି ତେସଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଠମତରଂ ଜାତସ୍ସ ଜାତିକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକଭୂତଉପାଦାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟୋତି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀନଂ କାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ଅୟଂ ପନ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ଠପେତ୍ୱା ଆରୁପ୍ପୱିପାକେ ଅୱସେସା ଚତୁଭୂମକା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ସୋ ଜାତିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟଭେଦେନ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିପାକେପି ଠପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକଂ ଅୱସେସୋ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ତସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତେନ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରୋପି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପନ୍ନୱିପାକୋ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେଭୂମକକିରିୟାପି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପନ୍ନାୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ସବ୍ବନୟେସୁ ସମନନ୍ତରାତୀତାୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଅବ୍ୟାକତାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭିନ୍ନଜାତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କତୋତି ? ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ । ଭିନ୍ନଜାତିକା ହି ଭିନ୍ନଜାତିକାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନଗୁଣେନ ପଗୁଣବଲୱଭାୱଂ ସାଧୟମାନା ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଗତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ୟେ ୟେସଂ ୱାସନାସଙ୍ଖାତେନ ଆସେୱନେନ ପଗୁଣତରବଲୱତରଭାୱୱିସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲାଦିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଗତିଂ ଗାହାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତେସଂ ତେହି ସମାନଜାତିକେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କସ୍ମା ନ ଗହିତନ୍ତି ? ଆସେୱନାଭାୱେନ । ୱିପାକଞ୍ହି କମ୍ମୱସେନ ୱିପାକଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମପରିଣାମିତଂ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତତି ନିରୁସ୍ସାହଂ ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ତଂ ଆସେୱନଗୁଣେନ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ପରିଭାୱେତ୍ୱା ନେୱ ଅଞ୍ଞଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ପୁରିମୱିପାକାନୁଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁନ୍ତି । କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତଂ ପନ ପତିତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସବ୍ବଥାପି ୱିପାକେ ଆସେୱନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆସେୱନାଭାୱେନ ୱିପାକଂ ନ ଗହିତଂ । କୁସଲାକୁସଲକିରିୟାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଚେତଂ କମ୍ମପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ଆସେୱନଗୁଣଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି କୁସଲାଦୟୋପିସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ଅପିଚ ନାନାଜାତିକତ୍ତାପେତେ ନ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଭୂମିତୋ ପନ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ନାନାଜାତିକତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା କାମାୱଚରକୁସଲକିରିୟାମହଗ୍ଗତକୁସଲକିରିୟାନମ୍ପି, ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମକୁସଲଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁକୁସଲସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ଅୟଂ ପନ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ଜାତିତୋ ତାୱ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋ କିରିୟାବ୍ୟାକତୋତି ତିଧା ଠିତୋ । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରୋ ରୂପାୱଚରୋ ଅରୂପାୱଚରୋତି ତିୱିଧୋ ହୋତି, ଅକୁସଲୋ କାମାୱଚରୋୱ କିରିୟାବ୍ୟାକତୋ କାମାୱଚରୋ ରୂପାୱଚରୋ ଅରୂପାୱଚରୋତି ତିୱିଧୋୱ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ତନା ସଦିସୱେଦନସ୍ସ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସ୍ସାତି ଇମେସଂ ରାସୀନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ପନ ରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱ । ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲସ୍ସେୱ । ଅକୁସଲଂ ପନ ଅକୁସଲସ୍ସେୱ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କିରିୟତୋ ପନ କାମାୱଚରକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ତାୱ କାମାୱଚରକିରିୟସ୍ସେୱ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ଅତ୍ତନା ସଦିସୱେଦନସ୍ସ ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସାତି ଇମେସଂ ରାସୀନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପାୱଚରକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ପନ ରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସେୱ, ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟସ୍ସେୱ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିପାକୋ ପନ ଏକଧମ୍ମସ୍ସାପି ଏକଧମ୍ମୋପି ୱା କୋଚି ୱିପାକସ୍ସ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଆସେୱନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ କମ୍ମନ୍ତି ଚେତନାକମ୍ମମେୱ । କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସ କଟତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନରୂପାନଂ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନାତି ଅନେକାନମ୍ପି କପ୍ପକୋଟୀନଂ ମତ୍ଥକେ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥେନ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାକୁସଲଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଫଲଂ ନ ଦେତି । ୟଦି ଦଦେୟ୍ୟ, ୟଂ ମନୁସ୍ସୋ ଦେୱଲୋକୂପଗଂ କୁସଲକମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଦେୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ଖଣେ ତଂ କତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କେୱଲଂ କଟତ୍ତାୟେୱ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଉପପଜ୍ଜେ ୱା ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ସତି ଫଲଂ ଉପ୍ପାଦେତି ନିରୁଦ୍ଧାପି ପୁରିମସିପ୍ପାଦିକିରିୟା ୱିୟ କାଲନ୍ତରେ ପଚ୍ଛିମସିପ୍ପାଦିକିରିୟାୟ । ତସ୍ମା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟା କାଚି ଚେତନା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ଗଣ୍ହାତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନାତି ଇଦଂ ସହଜାତଚେତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲାଦୀସୁ ହି ୟା କାଚି ସହଜାତଚେତନା ସେସଧମ୍ମାନଂ ଚିତ୍ତପୟୋଗସଙ୍ଖାତେନ କିରିୟାଭାୱେନ ଉପକାରିକା ହୋତି । ତସ୍ମା ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚତୁଭୂମିକଚେତନାମତ୍ତମେୱ । ସୋ ହି ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋ ୱିପାକୋ କିରିୟାତି ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତି । ଅକୁସଲୋ ଏକଧାୱ ୱିପାକୋ ଚତୁଧା, କିରିୟା ତିଧାୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ସହଜାତା କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସା ଚ ଖୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରେୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ସହଜାତା ରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଏକନ୍ତେନେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକାନଞ୍ଚେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ସହଜାତା କୁସଲଚେତନା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ପନେସା ଦୁୱିଧାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସହଜାତା ଅକୁସଲଚେତନା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଞ୍ଚ ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ପନ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
କାମାୱଚରରୂପାୱଚରତୋ ୱିପାକଚେତନା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଚେତନା ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଚେତନା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ଅରୂପସ୍ସେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ତେଭୂମିକା କିରିୟଚେତନା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
କମ୍ମପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୱିପାକା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାତି ୟସ୍ମା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାପି ରୂପା ୱିପାକା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପାକା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅୟଂ ପାଳି ଅରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୱସେନ ଆଗତା । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଗତତ୍ତା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନମ୍ପି ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି । ଇଧ ପନ ସାୱସେସୱସେନ ଦେସନା କତାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ଅୟଂ ପନ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ୱିପାକଭାୱେନ ଜାତିତୋ ଏକୱିଧୋ, ଭୂମିଭେଦତୋ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପାନଂ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଞ୍ଚ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ୱିପାକପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ଚତୁସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନେ ରୂପେ ଓଜା ଆହାରୋ ନାମ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା କବଳଂ କରିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତୋୱ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ନ ବହି ଠିତୋ, ତସ୍ମା ଆହାରୋତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କବଳଂ କରିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ୱା କବଳୀକାରୋତି ନାମମେତଂ ତସ୍ସ । ଅରୂପିନୋ ଆହାରାତି ଫସ୍ସଚେତନାୱିଞ୍ଞାଣାହାରା। ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇଧାପି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନି ଗହିତାନେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଆହାରା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ସଙ୍ଖେପତୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ଫସ୍ସୋ, ଚେତନା, ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋୱ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା କବଳୀକାରାହାରଂ ସେସା ତୟୋ ଅରୂପାହାରା ଜାତିୱସେନ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟଭେଦତୋ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ପୁନ ଭୂମିଭେଦେନ କୁସଲୋ ଚତୁଧା, ଅକୁସଲୋ ଏକଧା, ୱିପାକୋ ଚତୁଧା, କିରିୟା ତିଧାତି ଏୱଂ ଅନେକଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । କବଳୀକାରାହାରୋ ପନ ଜାତିତୋ ଅବ୍ୟାକତୋ, ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରୋୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକାପି ତୟୋ କୁସଲାହାରା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଠପେତ୍ୱା ପନ ରୂପାୱଚରଂ ଅୱସେସା ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅକୁସଲାହାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁଭୂମକୱିପାକାହାରା ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସାପି ଆହାରପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସେୱ, ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନା ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ତେଭୂମକାପି ତୟୋ କିରିୟାହାରା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, କାମାୱଚରାରୂପାୱଚରା ପନ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ। ଚତୁସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନୋ କବଳୀକାରାହାରୋ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସା’’ତି ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୱିସେସତୋ ପନାୟମେତ୍ଥ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଜନକୋ ଚେୱ ଅନୁପାଲକୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସତିସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁପାଲକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଆହାରପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନାତି ସୟଂ ପୁରେଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭଙ୍ଗା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅୟଂ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟୱଜ୍ଜାନଂ ସମୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଠିତୋ । ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ହି କିଞ୍ଚାପି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ବୀଜଭୂତାନି, କଲଲାଦିକାଲେ ପନ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ତେସୁ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦୀନଂ ଅଭାୱା ତାନି ନେୱ ତେସଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଫରନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖଣେ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଅଫରନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ୟେସଂ ପନେତାନି ବୀଜଭୂତାନି, ତେସଂ ତାନି ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ପକତୂପନିସ୍ସୟଭାୱଂ ଭଜନ୍ତି । ଇତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ସମୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ ଠିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଜାତିତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଭୂମିୱସେନ ଚତୁଧା, ଅକୁସଲୋ କାମାୱଚରୋୱ ୱିପାକୋ ଚତୁଧାୱ କିରିୟାସଙ୍ଖାତୋ ତିଧା, ରୂପଂ କାମାୱଚରମେୱାତି ଏୱଂ ଅନେକଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକୋପି କୁସଲିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ତଥା ଅକୁସଲୋ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅୱସେସା କୁସଲାକୁସଲା ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚତୁଭୂମକୋ ୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଲୋକୁତ୍ତରା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସେୱ । ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ତେଭୂମକା କିରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, କାମାୱଚରାରୂପାୱଚରା ପନ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ଫରନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦିୱସେନ ଛବ୍ବିଧେ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନଂ, ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ତଥାୱିଧାନଞ୍ଞେୱ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ, ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅତ୍ତନା ସହଜାତରୂପାନଂ ଠିତିକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟତା ପନ ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୭. ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୭. ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଝାନଙ୍ଗାନୀତି ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜେସୁ ସେସଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୁପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତାନି ସତ୍ତ ଅଙ୍ଗାନି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟାନଂ ଅଭିନିପାତମତ୍ତତ୍ତା ତେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଉପେକ୍ଖାସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଉପନିଜ୍ଝାନାକାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଝାନଙ୍ଗାନୀତି ନ ଉଦ୍ଧଟାନି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପନ ସେସାହେତୁକେସୁପି ଝାନଙ୍ଗଂ ନ ଉଦ୍ଧଟମେୱ । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇଧାପି କଟତ୍ତାରୂପଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ଅୟଂ ପନ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଝାନଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଠିତୋପି ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତି, ପୁନ ଭୂମିୱସେନ ଚତୁଧା; ଏକଧା, ଚତୁଧା, ତିଧାତି ଦ୍ୱାଦସଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲଝାନଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଠପେତ୍ୱା ରୂପାୱଚରଂ ଅୱସେସଂ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅକୁସଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ପୱତ୍ତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଚ, ଆରୁପ୍ପୱିପାକଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ, ୟଞ୍ଚ ଆରୁପ୍ପେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପନ ତଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସପି ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେଭୂମକମ୍ପି କିରିୟଝାନଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ଝାନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଝାନପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୮. ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୮. ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱଜ୍ଜେସୁ ସେସଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ପଞ୍ଞା, ୱିତକ୍କୋ, ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା, ୱୀରିୟଂ, ସତି, ସମାଧି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱାତି ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗାନି । ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ହେତୁପଚ୍ଛିମକତ୍ତା ଅହେତୁକଚିତ୍ତେସୁ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ନ ଉଦ୍ଧଟାନି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇଧାପି କଟତ୍ତାରୂପଂ ସଙ୍ଗହିତମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପାନଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଠିତୋପି ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲାଦିୱସେନ ଚତୁଧା, କୁସଲାଦୀନଞ୍ଚ କାମାୱଚରାଦିଭୂମିଭେଦତୋ ଦ୍ୱାଦସଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ। ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଠପେତ୍ୱା ରୂପାୱଚରଂ ଅୱସେସଂ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଞେୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ସବ୍ବଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୯. ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୯. ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ପାଳି ଉତ୍ତାନତ୍ଥା ଏୱ । ଅୟଂ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେପି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ପଭେଦତୋ ପନେସ ଜାତିତୋ କୁସଲାଦୀନଂ, ଭୂମିତୋ ଚ କାମାୱଚରାଦୀନଂ ୱସେନ ଅନେକଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକେସୁପି କୁସଲକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ତୟୋ ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅକୁସଲୱିପାକକିରିୟକ୍ଖନ୍ଧେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୦. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୦. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପୀନନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁନୋ ଚେୱ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପଧମ୍ମେସୁ ହି ଏତେୟେୱ ଛ କୋଟ୍ଠାସା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ରୂପାୟତନାଦୟୋ ପନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା କିଞ୍ଚାପି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ପନ ନ ହୋନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ । ଅରୂପିନୋ ହି ଖନ୍ଧା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆସଙ୍କା ହୋତି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତେ ଏତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ଉଦାହୁ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା ପନ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ନତ୍ଥି ତେସୁ ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କା । ଇତି ସମ୍ପୟୋଗାସଙ୍କାୟ ଅଭାୱତୋ ନ ତେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ହଦୟୱତ୍ଥୁଆଦୀସୁ ଏୱ ପନାୟଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋତ… ଘାନ… ଜିୱ୍ହା… କାୟାୟତନଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ।
ଅରୂପିନୋଧମ୍ମା ରୂପୀନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାୱ ସହଜାତପୁରେଜାତାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଅରୂପମ୍ପି ସମାନଂ ରୂପସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ‘‘ଚତୂହି ସମ୍ପୟୋଗୋ ଚତୂହି ୱିପ୍ପୟୋଗୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପଞ୍ହାୱାରେ – ସହଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଚ୍ଛାଜାତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ପୁରେଜାତସ୍ସ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅୟଂ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ୱତ୍ତମାନା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା । ତେସୁ ରୂପଂ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚକ୍ଖାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଛଧା ଭିନ୍ନଂ, ଅରୂପଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଉପ୍ପନ୍ନକୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ଚତୁଧା ଭିନ୍ନଂ । ତସ୍ସ ଭୂମିତୋ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଚତୁଧା, ଏକଧା, ତିଧା, ତିଧାତି ଏକଦସଧା ଭେଦୋ ହୋତି । ଆରୁପ୍ପୱିପାକଞ୍ହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲଂ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ସମୁଟ୍ଠାପିତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ପନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପୁରେଜାତସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟୋତି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାଦୀନଂ କାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ପନ ପୱତ୍ତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ, ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସେୱ । ତିୱିଧମ୍ପି ପନେତଂ ପୁରେଜାତସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ତେଭୂମକମ୍ପି କିରିୟଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପୁରେଜାତସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଛଧା ଠିତେସୁ ପନ ରୂପେସୁ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପୱତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜାନଂ ତେଭୂମକୱିପାକାନଂ ତେଭୂମକକିରିୟାନଞ୍ଚ ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୧. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୧. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାତିଆଦୀହି ସହଜାତୱସେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦୀହି ପୁରେଜାତୱସେନ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟାତି ଏତ୍ଥ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏୱମୟଂ ପାଳି ସହଜାତପୁରେଜାତାନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଆଗତା । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ସହଜାତଂ, ପୁରେଜାତଂ, ପଚ୍ଛାଜାତଂ, ଆହାରଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି । ଇଧ ପନ ସାୱସେସୱସେନ ଦେସନା କତାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଦୁୱିଧୋ – ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ତିୱିଧଂ – ଅରୂପଂ ଅରୂପେନ, ରୂପଂ ରୂପେନ, ରୂପାରୂପଂ ରୂପାରୂପେନ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଅରୂପିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅରୂପଂ ଅରୂପେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସନ୍ତତିୱସେନ ରୂପଂ ରୂପେନ । ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ୱସେନ ରୂପାରୂପଂ ରୂପାରୂପେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ତିୱିଧଂ – ‘‘ଅରୂପଂ ରୂପସ୍ସ, ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ, ରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ଅରୂପଂ ରୂପସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସନ୍ତତିୱସେନ ରୂପଂ ରୂପସ୍ସ । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ରୂପଂ ଅରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅପିଚେସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ଖଣତ୍ତୟପ୍ପତ୍ତଂ ନାମଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ, ୱତ୍ତମାନା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୋ ଜାତିଭେଦତୋ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି। ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି, ତଥା ଅକୁସଲୋ ୱିପାକକିରିୟସଙ୍ଖାତୋ ଚ । ତେସୁ କୁସଲୋ କାମାୱଚରାଦିଭେଦେନ ଚତୁଧା ଭିଜ୍ଜତି, ଅକୁସଲୋ କାମାୱଚରୋୱ ୱିପାକୋ ଚତୁଭୂମକୋ, କିରିୟାସଙ୍ଖାତୋ ତିଭୂମକୋ । ରୂପସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ କାମାୱଚରୋୱ । ସୋ ପନ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ଆରମ୍ମଣାନି ଚ ପୁରେଜାତାନେୱ, ହଦୟୱତ୍ଥୁ ସହଜାତଂ ୱା ହୋତି ପୁରେଜାତଂ ୱା । ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ଆଗତୋ ଆହାରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସହଜାତାଦିଭେଦଂ ନ ଲଭତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରଭେଦତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏୱଂ ଭିନ୍ନେ ପନେତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକକୁସଲୋପି ସହଜାତୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ‘‘ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଠପେତ୍ୱା ପନ ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଅୱସେସୋ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତକୁସଲୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚତୁଭୂମକୋ ପନେସ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତୋ କୁସଲୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅକୁସଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୋପି ହି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ, ଚତୁୱୋକାରେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତାକୁସଲୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତାକୁସଲୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ୱିପାକତୋ ପନ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନିୟମେନେୱ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପୱତ୍ତେ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଠିତିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକୋ ପନ ଆରୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୋ ଚ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କିରିୟତୋ ରୂପାୱଚରୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରାରୂପାୱଚରୋ ପନ ଆରୁପ୍ପେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ, ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାପି ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତିସମୁଟ୍ଠାନିକକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ରୂପସଙ୍ଖାତୋ ପନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତୋ, ପୁରେଜାତୋ, ଆହାରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତରୂପତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତୁଧା ଠିତୋ । ତତ୍ଥ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ, ତୀଣି ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନନ୍ତି ଏୱଂ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ କାମାୱଚରରୂପାୱଚରୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେସମ୍ପି ତିସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ, ତୀଣି ଏକସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନନ୍ତି ଏୱଂ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୁରେଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପନ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ହେଟ୍ଠା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ । ଆହାରତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋପି ହେଟ୍ଠା କବଳୀକାରାହାରପଚ୍ଚୟେ ୟୋଜିତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନେସ ଅତ୍ତନୋ ଅନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୟୋଜନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନେତମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଅନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖଣେୟେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୨. ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୨. ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧାତି ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ଅନନ୍ତରିକା ହୁତ୍ୱା ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା । ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ । ଇମିନା ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଓକାସଦାନଟ୍ଠେନ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସାଧେତି । ପୁରିମେସୁ ହି ନିରୋଧୱସେନ ପଚ୍ଛିମାନଂ ପୱତ୍ତନୋକାସଂ ଅଦେନ୍ତେସୁ ତେସଂ ପଟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ନ ସିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନଂ, ପଚ୍ଚୟାନଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି । କେୱଲଂ ପନ ତତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଚ ଧମ୍ମା ମନୋଧାତୁୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତା । ଇଧ ପନ ‘‘ସମନନ୍ତରନିରୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ପଟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ସବ୍ବେପି ତେ ନିରୋଧୁପ୍ପାଦୱସେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସିତାତି ।
ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୩. ୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୩. ୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ସମନନ୍ତରୱିଗତାତି ସମନନ୍ତରମେୱ ୱିଗତା । ଇମିନା ୱିଗତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱିଗଚ୍ଛମାନଭାୱେନେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତି ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଇମସ୍ସ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେୟେୱ ନାନତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥେତି ।
ୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୨୪. ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୨୪. ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାତିଆଦୀନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ସପି ହି ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେୟେୱ ନାନତ୍ତଂ, ନ ଅତ୍ଥେତି ।
ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟକଥା
ଇଦାନି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସତୋ ଦସ୍ସିତେସୁ ଇମେସୁ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଞାଣଚାରସ୍ସ ୱିସଦଭାୱତ୍ଥଂ ଅନେକଧମ୍ମାନଂ ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ଏକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ, ପଚ୍ଚୟସଭାଗତୋ, ପଚ୍ଚୟୱିସଭାଗତୋ, ୟୁଗଳକତୋ, ଜନକାଜନକତୋ, ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାସବ୍ବଟ୍ଠାନିକତୋ, ରୂପଂ ରୂପସ୍ସାତିଆଦିୱିକପ୍ପତୋ, ଭୱଭେଦତୋତି ଇମେସଂ ଦସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ପକିଣ୍ଣକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନେକଧମ୍ମାନଂ ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ଏତେସୁ ହି ଠପେତ୍ୱା କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଅୱସେସେସୁ ତେୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନେକଧମ୍ମା ଏକତୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଏକୋ ଚେତନାଧମ୍ମୋୟେୱାତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନେକଧମ୍ମାନଂ ଏକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ତାୱ ଅମୋହୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ । ସୋ ପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନପଚ୍ଚୟୋୱ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଲୋଭାଦୋସା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତି, ସେସାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଲୋଭମୋହା ୱିପାକପଚ୍ଚୟାପି ନ ହୋନ୍ତି, ସେସାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଦୋସୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋପି ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ରୂପାୟତନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟୋ; ତଥା ମନୋଧାତୁୟା ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଚ । ସହେତୁକାୟ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନାପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସହଜାତାଧିପତୀସୁ ୱୀମଂସା ଅମୋହହେତୁ ୱିୟ ୱୀସତିଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଛନ୍ଦୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱୀରିୟଂ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନପଚ୍ଚୟୋପି ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ହେତୂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନ, ଛନ୍ଦୱୀରିୟାନି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଫସ୍ସୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚେତନା ହେତୁପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ସେସାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିତକ୍କୋ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିଚାରୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋପି ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୀତି ତେସଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଦ୍ଧା ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମାହାରଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସତି ତେହି ଚେୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଏକୂନୱୀସତିୟା ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସଦ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ତତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତଥା କାୟପସ୍ସଦ୍ଧାଦୀନି ୟୁଗଳକାନି, ୟେୱାପନକେସୁ ଅଧିମୋକ୍ଖମନସିକାରତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା କରୁଣାମୁଦିତା ଚ । ୱିରତିୟୋ ପନ ତେହି ଚେୱ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେନ ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତତୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ସତ୍ତରସଧା, ମିଚ୍ଛାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ତେହି ଚେୱ କମ୍ମାହାରପଚ୍ଚୟେହି ଚାତି ଏକୂନୱୀସତିଧା । ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ମାନୋ ଥିନଂ ମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଇମେ ହେତୁପୁରେଜାତକମ୍ମୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି, ସେସାନଂ ପନ ସୋଳସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚାନି ତତୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ପନ୍ନରସଧା ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ଚତୂସୁ ତାୱ ଖନ୍ଧେସୁ ଏକେକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ହଦୟୱତ୍ଥୁ ତେସଞ୍ଚେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦସଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଉପନିସ୍ସୟେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସାୟତନାନି ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ତକମେୱେତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛାଜାତାଦୀସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଆହାରପଚ୍ଚୟେ କବଳୀକାରାହାରୋ ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଉପନିସ୍ସୟଆହାରଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଛଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଏୱମେତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଏକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୟେନାକାରେନ ୟେନତ୍ଥେନ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଂ ଆକାରଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞେହିପି ୟେହାକାରେହି ୟେହି ଅତ୍ଥେହି ସୋ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଖଣେ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅମୋହୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଏକାଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଲୋଭାଦୋସା ତତୋ ଅଧିପତିଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ତୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇଦଂ ୱିପାକହେତୂସୁୟେୱ ଲବ୍ଭତି, କୁସଲକିରିୟେସୁ ପନ ୱିପାକପଚ୍ଚୟତା ପରିହାୟତି । ଲୋଭଦୋସମୋହା ତେ ତୟୋ ୱିପାକଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ୱସେନ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ତଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ସତ୍ତହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ୱା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେ ସତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟମତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଉତ୍ତରି ଲବ୍ଭତି । ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱୀମଂସା ଅମୋହସଦିସା । ଛନ୍ଦୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୀରିୟଂ ତେସଞ୍ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଚିତ୍ତଂ ତତୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ଆହାରପଚ୍ଚୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇମେସଂ ୱସେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟତୋ ଉତ୍ତରି ଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାୱ ଉପନିସ୍ସୟକମ୍ମଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନାୟେୱ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମପଚ୍ଚୟତଂ ଲଭତି, ନ ସେସଧମ୍ମା । ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ହେତୁଅଧିପତିଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହି ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟମ୍ପି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱତ୍ଥୁସହଜାତାଦୀନଂ ପନ ୱସେନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅଭାୱୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଞ୍ଚେୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଛାଜାତଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେ ଚ ଛ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ସତ୍ତରସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟମ୍ପି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟାଦୀନଂ ପନ ୱସେନେତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଆଭାୱୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିସଦିସୋ । ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରକମ୍ମଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଛହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅରିୟମଗ୍ଗଚେତନାୟେୱ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମପଚ୍ଚୟତଂ ଲଭତି, ନ ସେସଧମ୍ମା । ପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପକତୂପନିସ୍ସୟୋୱ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟମ୍ପି ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୋୱ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତେ ପନେତ୍ଥ ନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତା ନ ଲବ୍ଭତି । ଇତୋ ଉତ୍ତରିପି ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ତୀହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଉପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ।
କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଏକକ୍ଖଣିକୋ ତାୱ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ନୱହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ନାନାକ୍ଖଣିକୋ ଉପନିସ୍ସୟଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ହେତୁଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଚୁଦ୍ଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆହାରପଚ୍ଚୟେ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ସେସା ତୟୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାୱ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଏକାଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ରୂପିନୋ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାୱ ନିସ୍ସୟପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅରୂପିନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିପି ୟଥାନୁରୂପଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତାନେୱ ହେତୁଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ତେରସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ଝାନପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ୟଥାନୁରୂପଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ୟଥାନୁରୂପଂ ଝାନପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଦସନ୍ନଂ ହେତୁଅଧିପତୀନଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ଦ୍ୱାଦସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ୟଥାନୁରୂପଂ ହେତୁଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମୱିପାକଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ଅପରେହିପି ତେରସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତସଙ୍ଖାତେ ଛ ପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ୱସେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅପରେହିପି ସତ୍ତରସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ରୂପସ୍ସ ଚ ଅରୂପସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନଂ ୱସେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅପରେହି ଅଟ୍ଠାରସହାକାରେହି ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟସଦିସା। ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟସଦିସୋୟେୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଏକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନେକପଚ୍ଚୟଭାୱତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟସଭାଗତୋତି ଏତେସୁ ହି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତା ସଭାଗା, ତଥା ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟାତି ଇମିନା ଉପାୟେନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟସଭାଗତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଚ୍ଚୟୱିସଭାଗତୋତି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ୱିସଭାଗୋ, ତଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ, ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେନ, ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନାତି ଇମିନା ଉପାୟେନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱିସଭାଗତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୟୁଗଳକତୋତି ଏତେସୁ ଚ ଅତ୍ଥସରିକ୍ଖତାୟ, ସଦ୍ଦସରିକ୍ଖତାୟ, କାଲପଟିପକ୍ଖତାୟ, ହେତୁଫଲତାୟ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତାୟାତି ଇମେହି କାରଣେହି ୟୁଗଳକତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରା ହି ଅତ୍ଥସରିକ୍ଖତାୟ ଏକଂ ୟୁଗଳକଂ ନାମ; ନିସ୍ସୟୂପନିସ୍ସୟା ସଦ୍ଦସରିକ୍ଖତାୟ, ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା କାଲପଟିପକ୍ଖତାୟ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୱିପାକପଚ୍ଚୟା ହେତୁଫଲତାୟ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖତାୟ ଏକଂ ୟୁଗଳକଂ ନାମ, ତଥା ଅତ୍ଥିନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା, ୱିଗତାୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୁଗଳକତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଜନକାଜନକତୋତି ଏତେସୁ ଚ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟାସେୱନପଚ୍ଚୟା ନାନାକ୍ଖଣିକୋ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟାତି ଇମେ ପଚ୍ଚୟା ଜନକାୟେୱ, ନ ଅଜନକା । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ କେୱଲଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋୟେୱ, ନ ଜନକୋ । ସେସା ଜନକା ଚ ଅଜନକା ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଜନକାଜନକତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାସବ୍ବଟ୍ଠାନିକତୋତି ଏତେସୁ ଚ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ନାମ, ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠାନଭୂତା କାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେହି ୱିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଏକଧମ୍ମୋପି ନତ୍ଥୀତି । ଆରମ୍ମଣଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟାସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ନାମ । ନ ସବ୍ବେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଠାନଭୂତା, ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଞେୱ ପନ ଠାନଭୂତା କାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରୂପଧମ୍ମାୟେୱ ହି ଏତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ରୂପଧମ୍ମା । ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାପି ଅସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ଅରୂପରୂପାନଞ୍ଞେୱ ୟଥାକ୍କମେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତାୱସେସାପି ଏକଚ୍ଚାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ରୂପଂ ରୂପସ୍ସାତିଆଦିୱିକପ୍ପତୋତି ଏତେସୁ ଚ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକପଚ୍ଚୟୋପି ଏକନ୍ତେନ ରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକନ୍ତେନ ପନ ରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏକନ୍ତେନ ରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତିପି ନତ୍ଥି, ଏକନ୍ତେନ ପନ ଅରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଆସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବୋପି ଏକନ୍ତେନ ଅରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏକନ୍ତେନ ଅରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱାପି ଏକନ୍ତେନ ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତିପି ଅତ୍ଥି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ଅରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି; ଏକନ୍ତେନ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମୋୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପାନଂ ପଚ୍ଚୟୋପି ଅତ୍ଥି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ହେତୁକମ୍ମୱିପାକଝାନମଗ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବୋପି ଏକନ୍ତେନ ଅରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏକନ୍ତେନ ପନ ରୂପାରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତିପି ନତ୍ଥି, ଅରୂପସ୍ସେୱ ପନ ହୋତି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୟଂ ଏକନ୍ତେନ ରୂପାରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ଅରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏକନ୍ତେନ ରୂପାରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ପନ ରୂପାରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମାତିପି ଅତ୍ଥି । କତରୋ ପନେସୋତି ? ଅଧିପତିସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ନୱୱିଧୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବୋପି ଏକନ୍ତେନ ରୂପାରୂପମେୱ ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ରୂପଂ ରୂପସ୍ସାତିଆଦିୱିକପ୍ପତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଭୱଭେଦତୋତି ଇମେସୁ ପନ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ତାୱ ନ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି ନାମ । ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ପନ ତୟୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସା ଏକୱୀସତିମେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏକୱୋକାରଭୱେ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମଇନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ସତ୍ତେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ବାହିରେ ପନ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପେ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଞ୍ଚେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଭୱଭେଦତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ
୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚତୁୱୀସତିସମନ୍ତପଟ୍ଠାନସମୋଧାନେ ପଟ୍ଠାନମହାପକରଣେ ୟେ ତିକାଦୟୋ ନିସ୍ସାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏତଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ, ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ତେ ତିକାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ତେ ପଚ୍ଚୟେ ଏୱ ତାୱ ଇମିନା ମାତିକାନିକ୍ଖେପପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ୱାରେନ ଉଦ୍ଦେସତୋ ଚ ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଇଦାନି ୟେ ତିକାଦୟୋ ନିସ୍ସାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏତଂ ତିକପଟ୍ଠାନଂ, ଦୁକପଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ତିକାଦୟୋ ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଏକେକଂ ତିକଦୁକଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ତହି ମହାୱାରେହି ଦେସନା କତା । ତେସଂ ଇମାନି ନାମାନି – ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ, ସହଜାତୱାରୋ, ପଚ୍ଚୟୱାରୋ, ନିସ୍ସୟୱାରୋ, ସଂସଟ୍ଠୱାରୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୋ, ପଞ୍ହାୱାରୋତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ ନାମ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ସହଜାତାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ସହଜାତୱାରୋ ନାମ । ସୋ ପୁରିମେନ ପଟିଚ୍ଚୱାରେନ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ । ପଟିଚ୍ଚାଭିଧାନୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ପନ ପଠମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସହଜାତାଭିଧାନୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ଦୁତିୟୋ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଚେତେସୁ ରୂପାରୂପଧମ୍ମୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚ ଖୋ ସହଜାତାୱ, ନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ପଚ୍ଚୟୱାରୋ ନାମ । ସୋପି ପୁରିମୱାରଦ୍ୱୟଂ ୱିୟ ରୂପାରୂପଧମ୍ମୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚୟୋ ପନେତ୍ଥ ପୁରେଜାତୋପି ଲବ୍ଭତି । ଅୟମସ୍ସ ପୁରିମୱାରଦ୍ୱୟତୋ ୱିସେସୋ । ତଦନନ୍ତରୋ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ନିସ୍ସୟାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ନିସ୍ସୟୱାରୋ ନାମ । ସୋ ପୁରିମେନ ପଚ୍ଚୟୱାରେନ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ । ପଚ୍ଚୟାଭିଧାନୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ପନ ପଠମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନିସ୍ସୟାଭିଧାନୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ଦୁତିୟୋ । ତତୋ ପରଂ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସଂସଟ୍ଠୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ସଂସଟ୍ଠାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ସଂସଟ୍ଠୱାରୋ ନାମ । ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଭିଧାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୋ ନାମ । ସୋ ପୁରିମେନ ସଂସଟ୍ଠୱାରେନ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣୋ । ସଂସଟ୍ଠାଭିଧାନୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ପନ ପଠମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାଭିଧାନୱସେନ ଦୁତିୟୋ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଚେତେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତମୱାରେ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେ ତେ ପଞ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବେପି ତେ ପଞ୍ହା ନିଜ୍ଜଟା ନିଗ୍ଗୁମ୍ବା ଚ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତା, ତସ୍ମା ସୋ ୱାରୋ ପଞ୍ହାନଂ ସାଧୁକଂ ୱିଭତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ହାୱାରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମୱସେନେୱ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟାପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ତାୱ ଏସ ସବ୍ବପଠମୋ ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ ନାମ, ସୋ ଉଦ୍ଦେସତୋ ନିଦ୍ଦେସତୋ ଚ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ ପଠମୋ, ପୁଚ୍ଛାୱାରୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୋ ହି କୁସଲାଦୟୋ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲାଦୀନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ, କୁସଲାଦୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ କୁସଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ପୁଚ୍ଛାୱାରୋ, କୁସଲାଦୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ କୁସଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାପିତତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରୋତିପି ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୫-୩୪. ତତ୍ଥ ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ପରିକପ୍ପପୁଚ୍ଛା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା, କିଂ ସୋ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସିୟାତି ଅଥ ୱା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ସିୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଟୀତି ସଦିସତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ସଦିସପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ, ସଦିସଭାଗୋ ଚ ପଟିଭାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଚ୍ଚାତି ଗମନୁସ୍ସୁକ୍କୱଚନମେତଂ । ଉଭୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚାତି ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା ସହୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ସଦିସଭାୱେନ ପତ୍ୱା, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ଏୱଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ୱା ପଟିଚ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ତଂ ପନ ପଚ୍ଚୟକରଣଂ ପୁରେଜାତେପି ପଚ୍ଚୟେ ଲବ୍ଭତି ସହଜାତେପି । ଇଧ ସହଜାତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସହଜାତୱସେନ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପୁଚ୍ଛାୱାରେ ୟମ୍ପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟମାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଲବ୍ଭତି, ୟମ୍ପି ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ପରତୋ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ପହାୟ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଦେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପୁଚ୍ଛାଗତିଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ଗଣନୱସେନ ପୁଚ୍ଛାପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଏତ୍ଥ ହି ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି କୁସଲପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତା ତିସ୍ସୋ ପୁଚ୍ଛା, ପୁନ ତଦେୱାଦିଂ କତ୍ୱା କୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିୱସେନ ଦୁକପ୍ପଭେଦନ୍ତା ତିସ୍ସୋ, ପୁନ ତଦେୱାଦିଂ କତ୍ୱା ତିକନ୍ତା ଚ ଏକା, ଏୱଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲାଦିକା ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛା, ତଥା ଅକୁସଲାଦିକା, ତଥା ଅବ୍ୟାକତାଦିକା, ତଥା କୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକା, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକା, କୁସଲାକୁସଲାଦିକା, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାଦିକାତି ସବ୍ବାପି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସତ୍ତକାନଂ ୱସେନ କୁସଲତ୍ତିକଂ ନିସ୍ସାୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ ପୁଚ୍ଛା ।
ତତ୍ଥ ଏକମୂଲକାୱସାନା ନୱ, ଏକମୂଲଦୁକାୱସାନା ନୱ, ଏକମୂଲତିକାୱସାନା ତିସ୍ସୋ, ଦୁକମୂଲଏକାୱସାନା ନୱ, ଦୁକମୂଲଦୁକାୱସାନା ନୱ, ଦୁକମୂଲତିକାୱସାନା ତିସ୍ସୋ, ତିକମୂଲଏକାୱସାନା ତିସ୍ସୋ, ତିକମୂଲଦୁକାୱସାନା ତିସ୍ସୋ, ତିକମୂଲତିକାୱସାନା ଏକାତି ଏୱମେତା ମୂଲୱସେନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ତଥେୱାତି ସବ୍ବେସୁପି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ –
ସହସ୍ସମେକଞ୍ଚ ସତଂ, ଛସତ୍ତତି ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ଏକମୂଲକେ ॥
୩୫-୩୬. ତତୋ ପରଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ଦୁମୂଲକନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକୋ…ପେ॰… ହେତୁଅୱିଗତଦୁକୋତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେୱୀସତି ଦୁକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେପି ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ ପୁଚ୍ଛା, ତାସୁ ପାଳିୟଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ଦସ୍ସିତା । ୟଥା ଚ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ ତଥା ହେତାଧିପତିଦୁକାଦୀସୁପି । ତତ୍ଥ ପଠମପୁଚ୍ଛାୱସେନ ହେତାଧିପତିଦୁକୋ, ହେତାନନ୍ତରଦୁକୋ, ହେତୁସମନନ୍ତରଦୁକୋତି ପଟିପାଟିୟା ତୟୋ ଦୁକେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ହେତୁଅୱିଗତଦୁକୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସେସଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ପୁଚ୍ଛାପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସହସ୍ସମେକଞ୍ଚ ସତଂ, ସତ୍ତୱୀସତିମେୱ ଚ ।
ଦୁକେସୁ ତେୱୀସତିୟା, ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି ଦୁମୂଲକେ ॥
୩୭. ତତୋ ପରଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାତି ତିମୂଲକନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ହେତାରମ୍ମଣଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ବାୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ବାୱୀସତି ତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଠମପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପଠମତ୍ତିକଞ୍ଚ ଦୁତିୟତ୍ତିକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନତିକୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସେସଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ୟଥା ପନ ଦୁକେସୁ, ଏୱଂ ତିକେସୁପି ଏକମେକସ୍ମିଂ ତିକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁପି ବାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ –
ସହସ୍ସମେକଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଅଟ୍ଠସତ୍ତତିମେୱ ଚ ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ତିକମୂଲକେ ॥
୩୮. ତତୋ ପରଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାତି ଚତୁମୂଲକନୟୋ ଆରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଏକୱୀସତି ଚତୁକ୍କା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେସଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଏକମେକସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁପି ଏକୱୀସତିୟା ଚତୁକ୍କେସୁ –
ସହସ୍ସମେକଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଏକୂନତିଂସ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ଚତୁମୂଲକେ ॥
ତତୋ ପରଂ ପଞ୍ଚମୂଲକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସବ୍ବମୂଲକା ଦେସନା କତା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପାଳିୟଂ ‘‘ଏକମୂଲକଂ, ଦୁମୂଲକଂ, ତିମୂଲକଂ, ଚତୁମୂଲକଂ, ପଞ୍ଚମୂଲକଂ, ସବ୍ବମୂଲକଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ପଞ୍ଚମୂଲକେ ପନ ପଠମଚତୁକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସମୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ସମୱୀସତି ପଞ୍ଚକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ନୱ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଅସୀତି ଚ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ପଞ୍ଚମୂଲକେ ॥
ଛମୂଲକେ ପଠମପଞ୍ଚକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଏକୂନୱୀସତି ଛକ୍କା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ନୱ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଏକତିଂସ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ଛକ୍କମୂଲକେ ॥
ସତ୍ତମୂଲକେ ପଠମଛକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ସତ୍ତକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ଅଟ୍ଠ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଦ୍ୱାସୀତି ଚ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ସତ୍ତମୂଲକେ ॥
ଅଟ୍ଠମୂଲକେ ପଠମସତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସତ୍ତରସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ସତ୍ତରସ ଅଟ୍ଠକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ଅଟ୍ଠ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ତେତ୍ତିଂସା ଚ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ଅଟ୍ଠମୂଲକେ ॥
ନୱମୂଲକେ ପଠମଅଟ୍ଠକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସୋଳସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ସୋଳସ ନୱକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଚତୁରାସୀତି ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ନୱମୂଲକେ ॥
ଦସମୂଲକେ ପଠମନୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ପନ୍ନରସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ପନ୍ନରସ ଦସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ସତ୍ତ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ପଞ୍ଚତିଂସ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟମ୍ହି ଦସମୂଲକେ ॥
ଏକାଦସମୂଲକେ ପଠମଦସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସ ଏକାଦସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଛ ସତାନି ଚ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଛଳାସୀତି ତତୋପରା ।
ନୟମ୍ହି ପୁଚ୍ଛା ଗଣିତା, ଏକାଦସକମୂଲକେ ॥
ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ପଠମଏକାଦସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ତେରସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ତେରସ ଦ୍ୱାଦସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଛ ସତାନି ଚ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ସତ୍ତତିଂସ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ॥
ତେରସମୂଲକେ ପଠମଦ୍ୱାଦସକେନ ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ ତେରସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ପଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଅଟ୍ଠାସୀତି ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ତେରସମୂଲକେ ॥
ଚୁଦ୍ଦସମୂଲକେ ପଠମତେରସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକାଦସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଏକାଦସ ଚୁଦ୍ଦସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ପଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାନଂ, ତିଂସ ଚାଥ ନୱାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ଚୁଦ୍ଦସମୂଲକେ ॥
ପନ୍ନରସମୂଲକେ ପଠମଚୁଦ୍ଦସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଦସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଦସ ପନ୍ନରସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ଚତ୍ତାରି ପୁଚ୍ଛାନଂ, ନୱୁତି ଚ ତତୋପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ପନ୍ନରସମୂଲକେ ॥
ସୋଳସମୂଲକେ ପଠମପନ୍ନରସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ନୱସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ନୱ ସୋଳସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତା-ଲୀସେକା ଚେୱ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ସୋଳସମୂଲକେ ॥
ସତ୍ତରସମୂଲକେ ପଠମସୋଳସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଝାନପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଅଟ୍ଠ ସତ୍ତରସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ତୀଣି ପୁଚ୍ଛାନଂ, ନୱୁତି ଦ୍ୱେ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ସତ୍ତରସମୂଲକେ ॥
ଅଟ୍ଠାରସମୂଲକେ ପଠମସତ୍ତରସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ସତ୍ତ ଅଟ୍ଠାରସକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତାନି ତୀଣି ପୁଚ୍ଛାନଂ, ତେଚତ୍ତାରୀସମେୱ ଚ ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ଅଟ୍ଠାରସମୂଲକେ ॥
ଏକୂନୱୀସତିମୂଲକେ ପଠମଅଟ୍ଠାରସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଛସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଛ ଏକୂନୱୀସତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଦ୍ୱେ ସତା ନୱୁତି ଚେୱ, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ଏକୂନୱୀସତିକେ ॥
ୱୀସତିମୂଲକେ ପଠମଏକୂନୱୀସତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ପଞ୍ଚୱୀସତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଦ୍ୱେ ସତା ହୋନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାନଂ, ଚତ୍ତାଲୀସା ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ୱୀସତିମୂଲକେ ॥
ଏକୱୀସତିମୂଲକେ ପଠମୱୀସତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଏକୱୀସତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ସତଂ ଛନୱୁତି ଚେୱ, ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ।
ଗଣିତା ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୂହି, ଏକୱୀସତିକେ ନୟେ ॥
ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେ ପଠମଏକୱୀସତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ତୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ତୟୋ ଦ୍ୱାୱୀସତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଚତ୍ତାଲୀସାଧିକଂ ସତଂ, ସତ୍ତ ଚେୱ ପୁନାପରା ।
ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ହୋନ୍ତି, ନୟେ ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେ ॥
ତେୱୀସତିମୂଲକେ ପଠମଦ୍ୱାୱୀସତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଗତାୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ ଦ୍ୱେ ତେୱୀସତିକା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା –
ଅଟ୍ଠନୱୁତିମେୱିଧ, ପୁଚ୍ଛା ଗଣନତୋ ମତା ।
ନୟମ୍ହି ତେୱୀସତିମେ, ତେୱୀସତିକମୂଲକେ ॥
ଚତୁୱୀସତିମୂଲକୋ ପନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୋଧାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନେୱ ସବ୍ବମୂଲକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଏକୂନପଞ୍ଞାସମେୱ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବାପେତା ହେତୁପଚ୍ଚୟପଦମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ସବ୍ବମୂଲକପରିୟୋସାନାନଂ ୱସେନ ସତ୍ଥାରା ଦେୱପରିସତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭତ୍ତା ପୁଚ୍ଛା ଇଧ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସିତା ।
ତାସଂ ପନ ସବ୍ବାସମ୍ପି ଅୟଂ ଗଣନପିଣ୍ଡୋ – ଏକମୂଲକନୟସ୍ମିଞ୍ହି ଏକାଦସ ସତାନି ଛସତ୍ତତି ଚ ପୁଚ୍ଛା ଆଗତା । ହେତୁପଚ୍ଚୟନୟେ ତେନେୱ ମୂଲକେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟମୂଲକେ ଗହେତବ୍ବା, ସେସା ସେସପଚ୍ଚୟମୂଲକେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଦୁମୂଲକେ ସତ୍ତୱୀସାନି ଏକାଦସ ସତାନି, ତିମୂଲକେ ସହସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠସତ୍ତତି ଚ, ଚତୁମୂଲକେ ସହସ୍ସଂ ଏକୂନତିଂସଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚମୂଲକେ ଅସୀତାଧିକାନି ନୱ ସତାନି, ଛମୂଲକେ ଏକତିଂସାନି ନୱ ସତାନି, ସତ୍ତମୂଲକେ ଦ୍ୱାସୀତାନି ଅଟ୍ଠ ସତାନି, ଅଟ୍ଠମୂଲକେ ତେତ୍ତିଂସାନି ଅଟ୍ଠ ସତାନି, ନୱମୂଲକେ ଚତୁରାସୀତାନି ସତ୍ତ ସତାନି, ଦସମୂଲକେ ପଞ୍ଚତିଂସାନି ସତ୍ତ ସତାନି, ଏକାଦସମୂଲକେ ଛାସୀତାନି ଛ ସତାନି, ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ସତ୍ତତିଂସାନି ଛ ସତାନି, ତେରସମୂଲକେ ଅଟ୍ଠାସୀତାନି ପଞ୍ଚ ସତାନି, ଚୁଦ୍ଦସମୂଲକେ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସାନି ପଞ୍ଚ ସତାନି, ପନ୍ନରସମୂଲକେ ନୱୁତାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି, ସୋଳସମୂଲକେ ଏକଚତ୍ତାଲୀସାନି ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତାନି, ସତ୍ତରସମୂଲକେ ଦ୍ୱାନୱୁତାନି ତୀଣି ସତାନି, ଅଟ୍ଠାରସମୂଲକେ ତେଚତ୍ତାଲୀସାନି ତୀଣି ସତାନି, ଏକୂନୱୀସତିମୂଲକେ ଚତୁନୱୁତାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି, ୱୀସତିମୂଲକେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି, ଏକୱୀସତିମୂଲକେ ଛନୱୁତିସତଂ, ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେ ସତ୍ତଚତ୍ତାଲୀସସତଂ, ତେୱୀସତିମୂଲକେ ଅଟ୍ଠନୱୁତି, ସବ୍ବମୂଲକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାତି ଏୱଂ ହେତୁପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତେସୁ ଏକମୂଲକାଦୀସୁ –
ଚୁଦ୍ଦସେୱ ସହସ୍ସାନି, ପୁନ ସତ୍ତ ସତାନି ଚ ।
ପୁଚ୍ଛା ହେତୁପଦସ୍ସେୱ, ଏକମୂଲାଦିଭେଦତୋତି ॥
୩୯-୪୦. ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସବ୍ବମୂଲକନୟା ପୁଚ୍ଛାଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ତାୱତା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟପରିୟୋସାନୋ ଏକମୂଲକନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତତୋ ପରଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାତି ଦୁକମୂଲକଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଇମଂ ପଠମଦୁକଞ୍ଚେୱ ଆରମ୍ମଣାୱିଗତଦୁକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେସଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଅୟଂ ଓସାନଦୁକୋପି ନ ଦସ୍ସିତୋ । ସଚେ ପନ କତ୍ଥଚି ୱାଚନାମଗ୍ଗେ ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ସ୍ୱେୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତୋ ପରଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ତିକମୂଲକାଦୟୋ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକକାଦୟୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା, ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା, ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା, ସହଜାତପଚ୍ଚୟା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏକମୂଲକୱସେନ ୱା ସବ୍ବମୂଲକୱସେନ ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୧. ତତୋ ପରଂ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଦୁମୂଲକମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ – ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଗତହେତୁଦୁକୋ, ଅୱିଗତାରମ୍ମଣଦୁକୋ, ଅୱିଗତାଧିପତିଦୁକୋତି ପଟିପାଟିୟା ତୟୋ ଦୁକେ ୱତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ଚ ଅୱିଗତୱିଗତଦୁକୋ ଏକୋ ଦୁକୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତତୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ତିମୂଲକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ତୟୋ ତିକେ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ପରିୟୋସାନତ୍ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ଚତୁମୂଲକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା, ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟା’’ତି ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କେ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ସଙ୍ଖିତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକଂ, ଦୁମୂଲକଂ, ତିମୂଲକଂ, ସବ୍ବମୂଲକଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ହେତୁଆଦିପଦୱସେନ ଏକମୂଲକେ ଏକାଦସ ପୁଚ୍ଛାସତାନି ଛସତ୍ତତି ଚ ପୁଚ୍ଛା…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏକମେକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣାଦିପଦୱସେନ ଏକମେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକେ ଏକାଦସ ପୁଚ୍ଛାସତାନି ଛସତ୍ତତି ଚ ପୁଚ୍ଛା…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାତି ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକାଦିଭେଦେ ସତ୍ତସତାଧିକାନି ଚୁଦ୍ଦସ ପୁଚ୍ଛା ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ତାସଂ ସବ୍ବେସୁପି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅୟଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ –
ଦ୍ୱାପଞ୍ଞାସସହସ୍ସାନ-ଟ୍ଠସତାନି ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି ।
କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା, ଅନୁଲୋମନୟମ୍ହି ସୁୱିଭତ୍ତା ॥
ୟଥା ଚ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସ, ଏୱଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀନମ୍ପୀତି ସବ୍ବେସୁପି ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ –
ଏକସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି, ଛ ସତାନି ସତ୍ତସତ୍ତତି ।
ସତସହସ୍ସାନି ପୁଚ୍ଛାନଂ, ତିକଭେଦେ ପଭେଦତୋ ॥
ସଙ୍ଖିତ୍ତା ୱାଚନାମଗ୍ଗେ ।
ଦୁକେସୁ ପନ ‘‘ସିୟା ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚ, ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ନହେତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚ, ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ, ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନହେତୁ, ହେତୁଞ୍ଚ ନହେତୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ଚ ନହେତୁ ଚାତି ଏକମେକସ୍ମିଂ ଦୁକେ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ନୱ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତାସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକେ ଦ୍ୱେସତାନି ସୋଳସ ଚ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତାସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସା ନୱ ପୁଚ୍ଛା ଗହେତବ୍ବା, ସେସା ଅଟ୍ଠ ୱାରେନ ଗହିତା ।
ତାସଂ ଦୁକମୂଲକାଦୀସୁ ତେୱୀସତିୟା ୱାରେସୁ ଏକେକଂ ନୱକଂ ଅପନେତ୍ୱା ୟାୱ ସବ୍ବମୂଲକା ଅୟଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ – ଦୁକମୂଲକେ ତାୱ ଏକମୂଲକେ ଦସ୍ସିତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୋଳସାଧିକେସୁ ପୁଚ୍ଛାସତେସୁ ନୱ ଅପନେତ୍ୱା ଦ୍ୱେସତାନି ସତ୍ତ ଚ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ନୱ ଅପନେତ୍ୱା ତିମୂଲକେ ଅଟ୍ଠନୱୁତିସତଂ । ଏୱଂ ପୁରିମପୁରିମତୋ ନୱ ନୱ ଅପନେତ୍ୱା ଚତୁମୂଲକେ ଏକୂନନୱୁତିସତଂ, ପଞ୍ଚମୂଲକେ ଅସୀତିସତଂ, ଛମୂଲକେ ଏକସତ୍ତତିସତଂ, ସତ୍ତମୂଲକେ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିସତଂ, ଅଟ୍ଠମୂଲକେ ତେପଣ୍ଣାସସତଂ, ନୱମୂଲକେ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସତଂ, ଦସମୂଲକେ ପଞ୍ଚତିଂସସତଂ, ଏକାଦସମୂଲକେ ଛବ୍ବୀସସତଂ, ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ସତ୍ତରସାଧିକସତଂ, ତେରସମୂଲକେ ଅଟ୍ଠାଧିକସତଂ, ଚୁଦ୍ଦସମୂଲକେ ନୱନୱୁତି, ପନ୍ନରସମୂଲକେ ନୱୁତି, ସୋଳସମୂଲକେ ଏକାସୀତି, ସତ୍ତରସମୂଲକେ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି, ଅଟ୍ଠାରସମୂଲକେ ତେସଟ୍ଠି, ଏକୂନୱୀସତିମୂଲକେ ଚତୁପଞ୍ଞାସଂ, ୱୀସତିମୂଲକେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଏକୱୀସତିମୂଲକେ ଛତ୍ତିଂସଂ, ଦ୍ୱାୱୀସତିମୂଲକେ ସତ୍ତୱୀସ, ତେୱୀସତିମୂଲକେ ଅଟ୍ଠାରସ, ସବ୍ବମୂଲକେ ନୱାତି । ୟଥା ପନେତାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକମୂଲକେ ସୋଳସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାସତାନି…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକେ ନୱ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏକମେକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣାଦିପଦୱସେନ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକେ ସୋଳସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛାସତାନି…ପେ॰… ସବ୍ବମୂଲକେ ନୱାତି ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକାଦିଭେଦେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତସତାନି ଚ ପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ତାସଂ ସବ୍ବେସୁପି ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅୟଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ –
ଚତୁସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି, ପୁନ ଅଟ୍ଠସତାନି ଚ ।
ପୁଚ୍ଛା ହେତୁଦୁକସ୍ସେୱ, ଅନୁଲୋମନୟେ ମତା ॥
ୟଥା ଚ ହେତୁଦୁକସ୍ସ, ଏୱଂ ସହେତୁକଦୁକାଦୀନମ୍ପୀତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଦୁକସତେ –
ସଟ୍ଠି ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ଚ ତତୋପରଂ ।
ଅସୀତି ଚ ସହସ୍ସାନି, ପୁଚ୍ଛା ଦୁକସତେ ୱିଦୂ ॥
ଅୟଂ ତାୱ ସୁଦ୍ଧିକେ ତିକପଟ୍ଠାନେ ଚେୱ ଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ ପୁଚ୍ଛାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ୟଂ ପନ ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକସତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘ସିୟା ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ଏକେକଂ ତିକଂ ଦୁକାନଂ ସତେନ ସତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟମ୍ପି ତତୋ ପରଂ ଦୁକସତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ, ତତ୍ଥାପି ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ହେତୁଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଦୁକସତେ ଏକେକଂ ଦୁକଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟମ୍ପି ତତୋ ପରଂ ତିକେ ତିକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ, ତତ୍ଥାପି ‘‘ସିୟା କୁସଲଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ଏକେକଂ ତିକଂ ସେସେହି ଏକୱୀସତିୟା ତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟମ୍ପି ତତୋ ପରଂ ଦୁକେ ଦୁକେସୁୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ, ତତ୍ଥାପି ‘‘ସିୟା ହେତୁଂ ସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ ସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଦୁକସତେ ଏକେକଂ ଦୁକଂ ସେସେହି ନୱନୱୁତିୟା ଦୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଏକମୂଲକାଦୀନଂ ୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥାଗତେନ ହି ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଦେୱପରିସାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ପନ ତେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ନୟଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ଦେସନା ଅକ୍ଖାତା । ଥେରେନାପି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ୱାଚନାମଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତିତୋ, ସୋ ଥେରେନ ପୱତ୍ତିତନୟେନେୱ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତୋ ।
ତଂ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଖେପନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଠପିତା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରନ୍ତି ପୱରଂ ତିକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଦୁକୁତ୍ତମନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଦୁକତିକଞ୍ଚେୱାତି ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତିକଦୁକଞ୍ଚାତି ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତିକତିକଞ୍ଚେୱାତି ତିକତିକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଦୁକଦୁକଞ୍ଚାତି ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏତେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଗମ୍ଭୀରା ଛ ନୟା ଅନୁଲୋମମ୍ହି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅନୁଲୋମାନି – ଧମ୍ମାନୁଲୋମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ନାମ । ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଅୟଂ ଗାଥା ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗାଥାୟ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନୋକାସେ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ଏତେ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ‘‘ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁ ଅନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନେ କୁସଲତ୍ତିକମତ୍ତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାପଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସେସୁ ପନ ତିକେସୁ ସେସପଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଏକାପି ପୁଚ୍ଛା ନ ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରେସୁ ପନ ସହଜାତୱାରାଦୀସୁ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସାପି ୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ଛପି ଏତେ ପଟ୍ଠାନନୟା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ପଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତାନଞ୍ହି ଆଚରିୟାନଂ ଭାରୋ ଏସୋତି ।
୨. ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା
୪୨-୪୪. ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀୟଂ ହୋତି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପୁଚ୍ଛାହି ସମପ୍ପମାଣୋୱ ପୁଚ୍ଛାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେପି ନହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ଏକେକସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଏକମୂଲକଂ, ଦୁମୂଲକଂ, ତିମୂଲକଂ, ଚତୁମୂଲକଂ ୟାୱ ତେୱୀସତିମୂଲକଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେୱୀସତିମୂଲକନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦୁମୂଲକଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟୋସାନେ ପନ ସବ୍ବମୂଲକଂ ଚତୁୱୀସତିମୂଲକମ୍ପି ହୋତିୟେୱ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖିତ୍ତମେୱାତି ।
ତିକଞ୍ଚପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚନୀୟାନି – ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘ନ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ପଚ୍ଚନୀୟଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟଂ ନାମ । ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚନୀୟଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗାଥାୟ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନୋକାସେ ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟେ ଏତେ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତେସୁ ଅନୁଲୋମତିକପଟ୍ଠାନେୟେୱ କୁସଲତ୍ତିକମତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାପଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସେସୁ ପନ ତିକେସୁ ସେସପଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଏକାପି ପୁଚ୍ଛା ନ ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରେସୁ ପନ ସହଜାତୱାରାଦୀସୁ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସାପି ୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟେ ଛପି ଏତେ ପଟ୍ଠାନନୟା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ପଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତାନଞ୍ହି ଆଚରିୟାନଂ ଭାରୋ ଏସୋତି ।
୩. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା
୪୫-୪୮. ଇଦାନି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ହୋତି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା’’ତି ହେତୁପଦସ୍ସ ସେସେସୁ ତେୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକେକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାୱସେନ ହେତୁପଦାଦିକେ ଏକମୂଲକେ ତେୱୀସତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟାନି । ତେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତୱୀସାଧିକାନି ଏକାଦସ ପୁଚ୍ଛାସତାନି ହୋନ୍ତି । ଦୁମୂଲକେ ପନ ହେତାରମ୍ମଣପଦାନଂ ସେସେସୁ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକେକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାୱସେନ ଦ୍ୱାୱୀସତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟାନୀତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମେ ୱୁତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଏକେକଂ ପଦଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ୱସେନ ପୁଚ୍ଛାଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଚେତ୍ଥ ୟା ପୁଚ୍ଛା ପାଳିୟଂ ଆଗତା, ୟା ଚ ନ ଆଗତା, ତା ସବ୍ବା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏତ୍ଥ ପନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦ୍ୱେ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟାନି – ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ନାମ । ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦାନଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାଗାଥାୟ ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନୋକାସେ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଏତେ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତେସୁ ଅନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନେୟେୱ କୁସଲତ୍ତିକମତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାପଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସେସୁ ପନ ତିକେସୁ ସେସପଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଏକାପି ପୁଚ୍ଛା ନ ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରେସୁ ପନ ସହଜାତୱାରାଦୀସୁ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସାପି ୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଛପି ଏତେ ପଟ୍ଠାନନୟା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ପଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତାନଞ୍ହି ଆଚରିୟାନଂ ଭାରୋ ଏସୋତି ।
୪. ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
୪୯-୫୨. ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ହୋତି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସିୟା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପୁଚ୍ଛାହି ସମପ୍ପମାଣୋ ଏୱ ପୁଚ୍ଛାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଚେତ୍ଥ ୟା ପୁଚ୍ଛା ପାଳିୟଂ ଆଗତା, ୟା ଚ ନ ଆଗତା, ତା ସବ୍ବା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏତ୍ଥାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମାନି – ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମମାତିକାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ‘‘ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ନାମ । ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଦେସନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ…ପେ॰… ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଅୟଂ ଗାଥା ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନୋକାସେ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଏତେ ଧମ୍ମାନୁଲୋମେୟେୱ ତିକପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଛ ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତେସୁ ଅନୁଲୋମତିକପଟ୍ଠାନେୟେୱ କୁସଲତ୍ତିକମତ୍ତସ୍ସପି ୱସେନ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାପଭେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସେସେସୁ ପନ ତିକେସୁ ସେସପଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଏକାପି ପୁଚ୍ଛା ନ ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରେସୁ ପନ ସହଜାତୱାରାଦୀସୁ କୁସଲତ୍ତିକସ୍ସପି ୱସେନ ପୁଚ୍ଛଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଛପି ଏତେ ପଟ୍ଠାନନୟା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ପଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତାନଞ୍ହି ଆଚରିୟାନଂ ଭାରୋ ଏସୋତି ।
ପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. କୁସଲତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା
୧. ପଟିଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା
୧. ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମଂ
(୧.) ୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ
୫୩. ଇଦାନି ୟା ଏତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱାରେ କୁସଲତ୍ତିକଂ ନିସ୍ସାୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନୟମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଅପରିମାଣା ପୁଚ୍ଛା ଦସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲାଦୀନଂ ସହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ୟା ପୁଚ୍ଛା ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ତା ପହାୟ ୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତାୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅୟଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦିନା ନୟେନ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ଆରଦ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – ସଚେ ଇମା ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସଂ ପୁଚ୍ଛା ସବ୍ବସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ଦସ୍ସିତା ? ନନୁ ୟା ଲଭନ୍ତି, ତାୟେୱ ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ? ଆମ, ଦସ୍ସେତବ୍ବା ସିୟୁଂ । ତଥା ଦସ୍ସିୟମାନା ପନ ସବ୍ବେସୁ ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ତିକେ, ଦୁକେ, ଦୁକତିକେ, ତିକଦୁକେ, ତିକତିକେ, ଦୁକଦୁକେ ଚ ସଙ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୟା କୁସଲତ୍ତିକେ ଲଭନ୍ତି, ନ ତାୟେୱ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀସୁ । ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ତିକପଟ୍ଠାନେ ୱିତକ୍କତ୍ତିକପୀତିତ୍ତିକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସବ୍ବାପେତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ଏକେକସ୍ମିଂ ତିକେ ୟତ୍ତକାହି ପୁଚ୍ଛାହି ଭୱିତବ୍ବଂ ସବ୍ବା କୁସଲତ୍ତିକେ ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ଦସ୍ସିତାସୁ ହି ୟା ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତା ପହାୟ ୟା ଲଭନ୍ତି, ତା ୱୁଚ୍ଚମାନା ସକ୍କା ସୁଖେନ ୱିଜାନିତୁନ୍ତି ସୁଖେନ ୱିଜାନନତ୍ଥଂ ସବ୍ବାପି କୁସଲତ୍ତିକେ ଦସ୍ସିତା । ୟା ପନେତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତା ପହାୟ ୟା ଲଭନ୍ତି, ତାୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା ସହୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ସଦିସଭାୱେନ ପତ୍ୱା, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମେସୁୟେୱ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭେଦୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଉପ୍ପାଦତୋ ୟାୱ ନିରୋଧଗମନା ଉଦ୍ଧଂ ପଜ୍ଜତି, ନିବ୍ବତ୍ତତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ। ଅତ୍ତାନଂ ଲଭତି, ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ତୟୋପି ଖଣେ ପାପୁଣାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି କୁସଲହେତୁନା ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତେନ ।
ଏୱଂ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଧମ୍ମଂ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତି ୱେଦନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ । ତୟୋ ଖନ୍ଧାତି ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତୋ, ତଂ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ତୟୋ ଖନ୍ଧେତି ୱେଦନାଦୀସୁ ୟୋ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଗହିତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେ ତୟୋ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାଦୁକାଦୀସୁ ଛସୁ ଦୁକେସୁ ୟେକେଚି ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ । ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧାତି ୟେ ୟେ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଗହିତା, ତେ ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା କୁସଲହେତୁନା ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ ଏକସ୍ସେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂୟେୱ ୱା, ଦ୍ୱେ ୱା ପନ ଏକସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥସ୍ସ ସହଜାତତ୍ଥତ୍ତା ୟଂ କୁସଲେନ ସହଜାତଞ୍ଚେୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଲଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରତୋପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅୟମେୱ ନୟୋ ।
ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଭାୱତୋ ଅହେତୁକଂ, ରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଆରୁପ୍ପୱିପାକଞ୍ଚ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେତି କଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକାବ୍ୟାକତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜମାନାବ୍ୟାକତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧାତି ଇଦଂ କଟତ୍ତାରୂପଗ୍ଗହଣେନ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଗହିତେପି ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏକଂ ମହାଭୂତନ୍ତିଆଦି ରୂପାବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂ ଖନ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ରୂପାବ୍ୟାକତମ୍ହି ଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ମହାଭୂତେପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇତରଦ୍ୱୟଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ମହାଭୂତେପି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଞ୍ହି ହେଟ୍ଠା ‘‘ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପଂ କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ନ କେୱଲଂ ଖନ୍ଧେୟେୱ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମହାଭୂତେପି ପନ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତେୟେୱ, କଟତ୍ତାରୂପଂ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି । ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ଉଭୟସ୍ସ ୱିସେସନଂ ।
କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୱ ମହାଭୂତା ଗହିତା । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭୂତରୂପମ୍ପି ଉପାଦାରୂପମ୍ପି ଗହିତଂ । ‘‘ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ମହାଭୂତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହି ଭୂତରୂପମ୍ପି ଖନ୍ଧେ ଚ ମହାଭୂତେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପାଦାରୂପମ୍ପି । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ଏତାୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସେସା ଚତ୍ତାଲୀସ ମୋଘପୁଚ୍ଛାତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପନ ୱିଚାରେତବ୍ବୟୁତ୍ତକମେୱ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମ ।
୫୪. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ତାୱ ରୂପସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ତାସୁ ନୱସୁ ରୂପମିସ୍ସକା ପହାୟ ତିସ୍ସୋୱ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୫୫. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ’’ତି ନ ଗହିତଂ । ସେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସମେୱ ।
୫୬. ଅନନ୍ତରସମନ୍ତରେସୁପି ରୂପଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱିୟ ତିସ୍ସୋୱ ପୁଚ୍ଛା ।
୫୭. ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠା ପନ ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ’’ତି ଆଗତଂ ତମ୍ପି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ହେତ୍ଥ ନାନନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) ୱଚନତୋ ଓକ୍କନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚୱୋକାରପଟିସନ୍ଧିୟାୱେତଂ ନାମଂ । ପଟିସନ୍ଧୀତି ସବ୍ବଭୱସାଧାରଣଂ । ଇଧ ପନ ‘‘କଟତ୍ତା ଚ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରପଟିସନ୍ଧିୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ହି ରୂପସ୍ସପି ଅରୂପସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଭାୱଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ହୋତୀତି ଗହିତା । ବାହିରଂ ଏକଂ ମହାଭୂତନ୍ତି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ପଥୱୀପାସାଣାଦୀସୁ ମହାଭୂତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚ ବାହିରଞ୍ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଗହିତଂ । ସଙ୍ଖେପଦେସନା ହି ସା । ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରଦେସନା, ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବାହିରଂ ଏକଂ ମହାଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଏକଂ ମହାଭୂତଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଦ୍ୱିସନ୍ତତିସମୁଟ୍ଠାନଭୂତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଭୂତେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ।
୫୮. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁ, ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧାତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ଏକତୋ ୱତ୍ଥୁନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୯. ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ୟସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚତ୍ଥୋ ନାମ ସହଜାତତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୟା ହେଟ୍ଠା ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ଦସ୍ସିତା, ନ ସା ଗହିତା । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ହି ପୁରେଜାତାନି ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଇଧ ସହଜାତମେୱ ଲବ୍ଭତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଦିସୋ’’ତି ।
୬୦. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ରୂପସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଭାୱା ତୀଣେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନ ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭନ୍ତି, ୟେ ପନ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୧. ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱତ୍ଥୁନା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାଜନିୟତ୍ତା ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟେପି କୁସଲାଦୟୋ ଆରୁପ୍ପେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତେପି ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାଜନିୟତୋୟେୱ ଇଧ ନ ଗହେତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣଂ ପନ ନିୟମତୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନ ଲଭତି । ରୂପାୟତନାଦୀନି ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂୟେୱ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତି, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଅତୀତାନାଗତାନିପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଇଧ ନ ଗହିତଂ । ଖନ୍ଧୱସେନ ହି ଅୟଂ ଦେସନା, ନ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ । ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଦେସନାୟ ଚ ସବ୍ବାପି ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଗହିତା, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଆଦୟୋ ଏୱାତି ।
ପଚ୍ଛାଜାତୋ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସପି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋୱ ନ ଜନକୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏକଧମ୍ମୋପି ନତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ କତଂ ।
୬୨. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ କାମଂ ସବ୍ବା କିରିୟା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ପନ ‘‘କିରିୟାବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଜୱନକିରିୟାୱେତ୍ଥ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୩. କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଏକକ୍ଖଣିକୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା କିରିୟାବ୍ୟାକତେ । ୱିପାକାବ୍ୟାକତେ ପନ ନାନାକ୍ଖଣିକୋପି, ତଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହାଭୂତାନଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପନ ଏକକ୍ଖଣିକୋ । କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକୋୱ ତଥା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତରୂପାନଂ । କଟତ୍ତାରୂପଂ ପନେତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସେସଂ ନ ଏକନ୍ତତୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇଧ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
୬୪. ୱିପାକପଚ୍ଚୟେ କୁସଲାକୁସଲଂ କିରିୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅବ୍ୟାକତୱସେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ୟଥାଲାଭୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ । ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ତଦୱସେସଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱିଜ୍ଜମାନକଂ ଉପାଦାରୂପଂ ।
୬୫. ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ସବ୍ବେସମ୍ପି କୁସଲାଦୀନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ଅରୂପାହାରୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମହାଭୂତାନଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗାଦିଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କବଳୀକାରାହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ଆହାରପଟିପାଟିୟା ପଠମଂ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଇଧ ପନ କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପଠମଂ ଅରୂପାହାରା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୬. ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିପାଟିୟା ପଠମଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ଦସ୍ସିତାନି, ଇଧ ପନ କୁସଲାଦିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପଠମଂ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଚ୍ଚୟତା ଦସ୍ସିତା । ତତ୍ଥ କୁସଲାଦୀସୁ ୟଥାଲାଭୱସେନ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟା ଗହେତବ୍ବା । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଂ ଭୂତରୂପେସୁପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ।
୬୭. ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୮. ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଗତିକଂ, ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୯. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା, ୱତ୍ଥୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା, ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ୱତ୍ଥୁନା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଖନ୍ଧେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ଖନ୍ଧେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେନ୍ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିପାକାବ୍ୟାକତେ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଗ୍ଗହଣେନ ଚକ୍ଖାଦୀନି ସଙ୍ଗହିତବ୍ବାନି । ଏକଂ ମହାଭୂତନ୍ତିଆଦି ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ।
୭୦. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟେ ସବ୍ବଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଗତିକଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୭୧-୭୨. ନତ୍ଥିୱିଗତା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଗତିକା, ଅୱିଗତଂ ସହଜାତଗତିକଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସଂ, ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଇମେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟାତି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାତି ୟା ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି, ତାସଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା । ଅୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକେ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ କୁସଲତ୍ତିକୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
(୨.) ସଙ୍ଖ୍ୟାୱାରୋ
୭୩. ଇଦାନି ୟେ ଏତ୍ଥ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରା ଲଦ୍ଧା, ତେ ଗଣନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ନୱାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ହେତୁୟା ନୱାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନୱ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱାରା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କୁସଲେନ କୁସଲଂ, କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ; ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ।
ଆରମ୍ମଣେତୀଣୀତି କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ଅଧିପତିୟା ନୱାତି ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତସଦିସାୱ । ଦ୍ୱାଦସସୁ ହି ପଚ୍ଚୟେସୁ ନୱ ନୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦିସାନେୱ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋ । ଦସସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତୀଣି ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଆରମ୍ମଣସଦିସାନେୱ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସ୍ମିଞ୍ହି ଅବ୍ୟାକତପଦସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ରୂପମ୍ପି ଲବ୍ଭତି, ତଥା ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ । ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକାନି ଚେୱ ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୱିପାକେ ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତମେୱ । ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ନୱ ତୀଣି ଏକନ୍ତି, ତିୱିଧୋୱ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱାଦସ ନୱକା, ଦସ ତିକା, ଏକଂ ଏକକନ୍ତି ସବ୍ବେସୁପି ତେୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସାଧିକଂ ୱାରସତଂ ହୋତି, ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସାଧିକଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାସତଂ । ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସାଧିକଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନସତନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।
୭୪. ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିକେ ଏକମୂଲକେ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତୋ ପରେସୁ ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ୱିତ୍ଥାରଦେସନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକମୂଲକେ ଦସ୍ସିତାୟ ଦେସନାୟ ଲବ୍ଭମାନଗଣନଞ୍ଞେୱ ଆଦାୟ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁମୂଲକେ ତାୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ – ବହୁଗଣନୋପି ପଚ୍ଚୟୋ ଅବହୁଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁତ୍ତୋ ତେନ ସମାନଗଣନୋୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀ’’ତି । ହେତୁଆରମ୍ମଣଦୁକେ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାନଗଣନୋ ପନ ସମାନଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁତ୍ତୋ ଅପରିହୀନଗଣନୋୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ନୱା’’ତି । ହେତାଧିପତିଦୁକେ ନୱେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକେ ଏକନ୍ତି ହେତୁୱିପାକଦୁକେ ୱିପାକେ ୱୁତ୍ତଂ ଏକମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱଂ ତାୱ ଦୁମୂଲକେ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୭୫. ତିମୂଲକାଦୀସୁପି ଇଦମେୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ତେନେୱାହ – ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ତୀଣୀତି । ହେତାରମ୍ମଣାଧିପତି ତିକେ ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତାନି ତୀଣେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।
୭୬-୭୯. ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ପନ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା କମ୍ମେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ୱା ୱିପାକଂ ଅପରାମସିତ୍ୱା ଆହାରେ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେରସମୂଲକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେ ପନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେୱୀସତିମୂଲକୋୱେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି – ସାସେୱନୋ ୱା ସୱିପାକୋ ୱା । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ସାସେୱନୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ତୀଣେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ଅୱିଗତେ ତୀଣୀ’’ତି । ସୱିପାକୋ ପନ ଆସେୱନଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା ତଂ ପହାୟ ୱିପାକୱସେନ ଗଣନାୟ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନନ୍ତରାୟେୱ ‘‘ହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ୱିପାକପଚ୍ଚୟା ଆହାରେ ଏକ’’ନ୍ତି ଏକଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତେୱୀସତିମୂଲକୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ତେୱୀସତିମୂଲକେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ମିଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ଏକସ୍ମିଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି । ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ପନେତେ ତେୱୀସତିମୂଲକାତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ସାସେୱନେ ଆସେୱନସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି, ସୱିପାକେ ୱିପାକପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ଏକମେୱାତି ଅୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଗଣନା ।
ୟଂ ପନେତଂ ହେତୁମୂଲକାନନ୍ତରଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଠିତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକେପି ଦୁମୂଲକାଦୀସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣପଦେ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସେସପଚ୍ଚୟୟୋଜନାସୁ ଚ ୟତ୍ଥ ନୱହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ତୟୋୱ ପଞ୍ହା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପାକପଦେ ପନ ୱିପାକପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସେସପଚ୍ଚୟୟୋଜନାସୁ ଚ ଏକୋୱ ପଞ୍ହୋ ହୋତୀତି । ଇତି ୟଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ବହୁଗଣନୋପି ପଚ୍ଚୟୋ ଅବହୁଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁତ୍ତୋ ତେନ ସମାନଗଣନୋ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱ ।
୮୦-୮୫. ଇଦାନି ୟେ ଆରମ୍ମଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଏକମୂଲକାଦୟୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ତେସୁ ଏକମୂଲକୋ ତାୱ ହେତୁଏକମୂଲକେନେୱ ସଦିସୋତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପଚ୍ଚୟେ ନ ଦସ୍ସିତୋ । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନ ଦୁମୂଲକେ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣି, ଅଧିପତିୟା ତୀଣି…ପେ॰… ଅୱିଗତେ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ତୀଣି…ପେ॰… ଅୱିଗତେ ତୀଣୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ବହୁଗଣନା, ତେସଂ ଊନତରଗଣନେହି ଚ ସମାନଗଣନେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ୟା ଗଣନା ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପୁରିମଭାଗେ ଠିତମ୍ପି ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ପଚ୍ଛିମଭାଗେୱ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେତଂ ଆୱି କରୋତି – ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ୟେନ ୟେନ ବହୁତରଗଣନେନ ୱା ସମାନଗଣନେନ ୱା ପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକତିକାଦିଭେଦଂ ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣେୱ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଏକମେୱ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟାଦିକାୟ ଗଣନାୟ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତଂ । ୟା ଚେସା ଦୁମୂଲକେ ଗଣନା ଦସ୍ସିତା, ତିମୂଲକାଦୀସୁପି ଏସାୱ ଗଣନାତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ତିମୂଲକାଦୟୋ ନ ୱିତ୍ଥାରିତା ।
ଇଦାନି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ନୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିୱେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ନୱ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି ହେତୁନା ସମାନଗଣନାସୁ ନୱେୱ । ଇତି ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଆଦିମ୍ହି ତିଟ୍ଠତି, ତେନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନଗଣନାନଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଆଦିମ୍ହି ଠିତସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନା ହୋତି । ତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଊନତରଗଣନାନଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନାନଂୟେୱ ୱସେନ ଗଣନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏୱଂ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୱସେନାପି ତତୋ ପରେସଂ ଅନନ୍ତରାଦୀନଂ ୱସେନାପି ତିମୂଲକାଦୟୋ ନ ୱିତ୍ଥାରିତା । ତସ୍ମା ଦୁମୂଲକେ ଦସ୍ସିତଗଣନାୱସେନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ସାଧେତବ୍ବା । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକେକଂ ପଚ୍ଚୟଂ ମୂଲକଂ କାତୁନ ସଜ୍ଝାୟମଗ୍ଗେନ ଗଣେତବ୍ବା’’ତି ।
ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ।
ପଟିଚ୍ଚୱାରୋ
ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା
୮୬-୮୭. ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟଂ ପନ ୟସ୍ମା କୁସଲପଦେ ନ ଲବ୍ଭତି କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ୱିନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ତସ୍ମା ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ୱିନା ଅଞ୍ଞେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋତି ଅୟଞ୍ହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ ଚ ସୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତହେତୁନୋ ଅଭାୱା ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଠପେତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ସେସେହି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅହେତୁକଂ ୱିପାକାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପକୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୮୮. ନଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ କାମଂ ଅଧିପତିପି ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଦୁତିୟସ୍ସ ଅଧିପତିନୋ ଅଭାୱା ନଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ୟଥା ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋ ଅହେତୁକୋ, ନ ତଥା ଅଧିପତୟୋ ଏୱ ନିରାଧିପତି । ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ପନ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅଧିପତିଂ ଅକତ୍ୱା କୁସଲାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ସବ୍ବେପି କୁସଲାଦୟୋ ନିରାଧିପତିନୋ । ତସ୍ମା ମୋହଂ ୱିୟ ୱିସୁଂ ଅଧିପତିମତ୍ତମେୱ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ଏସା ‘‘ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିକା ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୯. ନାନନ୍ତରନସମନନ୍ତରେସୁ ନାରମ୍ମଣେ ୱିୟ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପରିହୀନୋ । ୟଥା ଚେସ, ତଥା ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟାପି । କିଂ କାରଣା ? ଏତେହି ୱିନା କସ୍ସଚି ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେପି ହି ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଏକୋପି ରୂପାରୂପଧମ୍ମୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତେ ପରିହୀନା ।
୯୦. ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁୱଜ୍ଜଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୧. ନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଞ୍ହି ଉପନିସ୍ସୟଂ ନ ଲଭତି । ଅରୂପଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟେ ନ ଲଭେୟ୍ୟ, ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟମୁତ୍ତକଂ ପନ ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ।
୯୨. ନପୁରେଜାତେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୯୩.ନପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟାତି ଏତ୍ଥ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ସହଜାତପଚ୍ଚୟସଦିସା ଏତ୍ଥ ପାଳି, ସା ନଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱିତ୍ଥାରିତାତି ଇଧ ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ନାସେୱନପଚ୍ଚୟେ କୁସଲାକୁସଲା ପଠମଜୱନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତଥା କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ । ପାଳି ପନ ଇଧାପି ନଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱିତ୍ଥାରିତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱାହ – ‘‘ନପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟମ୍ପି ନାସେୱନପଚ୍ଚୟମ୍ପି ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ।
୯୪-୯୭. ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକଚେତନା ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତୀତି ନ ଗହିତା । ନାହାରପଚ୍ଚୟେ ଏକଚ୍ଚଂ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତଥା ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ।
୯୮. ନଝାନପଚ୍ଚୟେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମା ଚେୱ ଏକଚ୍ଚଞ୍ଚ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଞ୍ହି ୱେଦନା ଚ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଝାନପଚ୍ଚୟେ ନ ଗହିତା ।
୯୯-୧୦୨. ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟଞ୍ଚେୱ ଏକଚ୍ଚଞ୍ଚ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ନସମ୍ପୟୁତ୍ତନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତେସୁ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସ’’ନ୍ତି ।
୧୦୩.ନହେତୁୟା ଦ୍ୱେତି ଏକମୂଲକଗଣନାୟ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି ।
୧୦୪. ଦୁମୂଲକେ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ଏକନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ବହୁଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଊନତରଗଣନସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନୱସେନ ନହେତୁୟା ୱିୟ ଦ୍ୱୀହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ନାରମ୍ମଣୱସେନ ପନ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପରିହୀନତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ସବ୍ବେସୁ ଏକକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପନ ନହେତୁୟା ଲଦ୍ଧୱସେନ ୱାରଦ୍ୱୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୦୫-୧୦୬. ତିମୂଲକାଦୀସୁ ପନ ସବ୍ବେସୁ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅପରିହୀନତ୍ତା ଏକମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଅୟଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ନହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକମୂଲକାଦୀସୁ ଗଣନା ।
୧୦୭-୧୩୦. ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ପନ ଏକମୂଲକେ ତାୱ ପୁରିମେନ ସଦିସତ୍ତା ଇଧାପି ନ ଦସ୍ସିତାୟେୱ । ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦୁମୂଲକେ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା, ନହେତୁୟା ଏକନ୍ତି ନହେତୁଦୁମୂଲକେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ନାଧିପତିୟା ପଞ୍ଚାତି ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏୱଂ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଊନତରଗଣନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଚ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ନାନନ୍ତରନସମନନ୍ତରନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନଉପନିସ୍ସୟନାହାରନଇନ୍ଦ୍ରିୟନସମ୍ପୟୁତ୍ତନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତପଚ୍ଚୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନାହାରନଇନ୍ଦ୍ରିୟନଝାନନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା । ନସହଜାତାଦିଚତୁକ୍କଂ ଇଧାପି ପରିହୀନମେୱାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ । ଇମିନା ପନ ଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବେସୁ ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ‘‘ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ ମୂଲଂ, ଅୟମେତ୍ଥ ଦୁମୂଲକୋ, ଅୟଂ ତିମୂଲକୋ, ଅୟଂ ସବ୍ବମୂଲକୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଊନତରଗଣନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା
୧୩୧-୧୮୯. ଇଦାନି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ହେତାଧିପତିମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେସୁ ସହଜାତାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକପଚ୍ଚୟା, ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଚତ୍ତାରୋତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଧମ୍ମୋ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟେ ଅଲଭନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ପନ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେସୁ ଅରୂପଟ୍ଠାନିକା ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନ ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ନ ଲଭନ୍ତି । ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟକମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେସୁ ପନ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକାୟେୱ, ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏତେସଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକେ ଅଲଭନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅନୁଲୋମତୋ ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସେସେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେସୁ ୟେ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୟେ ଚ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସବ୍ବେସୁପି ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ନୟେସୁ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନାନଂୟେୱ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
୧୯୦. ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ହେତୁମ୍ହି ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ଠପେତ୍ୱା ଅଧିପତିଂ ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପଚ୍ଛାଜାତୋ ପନ ଅନୁଲୋମତୋ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ନ ଲବ୍ଭତି, ୟେ ନୱ ପଚ୍ଚୟା ‘‘ଅରୂପାନଞ୍ଞେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ପୁରେଜାତଞ୍ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ସତ୍ତସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ସେସା ଅରୂପଟ୍ଠାନିକା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟୋ ହି ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ସୋ ଅନନ୍ତରାଦୟୋ ଲଭତି । ପଟିସନ୍ଧିୱିପାକୋ ପନ ପୁରେଜାତତୋ, ସବ୍ବୱିପାକୋ ଚ ସଦ୍ଧିଂ କିରିୟମନୋଧାତୁୟା ଆସେୱନତୋ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଅନନ୍ତରାଦୟୋ ଲଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୁରେଜାତଞ୍ଚ ଆସେୱନଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆସେୱନୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ଏକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ଠପେତ୍ୱା ୱିପାକପଚ୍ଚୟଂ ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକେ ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞକମ୍ମାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ଚ ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଇତରେ ୟୁଜ୍ଜମାନକୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଝାନପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ । ହେତାଧିପତିଆସେୱନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ହେତାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଂ ତେସୁ ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ୟେ ୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ତେ ଞତ୍ୱା ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନାନଂ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୯୧-୧୯୫. ଦୁମୂଲକାଦୀସୁ ଚ ନୟେସୁ ୟଂ ୟଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟେ ୟେ ଦୁକାଦୟୋ ଦସ୍ସିତା, ତେ ତେ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟୱସେନ ୟଥା ୟଥା ଦସ୍ସିତା, ତଥା ତଥା ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟଂ ନହେତୁୱସେନ ଦୁମୂଲକାଦୟୋ ନୟେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନାସେୱନପଚ୍ଚୟାତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ଆସେୱନା ସବ୍ବଂ ସଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ, ‘‘ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ସହଜାତେ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନ ‘‘ନକମ୍ମେ ଗଣିତେ ପଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ସୀହଳଭାସାୟ ଲିଖିତଂ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନହେତୁପଚ୍ଚୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଘଟିତେ ସହଜାତେ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତା ପଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପଞ୍ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଞ୍ଞାନିବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ପୋରାଣେହି ସକସକଭାସାୟ ଲିଖିତଂ ।
ଅପିଚ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେସୁପି ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମୋ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟଂ । ସୋ ଅସଞ୍ଞେସୁ ଚେୱ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତେ ଚ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ନହେତୁପଚ୍ଚୟଂ । ସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଜାତମୋହୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମୋ ଝାନପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ । ସୋ ମନୋଧାତୁଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପାନି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନେୱ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲଭନ୍ତି, ତତ୍ଥ ରୂପଧମ୍ମା ହେତାଧିପତିୱିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟେ ନ ଲଭନ୍ତି, ସବ୍ବଟ୍ଠାନିକା ପଚ୍ଚନୀୟା ନ ହୋନ୍ତି । ଅହେତୁକେ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଇମେସମ୍ପି ପକିଣ୍ଣକାନଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଗଣନୱାରୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ଦ୍ୱେତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅହେତୁକମୋହୋ ଚେୱ ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟା ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ଅକୁସଲେନାକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ସନ୍ଧାୟେତ୍ଥ ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆସେୱନେ ପନ ୱିପାକଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା କିରିୟମନୋଧାତୁ । ତସ୍ମା କିରିୟାହେତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନେତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପାକେ ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତମେୱ । ମଗ୍ଗେ ଏକନ୍ତି ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲମେୱ ।
୧୯୬-୧୯୭.ନାରମ୍ମଣମୂଲକେ ହେତୁୟା ପଞ୍ଚାତି ରୂପମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି କୁସଲଂ ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଂ କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବପଞ୍ଚକେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଏକନ୍ତି ଭୂତରୂପାନି ଚେୱ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ହି ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତିମୂଲକେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୧୯୮-୨୦୨. ନାଧିପତିମୂଲକେ ହେତୁୟା ନୱାତି ଅନୁଲୋମେ ହେତୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତାନେୱ । ତୀଣୀତିଆଦୀନିପି ହେଟ୍ଠା ଅନୁଲୋମେ ୱୁତ୍ତସଦିସାନେୱ । ତିମୂଲକେ ଦ୍ୱେତି ହେଟ୍ଠା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତସଦିସାନେୱ ।
୨୦୩-୨୩୩. ନପୁରେଜାତମୂଲକେ ହେତୁୟା ସତ୍ତାତି ହେଟ୍ଠା ‘‘ଆରୁପ୍ପେ କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁରେଜାତେ ଦସ୍ସିତାନେୱ । ସବ୍ବସତ୍ତକେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ନକମ୍ମମୂଲକେ ହେତୁୟା ତୀଣୀତିଆଦୀସୁ ଚେତନାୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା । ତସ୍ମା କୁସଲଂ ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ନୱା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଚତ୍ତାରି ଛ ଅଟ୍ଠା’’ତି ଇମା ପନ ତିସ୍ସୋ ଗଣନା ନତ୍ଥେୱାତି ।
ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨. ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୩୪-୨୪୨. ସହଜାତୱାରେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସହଜାତୋତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ତେନ ସହଜାତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱସାନେ ପନସ୍ସ ‘‘ପଟିଚ୍ଚତ୍ତଂ ନାମ ସହଜାତତ୍ତଂ, ସହଜାତତ୍ତଂ ନାମ ପଟିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଏତେସଂ ୱାରାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଏତେ ଦ୍ୱେପି ନିନ୍ନାନାକରଣା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଅସହଜାତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସହଜାତମ୍ପି ଚ ଉପାଦାରୂପଂ ଭୂତରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଇତି ପଟିଚ୍ଚୱାରେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱଂ, ସହଜାତୱାରେନ ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସହଜାତଭାୱଂ ନିୟମେତୁଂ ଉଭୋପେତେ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାୱିଲାସେନ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପଭେଦଜାନନୱସେନ ଚାପି ଏତେ ଉଭୋପି ୱୁତ୍ତାତି ।
ସହଜାତୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୪୩. ପଚ୍ଚୟୱାରେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟାତି କୁସଲଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଚ୍ଚୟାତି କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ୱିପାକାବ୍ୟାକତା କିରିୟାବ୍ୟାକତା ଖନ୍ଧାତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ଖନ୍ଧାନଂ ପୁରେଜାତଂ ୱତ୍ଥୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଚଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ସହଜାତଟ୍ଠତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଏସ ନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ସହଜାତମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟା ତୟୋ ଖନ୍ଧାତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅବ୍ୟାକତଂଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚାତି କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ କୁସଲା ଖନ୍ଧା, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାଭୂତେ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପାଦାରୂପଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ପଚ୍ଚୟଭୂତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ନାନତ୍ତେପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ସହଜାତଞ୍ଚ ପୁରେଜାତଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତରସ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧା ଚେୱ ଭୂତା ଚ ସହଜାତୱସେନ, ୱତ୍ଥୁ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ଗହିତଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପନ ସହଜାତୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ନୱେୱ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ୟେ ପନେତେ ଏତ୍ଥ ସତ୍ତରସ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା, ତେସୁ ଏକାଦିକେ ଏକାୱସାନେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କୁସଲାଦୀସୁ ଏକପଚ୍ଚୟତୋ ଏକୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ । ଏକାଦିକେ ଦୁକାୱସାନେ ଏକପଚ୍ଚୟତୋ ନାନାପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ । ଦୁକାଦିକେ ଏକାୱସାନେ ନାନାପଚ୍ଚୟତୋ ଏକୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ । ଦୁକାଦିକେ ଦୁକାୱସାନେ ନାନାପଚ୍ଚୟତୋ ନାନାପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୋ ।
୨୪୮-୨୫୨. ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଇମିନାୱୁପାୟେନ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପ୍ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟା ଖନ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଅବ୍ୟାକତଂ ନିସ୍ସାୟ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ପୁନ ୱତ୍ଥୁଂ ପଚ୍ଚୟାତି ପୱତ୍ତେ ୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ସହଜାତଞ୍ଚ ପୁରେଜାତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧା ସହଜାତୱସେନ, ୱତ୍ଥୁ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପୁରେଜାତୱସେନେୱ ଗହିତାନି । ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ପନ ସହଜାତୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତୟୋୱ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ।
୨୫୩-୨୫୪. ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରା ରୂପାଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣସଦିସା । ପରତୋ ଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୫୫. ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ କଟତ୍ତାରୂପଂ ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଉପାଦାରୂପସଙ୍ଖାତଂ କଟତ୍ତାରୂପଂ । ଇଦଂ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
୨୫୬-୨୫୭. ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେ ଚ ୟଥା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଏୱନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସମତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ପନ ନାନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି ।
୨୫୮. ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟସଦିସନ୍ତି ରୂପାଭାୱତୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସମତାୟପି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୫୯-୨୬୦.ୱତ୍ଥୁଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟାତିଆଦୀନଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
୨୬୧-୨୬୬. କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ତୀଣୀତି କୁସଲଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ଚାତି ଏୱଂ ତୀଣି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅକୁସଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୬୭-୨୬୮. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ଖନ୍ଧେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ଖନ୍ଧେ ନିସ୍ସାୟ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାତି ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୬୯-୨୭୬. ଇଦାନି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଗଣନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ସତ୍ତରସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହେତୁୟା ସତ୍ତରସାତି କୁସଲେନ କୁସଲଂ, କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଏୱଂ କୁସଲୱସେନ ଏକାଦିକାନି ଏକାୱସାନାନି ଦ୍ୱେ, ଦୁକାୱସାନଂ ଏକନ୍ତି ତୀଣି ୱୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅକୁସଲୱସେନ । ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ତେନେୱ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଞ୍ଚ; କୁସଲାବ୍ୟାକତେହି କୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତଂ; ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେହି ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତି ଏୱଂ ସତ୍ତରସ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଆରମ୍ମଣେସତ୍ତାତି କୁସଲେନ କୁସଲଂ; ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲଂ, ଅକୁସଲଂ; କୁସଲାବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ; ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତେନ ଅକୁସଲନ୍ତି ଏୱଂ ସତ୍ତ ।
ୱିପାକେଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତମେୱ । ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ତରସ, ସତ୍ତ, ଏକନ୍ତି ତୟୋ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଦ୍ୱାଦସ ସତ୍ତରସକା, ଦସ ସତ୍ତକା, ଏକଂ ଏକକନ୍ତି ତେ ସବ୍ବେ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପରତୋ ଦୁକତିକାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନସ୍ସ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସକ୍କା ହି ଇମାୟ ଗଣନାୟ ଦୁକମୂଲାଦୀସୁ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦେ ଜାନିତୁନ୍ତି ପୁନ ‘‘କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଅନାମସିତ୍ୱା ଗଣନୱସେନେୱ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଚ୍ଚୟା ତୟୋ ଖନ୍ଧାତି ଇମିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣେ ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ତାୱ ଅନୁଲୋମେ ନୟୋ ।
୨୭୭-୨୮୫. ପଚ୍ଚନୀୟେ ପନ କୁସଲଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟାତି ଅକୁସଲମେୱ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୨୮୬-୨୮୭. ୟଂ ପନେତଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସଜ୍ଜନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗଣନତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁୟା ଚତ୍ତାରୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି, ସତ୍ତରସ, ସତ୍ତ, ପଞ୍ଚ, ତୀଣି, ଏକନ୍ତି ଛ ପରିଚ୍ଛେଦା । ତେସଂ ୱସେନ ଦୁକତିକାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟୋ ହି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତରସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲଭତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଦିସସଂସନ୍ଦନେ ସତ୍ତରସ, ଊନତରସଂସନ୍ଦନେ ସେସା ଛପି ପରିଚ୍ଛେଦା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଅଧିକପରିଚ୍ଛେଦଂ ଠପେତ୍ୱା ସମସମା ଊନତରା ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଧିକତରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ନିୟମୋ । ସମସମା ପନ ଊନତରା ଚ ଅତ୍ଥା ୱିରୋଧେ ସତି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନେତ୍ଥ ‘‘ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ଏକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ହି ନହେତୁୟା ଚତୁନ୍ନଂ, ନାରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆଗତତ୍ତା ନହେତୁୱସେନ ଚତ୍ତାରୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନାରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ପନ ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମୋ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ, ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲୋ, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲୋତି ତୀଣି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ପରିହୀନାନି । ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅବ୍ୟାକତୋତି ରୂପୱସେନ ଏକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧଂ ଞତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଇଦଂ ନୟମତ୍ତଦସ୍ସନଂ । ନାଧିପତିୟା ଚତ୍ତାରୀତି ନହେତୁୟା ଲଦ୍ଧାନେୱ । ସେସଚତୁକ୍କେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନାନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚେୱ ସେସରୂପସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁ ଏକକେସୁ ୟୁଜ୍ଜମାନକରୂପଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ନପୁରେଜାତେ ଦ୍ୱେତି ଇଧାପି ନହେତୁୱସେନ ଚତ୍ତାରୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନପୁରେଜାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ପନ ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲୋ, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୟା ଅକୁସଲୋତି ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ପରିହୀନାନି । ଆରୁପ୍ପେ ପନ ଅହେତୁକମୋହସ୍ସ ଅହେତୁକକିରିୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାନି । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେତି ଆରୁପ୍ପେ ଅହେତୁକାକୁସଲକିରିୟୱସେନ ଦ୍ୱେ । ନୋନତ୍ଥି ନୋୱିଗତେସୁ ଏକନ୍ତି ସବ୍ବସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ୱସେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତିକାଦୀସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।
୨୮୮. ନାରମ୍ମଣମୂଲକେ ପନ ନଅଧିପତିୟା ପଞ୍ଚାତି ନାରମ୍ମଣେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ନକମ୍ମେ ଏକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସେସରୂପୱସେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୮୯-୨୯୬. ନାଧିପତିମୂଲକେ ନପୁରେଜାତେ ସତ୍ତାତି ନପୁରେଜାତେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ନପଚ୍ଛାଜାତେ ସତ୍ତରସାତି ଇମାନିପି ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧାନି ସତ୍ତରସେୱ । ନାନନ୍ତରନସମନନ୍ତରନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନଉପନିସ୍ସୟନସମ୍ପୟୁତ୍ତନୋନତ୍ଥିନୋୱିଗତମୂଲକାନି ନାରମ୍ମଣମୂଲକସଦିସାନେୱ । ଇମିନାୱ ନୟମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଗତାନାଗତଂ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨୯୭-୩୨୮. ଇମିନାୟେୱ ପନ ଲକ୍ଖଣେନ ଅନୁଲୋମଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ପଚ୍ଚନୀୟଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଚ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ଆଗତାନାଗତଂ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପଚ୍ଚୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୨୯-୩୩୭. ନିସ୍ସୟୱାରେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟାତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱସାନେ ପନସ୍ସ ‘‘ପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ନାମ ନିସ୍ସୟତ୍ତଂ, ନିସ୍ସୟତ୍ତଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଏତେସଂ ୱାରାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଏତେପି ପଟିଚ୍ଚସହଜାତା ୱିୟ ନିନ୍ନାନାକରଣା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁ ହି ଅନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତମାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକମ୍ପି ‘‘ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ଠିତକଟ୍ଠାଦୀସୁ ଚ ଏକଂ ଏକସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ତଥା ଉପାଦାରୂପଂ ମହାଭୂତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତିୟେୱ । ଇତି ପଚ୍ଚୟୱାରେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନିସ୍ସୟୱାରେନ ଚ ପଚ୍ଚୟାତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସହଜାତପୁରେଜାତଭାୱଂ ନିୟମେତୁଂ ଉଭୋପେତେ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାୱିଲାସେନ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଜାନନୱସେନ ଚାପି ଏତେ ଉଭୋପି ୱୁତ୍ତାତି ।
ନିସ୍ସୟୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୫. ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୩୮-୩୪୬. ସଂସଟ୍ଠୱାରେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସଂସଟ୍ଠୋତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣେନ ସମ୍ପୟୋଗଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ସଂସଟ୍ଠୋତି କୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସେୱ ସମ୍ପୟୋଗଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ତୟୋ ପଞ୍ହା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ୟଥା ଚ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ, ତଥା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି, କେୱଲଂ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେ ଏକମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
୩୪୭-୩୫୦. ଇଦାନି ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଗଣନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ତୀଣୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତିକେସୁ କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅୟମେୱ ନିୟମୋ । ଏକକେ ପନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତମେୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ବାୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେସୁ ତୀଣି, ୱିପାକେ ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପରିଚ୍ଛେଦା । ପଚ୍ଛାଜାତେ ଅନୁଲୋମଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତୀଣି ଏକନ୍ତି ଇମେସଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ଦୁକତିକାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ୟତ୍ଥ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି; ତତ୍ଥ ଏକଂ, ସେସେସୁ ତୀଣୀତି ଏୱଂ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମେ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୫୧-୩୫୪. ପଚ୍ଚନୀୟେ ପନ କୁସଲଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅକୁସଲମେୱ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କତଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୫୯. ୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଗଣନତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁୟା ଦ୍ୱେତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଏକନ୍ତି ତୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦା । ତେସଂ ୱସେନ ଦୁକତିକାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧାପି ଅଧିକତରଗଣନାନଂ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନମେୱ ଲବ୍ଭତି, ସମଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମଗଣନଂ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଅରୂପଧମ୍ମାୟେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ମା ନହେତୁନାଧିପତିନପୁରେଜାତନପଚ୍ଛାଜାତନାସେୱନନକମ୍ମନୱିପାକନଝାନନମଗ୍ଗନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ଦସେୱ ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଦସ୍ସିତା, ସେସା ଚୁଦ୍ଦସ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେସୁପି ୱିପାକେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ନକମ୍ମନୱିପାକା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
୩୬୦-୩୬୮.ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାଧିପତିୟା ଦ୍ୱେତି ନହେତୁୟା ଲଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱୟମେୱ । ସେସଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନକମ୍ମେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକକିରିୟଚେତନଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ନୱିପାକେ ଦ୍ୱେତି ଅହେତୁକମୋହକିରିୟୱସେନ ଦ୍ୱେ । ନଝାନେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନମଗ୍ଗେ ଏକନ୍ତି ଅହେତୁକୱିପାକକିରିୟୱସେନ ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
୩୬୯-୩୮୩. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ନହେତୁଆଦୟୋ ଦସେୱ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ସେସା । ୟେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେସୁ ହେତୁମ୍ହି ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତେ ଝାନମଗ୍ଗା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
୩୮୪-୩୯୧. ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ନହେତୁପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅହେତୁକମୋହୋୱ ଝାନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟଂ ଲଭତି, ସେସା ନ ଲଭନ୍ତି । ନଝାନପଚ୍ଚୟେ ଅଟ୍ଠାହେତୁକଚିତ୍ତାନିପି । ନକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ଏକନ୍ତି ଆରୁପ୍ପେ ଅହେତୁକକିରିୟଚେତନାୱସେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ସଂସଟ୍ଠୱାରୱଣ୍ଣନା ।
୬. ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା
୩୯୨-୪୦୦. ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରେ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ସଂସଟ୍ଠୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱସାନେ ପନସ୍ସ ‘‘ସଂସଟ୍ଠତ୍ତଂ ନାମ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତଂ ନାମ ସଂସଟ୍ଠତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଏତେସଂ ୱାରାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଏତେପି ପଟିଚ୍ଚସହଜାତା ୱିୟ ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟା ୱିୟ ଚ ନିନ୍ନାନାକରଣା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସଂସଟ୍ଠା ୟୋଜିତା ହୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୭୦) ହି ଅସମ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟା ସା ୱୀମଂସା କୋସଜ୍ଜସହଗତା କୋସଜ୍ଜସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୩୨) ଅସଂସଟ୍ଠଂ ୱୋକିଣ୍ଣମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି । ଇତି ସଂସଟ୍ଠୱାରେନ ଏକୁପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ସଂସଟ୍ଠଭାୱଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରେନ ଚ ସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଭାୱଂ ନିୟମେତୁଂ ଉଭୋପେତେ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଦେସନାୱିଲାସେନ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଜାନନୱସେନ ଚାପି ଏତେ ଉଭୋପି ୱୁତ୍ତାତି ।
ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରୱଣ୍ଣନା ।
ଏତେସୁ ପନ ଛସୁ ୱାରେସୁ ଅତ୍ଥି କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତଂ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପଚ୍ଚନୀକତୋୱ ତିଟ୍ଠତି; ଅତ୍ଥି ଏକନ୍ତଂ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଅନୁଲୋମତୋୱ ତିଟ୍ଠତି; ଅତ୍ଥି ଅନେକନ୍ତଂ ଅନୁଲୋମତୋ ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି, ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଚାତି ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଠମୋ ପଞ୍ହୋ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ, ଦୁତିୟୋ ମହାଚତୁକ୍କସ୍ସ, ତତିୟୋ ୟୁଜ୍ଜମାନକାନଂ ସେସାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
୭. ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୪୦୧-୪୦୩. ପଞ୍ହାୱାରେ ‘‘ସିୟା କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା କୁସଲତ୍ତିକେ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବପୁଚ୍ଛାନଂ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲୋ ଚ ନାମେସ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଜାତଞ୍ଚ ୱିପାକଞ୍ଚ ସେସେହି ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ସେସେହି ୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟେହି ପଚ୍ଚୟେହି କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିପାଟିୟା ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ୟା ଏସା ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ୱିୟ ‘‘ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଅକତ୍ୱା ‘‘ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ଦେସନା କତା, ତସ୍ସା ଏୱ କରଣେ ଇଦଂ ପୟୋଜନଂ – ତତ୍ଥ ହି ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ ଦୀପେତୁଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପଚ୍ଚୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଧମ୍ମା ରାସିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଏକେକତୋତି ରାସଟ୍ଠଂ ଦୀପେତୁଂ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ୱା ଖନ୍ଧୱସେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଦେସନା ଆରୁଳ୍ହାତି ତେନେୱାନୁକ୍କମେନ ଇଧାପି ଆରୁଳ୍ହାତି । କସ୍ମା ପନେତେସୁ ଏୱଂ ଆରୁଳ୍ହାତି ? ଅସଙ୍କରତୋ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ସେସା ଧମ୍ମା’’ତି ହି ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅସୁକଧମ୍ମଂ ନାମ ନିସ୍ସାୟ ଅସୁକଧମ୍ମାତି ନ ସକ୍କା ଅସଙ୍କରତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ଜାନିତୁଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସା ନିବ୍ବିସେସା ସିୟୁଂ । ତସ୍ମା ଅସଙ୍କରତୋ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ଆରୁଳ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଇଦଂ ୟସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ କୁସଲୋ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ପନ କୁସଲାଦିୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବେସଂ ହେତୂନଂ ୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାକତହେତୁସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ, ଓକ୍କନ୍ତିକ୍ଖଣେ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସେସେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୦୪.ଦାନଂଦତ୍ୱାତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଚଜିତ୍ୱା । ୟାୟ ୱା ଚେତନାୟ ସୋ ଦିୟ୍ୟତି, ସା ଚେତନା ଦାନଂ । ଦତ୍ୱାତି ତଂ ଚେତନଂ ପରିୟୋଦାପେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା । ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାଦିୱସେନ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ଇମିନା ସମାଦାନୱିରତିୟେୱ ଦସ୍ସିତା । ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୟୋ ପନ ଲୋକେ ସୀଲନ୍ତି ଅପାକଟତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତା । କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତା, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ପନ ହୋନ୍ତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି ସେକ୍ଖାନଂୟେୱ କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ନ ଇତରେସଂ । ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ, ନ ଚାଦିନ୍ନମାଦିୟେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଉପୋସଥଦିୱସେସୁ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗଉପୋସଥକିରିୟଂ କତ୍ୱା । ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ତଂ କୁସଲଂ ସେକ୍ଖୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅରହାପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତେୱ । ଅରହତୋପି ହି ପୁବ୍ବେ କତଂ କୁସଲଂ କୁସଲମେୱ, ୟେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତଂ କିରିୟଚିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏତଂ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ନ ଲବ୍ଭତି । ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନୀତି ‘‘ଦତ୍ୱା ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତ୍ୱା’’ତି ହି ଆସନ୍ନେ କତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଇମାନି ନ ଆସନ୍ନେ କତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଦାନାଦୀହି ୱା ସେସାନି କାମାୱଚରକୁସଲାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଳି । ସେକ୍ଖା ଗୋତ୍ରଭୁନ୍ତି ସୋତାପନ୍ନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଗୋତ୍ରଭୁଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ୱୋଦାନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୋଦାନଂ ନାମ ହୋତି । ସେକ୍ଖାତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ । ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗଫଲଭୱଙ୍ଗାତିକ୍କମୱସେନ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧା ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ସୁଦ୍ଧମଗ୍ଗତୋୟେୱ ପନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
କୁସଲଂ ଅନିଚ୍ଚତୋତି ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନୂପଗଂ ତେଭୂମକକୁସଲମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱିପସ୍ସନାକୁସଲଂ ପନ କାମାୱଚରମେୱ । ଚେତୋପରିୟଞାଣେନାତି ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତିଆଦୀହି ଅରୂପାୱଚରକୁସଲାରମ୍ମଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲମେୱ । କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସାତିଆଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ଗହିତମ୍ପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୦୫.ଅସ୍ସାଦେତୀତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେହି ଅନୁଭୱତି ଚେୱ ରଜ୍ଜତି ଚ। ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୱସେନ ନନ୍ଦତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟ ୱା ଅଭିନନ୍ଦତି । ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । ଇଦଂ ଅଟ୍ଠପି ଲୋଭସହଗତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟନ୍ତିଆଦିୱସେନ ଚତୂହିପି ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅସନ୍ନିଟ୍ଠାନଗତସ୍ସ ପନେତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିକ୍ଖେପଗତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଦୋମନସ୍ସଂ । ତଂ ଆରବ୍ଭାତି ତାନି ସୁଚିଣ୍ଣାନି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁୱଚନସ୍ସ ହେସ ଏକୱଚନାଦେସୋ, ଜାତିୱସେନ ୱା ଏକୱଚନମେୱେତଂ ।
୪୦୬.ଅରହା ମଗ୍ଗା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଫଲାନନ୍ତରସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଅତିକ୍କମୱସେନ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତାନି ପନସ୍ସ କିରିୟାବ୍ୟାକତାନି । ଏୱଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପାକାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଦସ୍ସେତୁଂ ସେକ୍ଖା ୱାତିଆଦିମାହ । କୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେତି ୱିପସ୍ସନାଜୱନୱୀଥିୟା ପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ । ୱିପାକୋତି କାମାୱଚରୱିପାକୋ । ତଦାରମ୍ମଣତାତି ତଦାରମ୍ମଣତାୟ, ତଂ କୁସଲସ୍ସ ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିତକୁସଲଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନେୱ, ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱସେନାପି । ୱିପାକୋ ହି କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ କୁସଲାରମ୍ମଣୋ ହୋତିୟେୱ, ସୋ ପନ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତୋ ।
କୁସଲଂ ଅସ୍ସାଦେତୀତିଆଦି ଅକୁସଲଜୱନାୱସାନେ କୁସଲାରମ୍ମଣୱିପାକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୱିପାକସ୍ସାତି ଇଦଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟମ୍ପି ସମାନଂ ମହଗ୍ଗତୱିପାକସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କିରିୟସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅସମାପନ୍ନପୁବ୍ବେ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନେ ପଟିଲୋମତୋ ୱା ଏକନ୍ତରିକୱସେନ ୱା ସମାପନ୍ନକିରିୟାୟ । ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସାତିଆଦୀନି ପରତୋ ଆୱଜ୍ଜନାୟ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ୟା ଏତେସଂ ଆୱଜ୍ଜନା, ତସ୍ସା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
୪୦୭-୪୦୯.ରାଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ରାଗଂ । ଅତ୍ତନୋ ରାଗୱସେନ ପନେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣନା ପାକଟା ହୋତି । ଅସ୍ସାଦେତୀତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୀସୁ ପନ ତୀସୁ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱେନ ‘‘ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠି ପନେତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ଅସ୍ସାଦେତୀତି ପଦସ୍ସ ପରିହୀନତ୍ତା ଆଗତପଟିପାଟିୟା ପଠମଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୀସୁୟେୱ ତଂ ତଂ ସଭାଗଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ୱୁତ୍ତା । ଇମେସୁ ଚ ପନ ରାଗାଦୀସୁ ‘‘କିଂ ମେ ପାପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଅକ୍ଖନ୍ତିୱସେନ ୱା, ‘‘କତଂ ପାପଂ କତଂ ଲୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱିପ୍ପଟିସାରାଦିୱସେନ ୱା ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୧୦.ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋତି ୱିପସ୍ସନାନୁକ୍କମେନ ଓଳାରିକାୟତନାନି ୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚାତି ଏକାଦସ ରୂପାନି ପାକଟତ୍ତା ଗହିତାନି । ପୁନ ରୂପାୟତନାଦୀନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ଗହିତାନି । ୟସ୍ମା ପନେସା ୱିଞ୍ଞାଣକାୟୱସେନ ଦେସନା, ନ ଧାତୁୱସେନ, ତସ୍ମା ମନୋଧାତୁ ନ ଗହିତା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗହିତାଗହିତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୧୧.ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୧୩-୪୧୬. ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନିଦ୍ଦେସେ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ଚତୁଭୂମକକୁସଲଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଥା ସହଜାତାଧିପତିନିଦ୍ଦେସେ । ଅରହତୋ ଉତ୍ତମଧମ୍ମଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ଲୋକିୟକୁସଲେସୁ ଗରୁକାରୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୋୱ ଦସ୍ସିତୋ ।
୪୧୭. ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେ ପୁରିମା ପୁରିମାତି ଏକଭୂମକାପି ନାନାଭୂମକାପି କୁସଲା ଏକତୋ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ, ଅନୁଲୋମଂ ୱୋଦାନସ୍ସାତି ନାନାରମ୍ମଣୱସେନ । ଗୋତ୍ରଭୁ ମଗ୍ଗସ୍ସ, ୱୋଦାନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ନାନାଭୂମିୱସେନ । କୁସଲଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ କୁସଲନ୍ତି ତେଭୂମକକୁସଲଂ । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ତେଭୂମକୱିପାକଂ । ତେହି କୁସଲଜୱନୱୀଥିତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି – ତଦାରମ୍ମଣଂ ଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଉଭୟମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ମହଗ୍ଗତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗମେୱ । ମଗ୍ଗୋ ଫଲସ୍ସାତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଜୱନୱୀଥିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁଲୋମଂ ସେକ୍ଖାୟାତି ଅସେକ୍ଖାୟ କୁସଲଂ ଅନନ୍ତରଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିଭାଗଂ କରୋତି । ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସକଦାଗାମିଫଲଅନାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତିୟାପି । ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ଅନାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତିୟା । ଅକୁସଲେ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଲବ୍ଭତି । ୱିପାକାବ୍ୟାକତା କିରିୟାବ୍ୟାକତାତି ଏତ୍ଥ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନଂୟେୱ, କିରିୟାବ୍ୟାକତା କିରିୟାବ୍ୟାକତାନଂୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଜ୍ଜନାୟାତିଆଦି ୱୋମିସ୍ସକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିରିୟାତି କାମାୱଚରକିରିୟା । ସା ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ମହଗ୍ଗତା ଭୱଙ୍ଗସ୍ସେୱ । ଇତି ୟେ ହେଟ୍ଠା ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତଂ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତଂ ଅକୁସଲସ୍ସାତି ସତ୍ତ ୱାରା ଦସ୍ସିତା; ତେସଂ ୱସେନ ଇଧ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ୱିଭତ୍ତୋ ।
ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତ୍ଥ –
ଦସଧା ସତ୍ତରସଧା, ସମସଟ୍ଠିୱିଧେନ ଚ ।
ବହୁଧାପି ଚ ନିଦ୍ଦେସଂ, ସାଧୁକଂ ଉପଲକ୍ଖୟେ ॥
ଅୟଞ୍ହି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ନ କେୱଲଂ ସତ୍ତଧାୱ ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତି, କୁସଲଂ ପନ କୁସଲସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ; ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ; ୱିପାକଂ ୱିପାକସ୍ସ କିରିୟସ୍ସ; କିରିୟଂ କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ କିରିୟସ୍ସାତି ଏୱଂ ଦସଧାପି ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତି । ନ କେୱଲଂ ଦସଧାୟେୱ, କୁସଲଂ ପନ କୁସଲସ୍ସ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ; ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ; କୁସଲୱିପାକଂ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ କିରିୟସ୍ସ; ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ କିରିୟସ୍ସ; କିରିୟଂ କିରିୟସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ କୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ଏୱଂ ସତ୍ତରସଧା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତି ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସତ୍ତରସଧାୱ ସମସଟ୍ଠିୱିଧେନାପି ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତେୱ । କଥଂ ? କାମାୱଚରକୁସଲଞ୍ହି ଭୂମିଭେଦେନ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ କୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରଂ ସକସକଭୂମିକସ୍ସେୱାତି କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ ଛବ୍ବିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରକୁସଲଂ ପନ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ; ରୂପାୱଚରକୁସଲଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସ; ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଂ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରଅରୂପାୱଚରଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସ; ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସ୍ସାତି କୁସଲଂ ୱିପାକସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ। ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ତେଭୂମକକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ।
କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକଂ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସାତି କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକଂ ୱିପାକସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ତେଭୂମକକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ତିୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ଦୁୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ କୁସଲୱିପାକଂ ୱିପାକସ୍ସ ତେରସଧାପି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସ୍ସାତି ଦୁୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ୱିପାକଂ ୱିପାକସ୍ସ ପଞ୍ଚଦସୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକଂ ପନ କାମାୱଚରକିରିୟସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲୱିପାକଂ, ତଥା ରୂପାୱଚରୱିପାକଂ, ତଥା ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଞ୍ଚାତି ୱିପାକଂ କିରିୟସ୍ସ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ।
କାମାୱଚରକିରିୟଂ ତେଭୂମକକିରିୟସ୍ସ, ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକିରିୟଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରାନଞ୍ଞେୱାତି କିରିୟଂ କିରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରକିରିୟଂ ଅକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଚେୱ ଚତୁଭୂମକକୁସଲୱିପାକସ୍ସ ଚ, ରୂପାୱଚରକିରିୟଂ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲୱିପାକସ୍ସାପୀତି କିରିୟଂ ୱିପାକସ୍ସ ଏକାଦସୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ । କାମାୱଚରକିରିୟଂ ପନ କାମାୱଚରକୁସଲସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସାତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଦୁୱିଧେନ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସମସଟ୍ଠିୱିଧେନାପି ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତି ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସମସଟ୍ଠିୱିଧେନେୱ, ବହୁୱିଧେନାପି ଲଭତେୱ । କଥଂ ? କାମାୱଚରପଠମମହାକୁସଲଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ, ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରକୁସଲାନଂ ପାଦକୟୋଗେନ ସୋଳସନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସଲୋକୁତ୍ତରାନନ୍ତି ଏକୱୀସତିୟା ଚ କୁସଲାନଂ, ଜୱନପରିୟୋସାନେ ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ, ଭୱଙ୍ଗୱସେନେୱ ପୱତ୍ତାନଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନନ୍ତି ଏୱଂ ଏକୱୀସତିୟା କୁସଲାନଂ; ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ୱିପାକାନନ୍ତି ତେପଞ୍ଞାସାୟ ଚିତ୍ତାନଂ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି। ତଥା ଦୁତିୟକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ପନ ଠପେତ୍ୱା ଉପରିଭୂମକକୁସଲାନି ଚ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନି ଚ ସେସଏକୱୀସତିଚିତ୍ତାନଂ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ଅତ୍ତନୋ ଚ, ନୱନ୍ନଞ୍ଚ ଉପରିଭୂମକଉପେକ୍ଖାକୁସଲାନଂ, ତେୱୀସତିୟା ଚ ୱିପାକାନନ୍ତି ତେତ୍ତିଂସାୟ । ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମାନି ଏକୱୀସତିୟାୱ ।
ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରକୁସଲାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମାନଂ ରୂପାୱଚରକୁସଲାନଂ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମହାୱିପାକାନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରୱିପାକାନଞ୍ଚାତି ଦସନ୍ନଂ । ଏତେନେୱ ଚ ନୟେନ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲେସୁ ପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ, ଦୁତିୟଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ, ତତିୟଂ ତେରସନ୍ନଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚାତି ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସେୱ । ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତେସୁ ଏକେକଂ ଅକୁସଲଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନୱନ୍ନଂ, ମହଗ୍ଗତୱିପାକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଏକୱୀସତିୟା । ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାନି ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ କାମାୱଚରୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ । ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଦ୍ୱୟଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତାହେତୁକୱିପାକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ନୱନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଏକୱୀସତିୟା ।
କୁସଲୱିପାକପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା କୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁୟା, ମନୋଧାତୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ । ତାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଦସନ୍ନଂ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଭୱଙ୍ଗଭୂତାନଂ ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିରିୟସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଆୱଜ୍ଜନମନୋଧାତୁୟା ଦ୍ୱିଟ୍ଠାନିକାୟ ଆୱଜ୍ଜନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ଦସନ୍ନଞ୍ଚ ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନମେୱ । ତିହେତୁକମହାୱିପାକା ସୋମନସ୍ସସହଗତାହେତୁକୱଜ୍ଜାନଂ ଦସନ୍ନମ୍ପି କାମାୱଚରୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରୱିପାକାନଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚାତି ଏକୱୀସତିୟା, ଦୁହେତୁକୱିପାକା ଠପେତ୍ୱା ମହଗ୍ଗତୱିପାକେ ସେସାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ । ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକା ତେଭୂମକକୁସଲୱିପାକସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ ଆୱଜ୍ଜନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଚାତି ଏକୂନୱୀସତିୟା । ଅରୂପାୱଚରୱିପାକେସୁ ପଠମଂ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନସ୍ସ ଚାତି ନୱନ୍ନଂ । ଦୁତିୟଂ ହେଟ୍ଠିମୱିପାକଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ତତିୟଂ ଦ୍ୱେ ହେଟ୍ଠିମାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ତୀଣି ହେଟ୍ଠିମାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଛନ୍ନଂ ଚତ୍ତାରି ଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକାନି ତିହେତୁକୱିପାକାନଂ ତେରସନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ।
ଅକୁସଲୱିପାକପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣା ଅକୁସଲୱିପାକମନୋଧାତୁୟା, ମନୋଧାତୁ ଅକୁସଲୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା । ସା ତଦାରମ୍ମଣକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚୁତିକାଲେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତାନଂ ଇତରେସମ୍ପି ନୱନ୍ନଂ କାମାୱଚରୱିପାକାନଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରିତ୍ତକିରିୟାନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ । କିରିୟମନୋଧାତୁ ଦସନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ହସିତୁପ୍ପାଦକିରିୟା ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ନୱନ୍ନଂ ତିହେତୁକୱିପାକାନଂ, ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତୱିପାକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ତେରସନ୍ନଂ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିରିୟା ଠପେତ୍ୱା କିରିୟମନୋଧାତୁଂ ଦସନ୍ନଂ କାମାୱଚରକିରିୟାନଂ, କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲାନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ୱିପାକଚିତ୍ତାନଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ।
କାମାୱଚରତିହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତକିରିୟଦ୍ୱୟଂ ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ତେରସନ୍ନଂ ତିହେତୁକୱିପାକାନଂ ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସସହଗତୱିପାକାନଂ ପରିକମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରକିରିୟାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ଦୁହେତୁକସୋମନସ୍ସସହଗତକିରିୟଦ୍ୱୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ତେରସନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ସତ୍ତରସନ୍ନଂ । କାମାୱଚରତିହେତୁକଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟଦ୍ୱୟଂ ତେସଂୟେୱ ତେରସନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗାନଂ, ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୱିପାକାନଂ, ପରିକମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଏକିସ୍ସା ରୂପାୱଚରକିରିୟାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପାୱଚରକିରିୟାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁୱୀସତିୟା । ଦୁହେତୁକଉପେକ୍ଖାସହଗତକିରିୟଦ୍ୱୟଂ ତେସଂୟେୱ ତେରସନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗାନଂ ଛନ୍ନଂ ତଦାରମ୍ମଣାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ । ରୂପାୱଚରକିରିୟେସୁ ଏକେକଂ ନୱନ୍ନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ତିହେତୁକଭୱଙ୍ଗାନଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଦସନ୍ନଂ । ଅରୂପାୱଚରକିରିୟେସୁ ପଠମଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ନୱନ୍ନଂ ଭୱଙ୍ଗାନଂ, ଚତୁୱୋକାରେ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚାତି ଏକାଦସନ୍ନଂ । ଦୁତିୟଂ ଚତୁୱୋକାରେ ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି ଲଭତି । ତତିୟଂ ତୀଣି, ଚତୁତ୍ଥଂ ଚତ୍ତାରି ଫଲସମାପତ୍ତିଞ୍ଚାତି ତେସୁ ଏକେକଂ ୟଥାପଟିପାଟିୟା ଏକାଦସନ୍ନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ତେରସନ୍ନଂ ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ବହୁୱିଧେନାପି ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଦସଧା ସତ୍ତରସଧା, ସମସଟ୍ଠିୱିଧେନ ଚ ।
ବହୁଧାପି ଚ ନିଦ୍ଦେସଂ, ସାଧୁକଂ ଉପଲକ୍ଖୟେ’’ତି ॥
ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
୪୨୩. ଉପନିସ୍ସୟେ ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି କମ୍ମକମ୍ମଫଲଇଧଲୋକପରଲୋକାଦୀସୁ ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ହେଟ୍ଠାପଥୱିୟଂ ଉଦକଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ଖନତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଦାନାଦୀନଂ ଫଲଞ୍ଚ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି ପୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ‘‘ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସୀଲଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତିଆଦୀସୁପି ଇମେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲୱା ହି ସୀଲାନୁଭାୱେସୁ ସୀଲାନିସଂସେସୁ ଚ କୁସଲୋ ସୀଲଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦାନଂ ଦେତି, ଉପରୂପରି ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅଖଣ୍ଡଂ, ଚାତୁଦ୍ଦସୀଆଦୀସୁ ପକ୍ଖଦିୱସେସୁ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ସୀଲସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାନାଦୀନି ଉପ୍ପାଦେତି । ବହୁସ୍ସୁତୋପି ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟତ୍ତା ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଦାନାଦୀନଞ୍ଚ ସଙ୍କିଲେସୱୋଦାନାଦିଭେଦଂ ସୁତମୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ ସୁତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନାଦୀନି ପୱତ୍ତେତି । ଚାଗୱାପି ଚାଗାଧିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚାଗସମ୍ପଦଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲୱନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଝାନାଦୀନି ଉପ୍ପାଦେତି । ପଞ୍ଞୱାପି ଇଧଲୋକପରଲୋକହିତଞ୍ଚେୱ ଲୋକସମତିକ୍କମନୁପାୟଞ୍ଚ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କା ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଇଧଲୋକହିତମ୍ପି ପରଲୋକହିତମ୍ପି ଲୋକସମତିକ୍କମନୂପାୟଞ୍ଚ ସମ୍ପାଦେତୁ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନାଦୀନି ପୱତ୍ତେତି । ୟସ୍ମା ପନ ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଦାନାଦୀନଂୟେୱ ଉପନିସ୍ସୟା, ଅତ୍ତନୋ ଅପରଭାଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟା ଏୱ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଧା ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗୋ ପଞ୍ଞା ସଦ୍ଧାୟ ସୀଲସ୍ସ ସୁତସ୍ସ ଚାଗସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଅନନ୍ତରଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ ପରିକମ୍ମଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମମେୱ, ପରିକମ୍ମଂ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ପରିଭଣ୍ଡଞାଣାନି ଏତାନି, ତସ୍ମିଂ ଇଜ୍ଝମାନେ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ସହିତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମଂ ତେସଂ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏତାନି ସବ୍ବେସଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ସମଗତିକାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ ପରିକମ୍ମୱିସେସେନାତି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟାତି ଦୂରେ ରୂପାନି ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁକାମସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ସୋତଧାତୁୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତେସଂ ପନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମତାଦିୱସେନ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପକାରକଭାୱୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ମଗ୍ଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତିନ୍ତି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସିଥିଲୀକତପାରିପନ୍ଥକତ୍ତା ପହୀନପାରିପନ୍ଥକତ୍ତା ଚ ତଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୀତି ତେସଂ ମଗ୍ଗୋ ସମାପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନ୍ତୀତି ଉପରୂପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନ୍ତି । ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟାତିଆଦି ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭେନେୱ ଇଜ୍ଝନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂଇଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପନେତାସଂ ପଚ୍ଛା ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୋୱ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନାମ ହୋତି ।
ସଦ୍ଧଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜପ୍ପେତୀତି ଅହମସ୍ମି ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋତି ମାନଂ ପୱତ୍ତେତି । ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଦ୍ଧାୱସେନେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦିୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ସୀଲଂ ସୁତଂ ଚାଗଂ ପଞ୍ଞନ୍ତି ଅହମସ୍ମି ସୀଲୱା ସୁତୱା ଚାଗୀ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋତି ମାନଂ ଜପ୍ପେତି । ସୀଲସୁତଚାଗପଞ୍ଞାସୁ ପନ ମାନମଞ୍ଞନଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ରାଗସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପଦଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନକାଲେ ତେସୁ ଏକେକୋ ଧମ୍ମୋ ରାଗସ୍ସ, ପରୱମ୍ଭନକାଲେ ଦୋସସ୍ସ, ଉଭୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ, ସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପଦଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଭୱଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିପତ୍ଥନାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଲୋକିୟକୁସଲଞ୍ଞେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପନ ସନ୍ତଂ ପଣୀତଂ ଉତ୍ତମଂ ଅକୁସଲୱିଦ୍ଧଂସନଂ । ତସ୍ମା ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରତମାନଂ ନ ଅକୁସଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀତି ନ ଗହିତଂ ।
ଆତାପେତୀତିଆଦି କାୟିକଦୁକ୍ଖୱସେନ ଅବ୍ୟାକତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧୋ ହି ସଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତିସୀତଂ ଅତିଉଣ୍ହନ୍ତି ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରାନି ନୱକମ୍ମୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି ପରିତାପେତି, ଭୋଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନି କରିସ୍ସାମୀତି ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ସୀଲୱାପି ସୀଲାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସିକତ୍ତାଦିୱସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି ପରିତାପେତି, ପିଣ୍ଡଚାରିକତ୍ତାଦିୱସେନ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ସୁତୱାପି ବାହୁସ୍ସଚ୍ଚାନୁରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି ପରିତାପେତି, ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଚାଗୱାପି ଚାଗାଧିମୁତ୍ତତାୟ ଅତ୍ତନୋ ୟାପନମତ୍ତେପି ପଚ୍ଚୟେ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ, ଅଙ୍ଗାଦିପରିଚ୍ଚାଗଂ ୱା ପନ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି ପରିତାପେତି, ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ପଞ୍ଞୱାପି ଉପରୂପରି ପଞ୍ଞଂ ୱଡ୍ଢେସ୍ସାମୀତି ସପ୍ପଞ୍ଞତଂ ନିସ୍ସାୟ ସୀତୁଣ୍ହାଦୀନି ଅଗଣେତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟମନସିକାରେସୁ ୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତି ପରିତାପେତି, ମିଚ୍ଛାଜୀୱେ ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ମାଜୀୱେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଆଜୀୱେନ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ।
କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସାତି ସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ସୁଖୋପକରଣାନି ପରିଭୁଞ୍ଜନକାଲେ ସଦ୍ଧାଦିସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟକାୟସ୍ସ ଚ ତେସଂ ୱସେନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରମୂଲକପାମୋଜ୍ଜପୀତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପଫୁଟକାୟସ୍ସ ଚ ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ତେସଂ କଟତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନୱିପାକସୁଖକାଲେ ଚ କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅସହମାନେହି ପୟୁତ୍ତୱଧବନ୍ଧନାଦିକାଲେ ଚ କାୟିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଉପନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିତଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଏତେସୁ ଏକେକୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୁସଲଂ କମ୍ମନ୍ତି କୁସଲଚେତନା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ସା ପନ ବଲୱଚେତନାୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଦୁବ୍ବଲା । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକା କିର ଇତ୍ଥୀ ଉବ୍ବନ୍ଧିତୁକାମା ରୁକ୍ଖେ ରଜ୍ଜୁଂ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ସଂୱିଧାତବ୍ବଂ ସଂୱିଦହତି । ଅଥେକୋ ଚୋରୋ ରତ୍ତିଭାଗେ ତଂ ଗେହଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ରଜ୍ଜୁୟା କିଞ୍ଚିଦେୱ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଉପଗତୋ । ଅଥ ସା ରଜ୍ଜୁ ଆସୀୱିସୋ ହୁତ୍ୱା ସୁସୂତି ଅକାସି । ଚୋରୋ ଭୀତୋ ଅପସକ୍କି । ଇତ୍ଥୀ ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁପାସେ ଗୀୱଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧା କାଲମକାସି । ଏୱଂ ବଲୱଚେତନା ଅନ୍ତରାୟେ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ନ ପନେତଂ ଏକନ୍ତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । କତୋକାସଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଏୱ ୱିପାକସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ୱିପଚ୍ଚତି, ୱିପାକଜନକଂ ପନ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚତୁଭୂମକମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ପରତୋ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଚେତନାୱସେନ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ୟୋ କୋଚି ୱିପାକଜନକୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ।
ରାଗଂଉପନିସ୍ସାୟ ପାଣଂ ହନତୀତି ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସାରତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିରୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ପାଣଂ ହନତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସନ୍ଧିଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ଅଦିନ୍ନାଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଧିନ୍ତି ଗେହସନ୍ଧିଂ । ନିଲ୍ଲୋପଂ ହରତୀତି ନିଲୀୟିତ୍ୱା ହରତି । ଏକାଗାରିକଂ କରୋତୀତି ବହୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକମେୱ ଗେହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଲୁମ୍ପତି । ପରିପନ୍ଥେ ତିଟ୍ଠତୀତି ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ କରୋତି । ଦୋସଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋସଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ମୋହଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ମୋହଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ମାନଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅହଂ କିଂ ହନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ଆଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । କେନଚି ୱା ପନ ଅୱଞ୍ଞାତୋ ହୋତି ପରିଭୂତୋ ହୀଳିତୋ, ତଂ ଓମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ୟଞ୍ଞାଦୀସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ ପାଦସିକମିଲକ୍ଖୁଆଦୟୋ ୱିୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ପତ୍ଥନଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ‘‘ସଚେ ମେ ଇଦଂ ନାମ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଏୱରୂପଂ ତେ ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ଦେୱତାୟାଚନସଙ୍ଖତଂ ୱା, ଅସୁକଂ ନାମ ମେ ଘାତେତ୍ୱା ଦେହି, ଅସୁକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଆହର, ଏହି ୱା ମେ ଏତାନି କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ସହାୟୋ ହୋହୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ୱା ପତ୍ଥନଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଦିଟ୍ଠି ପତ୍ଥନା ରାଗସ୍ସାତି । ଏତ୍ଥ ରାଗୋ ରାଗସ୍ସାପି ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି ଦୋସାଦୀନମ୍ପି । ଦୋସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପାଣାତିପାତୋ ପାଣାତିପାତସ୍ସାତି ପାଣାତିପାତୀ ଅସଂୱରେ ଠିତତ୍ତା ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପାଣଂ ହନତି । ୟୋ ୱା ଏତେନ ହତୋ, ତସ୍ସ ଞାତିମିତ୍ତେହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ତେସୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ହନତି । ଏୱଂ ପାଣାତିପାତୋ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଭଣ୍ଡସାମିକଂ ପନ ଗୋପକଂ ୱା ଘାତେତ୍ୱା ପରଭଣ୍ଡହରଣେ, ସାମିକଂ ଘାତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦାରାତିକ୍କମେ, ନାହଂ ହନାମୀତି ମୁସାଭଣନେ, କତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥାୟ ଅକତସ୍ସ ୱା କରଣତ୍ଥାୟ ପେସୁଞ୍ଞଂ ଉପସଂହାରେ, ତେନେୱ ନୟେନ ଫରୁସୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣେ, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଭଣନେ, ପରଂ ହନିତ୍ୱା ଅଭିଜ୍ଝାୟିତବ୍ବପରୱିତ୍ତୂପକରଣାଭିଜ୍ଝାୟନେ, ୟୋ ତେନ ଘାତିତୋ ହୋତି; ତସ୍ସ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୂତିଆଦିଚିନ୍ତନେ ‘‘ଏୱଂ ମେ ପାଣାତିପାତୋ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦୁକ୍କରକାରିକାଦିୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣକାଲେ ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନମ୍ପି ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିମୂଲକେସୁପି ଚକ୍କେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମାତୁଘାତିକମ୍ମଂ ମାତୁଘାତିକମ୍ମସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞଂ ମାତରଂ ହନନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତି ଏୱଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ମାତରଂ ହନନ୍ତସ୍ସ ୱା, ଏକସ୍ମିଂ ଭୱେ ହନ୍ତ୍ୱା ଅପରସ୍ମିମ୍ପି ହନନୱସେନ ୱା, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ମେ ମାତରଂ ହନାହୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଣାପନୱସେନ ୱା, ଦ୍ୱୀହି ପହାରେହି ନିୟତମରଣାୟ ଦୁତିୟପହାରଦାନୱସେନ ୱା ମାତୁଘାତିକମ୍ମଂ ମାତୁଘାତିକମ୍ମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ସେସାନିପି ୟଥାୟୋଗଂ ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟସ୍ମା ପନ ବଲୱାକୁସଲଂ ଦୁବ୍ବଲାକୁସଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା କମ୍ମପଥାନନ୍ତରିୟକମ୍ମୱସେନେୱ ଦେସନା କତାତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ନ ଏକନ୍ତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ପାଣାତିପାତାଦୀନି ହି କତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା ଏୱମକାସୀ’’ତି ଚୋଦିୟମାନୋ କୋପମତ୍ତକମ୍ପି କରୋତି । ୱିପ୍ପଟିସାରୀପି ହୋତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ଚ କିଲେସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋତି । ତସ୍ମା ବଲୱଂ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲଞ୍ଚ ବଲୱସ୍ସାପି ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱ । ୟଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବଲୱକାରଣଟ୍ଠେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୀ’’ତି, ତଂ କାରଣଭାୱସ୍ସେୱ ବଲୱତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ । କମ୍ମକିଲେସା ହି ବଲୱନ୍ତୋପି ଦୁବ୍ବଲାପି ବଲୱକାରଣଂ ହୋନ୍ତିୟେୱ ।
ରାଗଂଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତୀତିଆଦୀସୁ ଅହୋ ୱତାହଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଭୱେ ୱା ଭୋଗେସୁ ୱା ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନଂ ଦେତି । ସୀଲସମାଦାନଉପୋସଥକମ୍ମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଝାନଂ ପନ ରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନତ୍ଥାୟ, ୱିପସ୍ସନଂ ରାଗସ୍ସ ପହାନତ୍ଥାୟ, ମଗ୍ଗଂ ସମୁଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପାଦେତି ନାମ । ୱୀତରାଗଭାୱତ୍ଥାୟ ପନ ଅଭିଞ୍ଞଂ ସମାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପାଦେତି ନାମ । ଏତ୍ତାୱତା ହି ୱୀତରାଗୋ ନାମ ହୋତି ।
ସଦ୍ଧାୟାତି ଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତସଦ୍ଧାୟ ସୀଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥେୱ ହି ଦାନାଦିୱସେନ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପାଦେତି ନାମ, ଏୱଂ ରାଗାଦୟୋପି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟାତି ତସ୍ସ ପଟିବାହନତ୍ଥାୟ, ୱିପାକୋକାସସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଦାନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସପ୍ପଟିଘାତେସୁ ତାୱ ଏୱଂ ହୋତୁ, ୟାନି ପନ ଅପ୍ପଟିଘାତାନି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି, ତେସୁ ‘‘ତସ୍ସ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟା’’ତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ । ତପ୍ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତେମୀତି ହିସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ରାଗଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେତୀତି ୟତ୍ଥ ରତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍କରେନ ପତ୍ତିଂ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଂ କରୋତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସାତି ରାଗାଦିସମତିକ୍କମୱସେନ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସୁଖସ୍ସ ୱା ରାଗାଦିୱସେନ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସୁଖସ୍ସ ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଆତାପନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସୁଖସ୍ସ ୱା ରାଗାଦିହେତୁ ପୱତ୍ତୱଧବନ୍ଧନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା । ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ରାଗାଦୟୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଉପ୍ପାଦିତାୟ ତେହି ୱା ଅଟ୍ଟୀୟମାନେନ ସମାପନ୍ନାୟ ।
କାୟିକଂ ସୁଖନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୁଖେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥାରୂପେହେୱ ପଚ୍ଚୟେହି ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପୁରିମଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ସୀତାଦୀସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପନାଦୀନି ଅତିସେୱନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସୁଖଂ ଅପରଭାଗେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ‘‘ସୁଖୋ ୱତି ମିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ତରୁଣାୟ ଲୋମସାୟ ବାହାୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଇଧ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ନେରୟିକସ୍ସ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅରୋଗଭାୱେନ ପନ ସୁଖିନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାୟିକଂ ସୁଖଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖପଟିଘାତାୟ ପନ ସୁଖଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖପଟିଘାତାୟ ଚ ଭଗୱତୋ ୱିୟ ଆବାଧଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ କାୟିକସୁଖସ୍ସ ଚେୱ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚ, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଉତୁସପ୍ପାୟୋ ସୁଖସ୍ସ ଚେୱ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଚ, ଅସପ୍ପାୟୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଉତୁଅସପ୍ପାୟଂ ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠିତରୂପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତୁକାମସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟୋପି ଉତୁ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋୱ । ଭୋଜନସେନାସନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁନ କାୟିକଂ ସୁଖନ୍ତିଆଦୀନି କେୱଲଂ ଏକତୋ ଦସ୍ସିତାନି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପନେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଫଲସମାପତ୍ତି କାୟିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସାତି ସମାପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ । ତଂ ହେସ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅନୁଭୱତି ।
କାୟିକଂ ସୁଖଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଇଦଂ ସୁଖଂ ନ ପରିହାୟେୟ୍ୟା’’ତି ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅପରିହାୟନୱସେନ; ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଆୟତିଂ ଏୱରୂପଂ ସୁଖଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ପତ୍ତିୱସେନ; ଦୁକ୍ଖେପି ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିହାୟେୟ୍ୟା’’ତି ପତ୍ତସ୍ସ ପରିହାୟନୱସେନ ୱା; ‘‘ଆୟତିଂ ଏୱରୂପଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁପ୍ପାଦପତ୍ଥନାୱସେନ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଉପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉତୁଭୋଜନସେନାସନାନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ପୁନ କାୟିକଂ ସୁଖନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ‘‘ସାଧୁ ଖୋ, ମାରିସ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ବୁଦ୍ଧସରଣଗମନଂ ହୋତୀ’’ତି ସୁଖପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି, ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ, ସୋ ଭଗୱା, ୟୋ ଏୱରୂପସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୮) ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଚ ସଂୟୋଗୱିୟୋଗତ୍ଥାୟ ସୀଲାଦିପରିପୂରଣଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସିତାନି । ଉତୁଆଦୀନିପି ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । କାୟିକଂ ସୁଖଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ପାଣଂ ହନତୀତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ସୁଖାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଉପନିସ୍ସୟଭାଜନୀୟେ କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ତିୱିଧେନାପି ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅକୁସଲସ୍ସ ଦୁୱିଧେନ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ତିୱିଧେନ । ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ତିୱିଧେନ, କୁସଲସ୍ସ ଏକୱିଧେନ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଦୁୱିଧେନ । ଅବ୍ୟାକତୋପି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ତିୱିଧେନ, ତଥା କୁସଲସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲସ୍ସାତି । ଏୱଂ କୁସଲୋ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ, ଅକୁସଲୋ ଛବ୍ବିଧେନ, ଅବ୍ୟାକତୋ ନୱୱିଧେନାତି ତେୱୀସତିୱିଧେନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଭାଜିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୨୪. ପୁରେଜାତେ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଓଳାରିକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଆପୋଧାତୁଆଦୀନିପି ପନ ପୁରେଜାତାରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ୱତ୍ଥୁ ପୁରେଜାତଂ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦି ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ହୁତ୍ୱା ପୁରେଜାତଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁ ୱିପାକାବ୍ୟାକତାନନ୍ତି ପୱତ୍ତିୟଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୨୫. ପଚ୍ଛାଜାତେ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଚାତୁମହାଭୂତିକକାୟସ୍ସ । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟତ୍ତାୟେୱ ହେସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହାୱାରେ ଅନୁଲୋମତୋ ଆଗତୋ ।
୪୨୬. ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେ ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସାତିଆଦୀନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୨୭. କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ କୁସଲା ଚେତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସହଜାତନାନାକ୍ଖଣିକୱିଭାଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସହଜାତାତି ନ ୱୁତ୍ତା । ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ସୋ ୱିଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ୱସେନ କତଂ । ଚେତନା ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି କିଞ୍ଚାପି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁପତିଟ୍ଠିତା ଅରୂପଧମ୍ମା ୱତ୍ଥୁପଚ୍ଚୟା ୱତ୍ତନ୍ତି, ଚେତନା ପନ ୱତ୍ଥୁସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୨୮. ୱିପାକପଚ୍ଚୟେ ପଟିସନ୍ଧିୱାରେ ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୨୯-୪୩୮. ଆହାରପଚ୍ଚୟେ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତେ ଚାତୁମହାଭୂତିକକାୟେ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଜନକୱସେନ, ସେସସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ପଟିସନ୍ଧିୱାରୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପଞ୍ହାୱାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା
୪୩୯. ଇଦାନେତ୍ଥ ୟଥାଲଦ୍ଧାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଗଣନାୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ସତ୍ତାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାତି କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ, କୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତି ତୀଣି । ତଥା ଅକୁସଲେନ; ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତମେୱାତି ଏୱଂ ସତ୍ତ । ଆରମ୍ମଣେ ନୱାତି ଏକମୂଲକଏକାୱସାନାନି ନୱ । ଅଧିପତିୟା ଦସାତି କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ; ଅକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ; କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତତୋୱାତି କୁସଲମୂଲକାନି ଚତ୍ତାରି । ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ; ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତତୋୱ ତଥା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଅକୁସଲମୂଲକାନି ତୀଣି । ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ; କୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋୱ ତଥା ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଅବ୍ୟାକତମୂଲକାନି ତୀଣୀତି ଏୱଂ ଦସ । ଏତ୍ଥ ପନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିପି ସତ୍ତଧା, ସହଜାତାଧିପତିପି ସତ୍ତଧାୱ ଲବ୍ଭତି ।
ଅନନ୍ତରେ ସତ୍ତାତି କୁସଲମୂଲକାନି ଦ୍ୱେ, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲକାନି, ଅବ୍ୟାକତମୂଲକାନି ତୀଣୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତ । ସମନନ୍ତରେପି ଏତାନେୱ । ସହଜାତେ ନୱାତି କୁସଲମୂଲକାନି ତୀଣି, ଅକୁସଲମୂଲକାନି ତୀଣି, ଅବ୍ୟାକତମୂଲକଂ ଏକଂ, ତଥା କୁସଲାବ୍ୟାକତମୂଲକଂ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତମୂଲକଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ନୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣୀତି କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ଅକୁସଲେନ ଅକୁସଲଂ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତି ଏୱଂ ତୀଣି । ନିସ୍ସୟେ ତେରସାତି ସହଜାତତୋୱ କୁସଲମୂଲକାନି ତୀଣି, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲକାନି, ତଥା ଅବ୍ୟାକତମୂଲକାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ପୁରେଜାତମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ଅବ୍ୟାକତଞ୍ହି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତମ୍ପି ହୋତି ପୁରେଜାତମ୍ପି; କୁସଲସ୍ସ ପୁରେଜାତମେୱ ତଥା ଅକୁସଲସ୍ସ । ପୁନ କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ କୁସଲସ୍ସ, ସହଜାତତୋୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତୋତି ଏୱଂ ତେରସ । ଉପନିସ୍ସୟେ ନୱାତି ଏକମୂଲକେକାୱସାନା ନୱ । ତେସଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ତେୱୀସତି ଭେଦା ଦସ୍ସିତା । ତେସୁ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତ, ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତ, ପକତୂପନିସ୍ସୟେ ନୱ ହୋନ୍ତି । ପୁରେଜାତେ ତୀଣୀତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଏୱଂ ତୀଣି ।
ପଚ୍ଛାଜାତେତୀଣୀତି କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଏୱଂ ତୀଣି । ଆସେୱନେ ତୀଣି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସାନି । କମ୍ମେ ସତ୍ତ ହେତୁସଦିସାନି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମମ୍ପି ଆଗତଂ, ପଞ୍ଚସୁ ସହଜାତମେୱ । ୱିପାକେ ଏକଂ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ଆହାରଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗେସୁ ସତ୍ତ ହେତୁସଦିସାନେୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପନେତ୍ଥ ସହଜାତପୁରେଜାତୱସେନ ଆଗତଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଦିସାନି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚାତି ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଅକୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ, ତଥା ଅକୁସଲନ୍ତି ଏକଂ କୁସଲମୂଲଂ, ଏକଂ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ତୀଣି ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ।
ଅତ୍ଥିୟା ତେରସାତି ସହଜାତତୋ କୁସଲେନ କୁସଲଂ, ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତତୋ କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ସହଜାତତୋୱ କୁସଲେନ କୁସଲାବ୍ୟାକତନ୍ତି କୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ତଥା ଅକୁସଲମୂଲାନି, ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ପନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପୁରେଜାତତୋ ଅବ୍ୟାକତେନ କୁସଲଂ, ତଥା ଅକୁସଲଂ, ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଅକୁସଲସ୍ସ; ସ୍ୱେୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ସହଜାତପୁରେଜାତତୋ ଚ କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ କୁସଲସ୍ସ; ସ୍ୱେୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟତୋତି ଏୱଂ ତେରସ । ନତ୍ଥିୱିଗତେସୁ ସତ୍ତ ଅନନ୍ତରସଦିସାନି । ଅୱିଗତେ ତେରସ ଅତ୍ଥିସଦିସାନୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ତ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା ଏକଂ ତୀଣି ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ନୱ ଦସ ତେରସାତି । ତେସୁ ୱିପାକୱସେନ ଏକମେୱ ଏକକଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାସେୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ପଞ୍ଚ ତିକା, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ଏକମେୱ ପଞ୍ଚକଂ, ହେତୁଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରକମ୍ମଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ଦସ ସତ୍ତକା, ଆରମ୍ମଣସହଜାତଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ତୟୋ ନୱକା, ଅଧିପତିୱସେନ ଏକଂ ଦସକଂ, ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ତୟୋ ତେରସକାତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱାରେ ଗଣନୱସେନ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତେସଂ ୱସେନ ଦୁକତିକାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୪୦. ୟେ ପନ ପଚ୍ଚୟା ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସଭାଗା ୱା ୱିରୁଦ୍ଧା ୱା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତକମ୍ମାସେୱନାହାରଝାନନତ୍ଥିୱିଗତା ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ୱୀମଂସଂ ସେସାଧିପତିନୋ ୱିସଭାଗା, ସହଜାତାଦୟୋ ସଭାଗା । କସ୍ମା ? ତଥା ଭାୱାଭାୱତୋ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହି ୟେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତେସଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୋପି ହୋତି, ଆରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟୋ ପନ ନ ହୋତୀତି ଆରମ୍ମଣାଦୟୋ ତସ୍ସ ୱିସଭାଗା ନାମ । ତସ୍ମା ସୋ ତେହି, ତେ ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ, ନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିନତ୍ଥିୱିଗତାୱିଗତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିରୁଦ୍ଧା, ତେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅୟୋଜନୀୟେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟୋଜନୀୟେହି ୟୋଗେ ୟେ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ଚତ୍ତାରୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଧିପତିନା ସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନୱସେନ ସତ୍ତହି ୱାରେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ପନ ଅଧିପତୀସୁ ୱୀମଂସାୱ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଇତରେ, ତସ୍ମା ୱିସଭାଗେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଭାଗୱସେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି – କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; କୁସଲା ୱୀମଂସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; କୁସଲା ୱୀମଂସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; କୁସଲା ୱୀମଂସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ; ୱିପାକାବ୍ୟାକତା କିରିୟାବ୍ୟାକତା ୱୀମଂସା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିପାକାବ୍ୟାକତା ଲୋକୁତ୍ତରତୋୱ ଗହେତବ୍ବା । ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ପନ ୱିସଭାଗତ୍ତା ନ ୟୋଜିତା । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଅଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୱାରା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ।
ସହଜାତେସତ୍ତାତି ହେତୁୟା ଲଦ୍ଧାନେୱ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣୀତି ସୁଦ୍ଧିକଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତାତି ହେତୁୟା ଲଦ୍ଧାନେୱ । ୱିପାକେ ଏକନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିକୱିପାକେ ଲଦ୍ଧମେୱ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗେସୁ ଚତ୍ତାରୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀତି ସୁଦ୍ଧିକସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦିଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ସତ୍ତାତି ହେତୁୟା ଲଦ୍ଧାନେୱ ।
୪୪୧-୪୪୩. ଏୱଂ ୟେହି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୀହି ଏକାଦସହି ପଚ୍ଚୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ୟୋଜନଂ ଲଭତି, ତେସଂ ୱସେନ ଦୁମୂଲକନୟେ ଗଣନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତିମୂଲକାଦୀସୁ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଠପେନ୍ତୋ ହେତୁସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ସତ୍ତାତିଆଦିମାହ । ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ନିସ୍ସଉପନିସ୍ସଅଧିପାତି ଏୱଂ ପରିହୀନକ୍ଖରାନି ପଚ୍ଚୟନାମାନି ଲିଖନ୍ତି, ତଂ ସଞ୍ଞାକରଣମତ୍ତୱସେନ ଲିଖିତଂ । ତସ୍ମା ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ପରିପୁଣ୍ଣା ପାଳି କାତବ୍ବା । ୟଂ ପନିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଠପିତଂ, ତେନ ଇଦଂ ଦୀପେତି – ଅୟଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତାଦୀହି ଚତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଭଙ୍ଗେ ଲଦ୍ଧାନି ସତ୍ତେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲଭତି । ସଚେ ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଲଦ୍ଧାନି ତୀଣି ଲଭତି । ସଚେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ତାନେୱ ତୀଣି ଲଭତି । ସଚେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ହେତୁୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକେ ଲଦ୍ଧାନି ତୀଣି ଲଭତି । ସଚେ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ସବ୍ବେହି ୱିପାକସଭାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ଏୱମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭତି । ସଚେ ପନେତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ପୱିସନ୍ତି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦୁମୂଲକେ ଲଦ୍ଧାନି ଚତ୍ତାରିୟେୱ ଲଭତି । ସଚେ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ହେତାଧିପତିଦୁକେ ଦସ୍ସିତେସୁ ଚତୂସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚା’’ତି ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନି ଦ୍ୱେ ଲଭତି । ସଚେପି ତତ୍ଥ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ତାନେୱ ଦ୍ୱେ ଲଭତି । ସଚେ ପନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ଲଭତି । ସଚେ ପନ ତେସୁ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକମେୱ ଲଭତି । ଅଧିପତିନା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ହେତାଧିପତିଦୁକତୋ ଊନତରଗଣନେସୁ ଅପ୍ପୱିସନ୍ତେସୁ ଚତ୍ତାରିୟେୱ ଲଭତି । ଊନତରଗଣନେସୁ ପୱିସନ୍ତେସୁ ତେସଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ଏକନ୍ତି ଲଭତି । ଏୱଂ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାୟୋଗେ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗଣନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତିମୂଲକାଦୀସୁ ଗଣନା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ।
ଏତେସୁ ପନ ଘଟନେସୁ ସବ୍ବପଠମାନି ଚତ୍ତାରି ଘଟନାନି ସାମଞ୍ଞତୋ ନୱନ୍ନମ୍ପି ହେତୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ଅୱିପାକାନି । ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନେତ୍ଥ ୱିପାକହେତୁପି ଲବ୍ଭତି ।
ତତୋ ପରାନି ପଞ୍ଚ ଘଟନାନି ୱିପାକହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ସହଜାତୱିପାକା ଚେୱ ୱିପାକସହଜାତରୂପା ଚ । ତେସୁ ପଠମେ ଘଟନେ ୱିପାକା ଚେୱ ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପା ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦୁତିୟେ ୱିପାକା ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ । ତତିୟେ ଅରୂପଧମ୍ମାୱ । ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ ଲବ୍ଭତି । ପଞ୍ଚମେ ୱତ୍ଥୁରୂପମେୱ ।
ତତୋ ପରାନି ପଞ୍ଚଦସ ଘଟନାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗୟୁତ୍ତାନି ଅମୋହହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମାନି ନୱ ନିରାଧିପତୀନି, ପଚ୍ଛିମାନି ଛ ସାଧିପତୀନି । ନିରାଧିପତିକେସୁପି ପଠମାନି ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅମୋହୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ପଞ୍ଚ ୱିପାକାମୋହୱସେନ । ତତ୍ଥ ନିରାଧିପତିକେସୁ ପଠମେ ଚତ୍ତାରୀତି ହେଟ୍ଠା ହେତାଧିପତିଦୁକେ ଦସ୍ସିତାନେୱ । ଦୁତିୟେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ପରିହାୟତି । ତତିୟେ ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ପରିହାୟତି । ଚତୁତ୍ଥେ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ଅବ୍ୟାକତୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ରୂପମେୱ ଲବ୍ଭତି । ତତୋ ପରାନି ୱିପାକୟୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ସାଧିପତିକେସୁ ପଠମାନି ତୀଣି ଘଟନାନି ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିପାକାୱିପାକହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ପଠମେ ଚତ୍ତାରି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ଦୁତିୟେ ରୂପଂ ପରିହାୟତି, ତତିୟେ ଅରୂପଂ ପରିହାୟତି । ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ୱିପାକହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ପଠମେ ରୂପାରୂପଂ ଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟେ ଅରୂପମେୱ, ତତିୟେ ରୂପମେୱ । ଏୱମ୍ପି ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାୟୋଗେ ଲବ୍ଭମାନଂ ଗଣନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତିମୂଲକାଦୀସୁ ଗଣନା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ।
ହେତୁମୂଲକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
୪୪୪. ଆରମ୍ମଣମୂଲକେପି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ସତ୍ତ ଆରମ୍ମଣେନ ସଭାଗା, ସେସା ସୋଳସ ୱିସଭାଗାତି ତେ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ସତ୍ତେୱ ୟୋଜିତା । ତେସୁ ଅଧିପତିୟା ସତ୍ତାତି କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଏୱଂ କୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ଅକୁସଲମୂଲଂ ଏକଂ, ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି ତୀଣୀତି ସତ୍ତ । ନିସ୍ସୟେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନେୱ । ଉପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତ ହେଟ୍ଠିମାନି ଏୱ । ପୁରେଜାତେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ । ୟଥା ପନ ହେତୁମୂଲକେ ଲକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଘଟନାନି ଠପିତାନି, ତଥା ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁପି ।
୪୪୫. ତତ୍ଥ ୟାନି ତାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ପଞ୍ଚ ଘଟନାନି ଠପିତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ସାଧିପତିକଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଦୁକେ ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନେୱ । ଦୁତିୟଂ ନିରାଧିପତିକଂ । ତତ୍ଥ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ୱା ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି । ତତିୟଂ ନିସ୍ସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ସାଧିପତିକାନି । ତେସୁ ଚତୁତ୍ଥେ ଏକନ୍ତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ୱା ଅବ୍ୟାକତମୂଲଂ ଅକୁସଲଂ । ପଞ୍ଚମେ ଏକନ୍ତି ନିସ୍ସୟତୋ ଅବ୍ୟାକତମୂଲକଂ ଅକୁସଲଂ । ଏୱମିଧାପି ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ତିକାଦୀସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅଧିପତିମୂଲକାଦୀସୁ । ଆରମ୍ମଣଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିପାକୱସେନ ୱିତ୍ଥାରୟୋଜନଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକମେୱ ୱଦାମାତି ।
୪୪୬. ଅଧିପତିମୂଲକେ ସହଜାତେ ସତ୍ତାତି ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ କୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ଅକୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ଅବ୍ୟାକତମୂଲଂ ଏକଂ । ସହଜାତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତି, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିନା ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସହଜାତଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣୀତି ସହଜାତାଧିପତିୱସେନେୱ । ନିସ୍ସୟେ ଅଟ୍ଠାତି କୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ଅକୁସଲମୂଲାନି ତୀଣି, ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି ଦ୍ୱେ । ଅବ୍ୟାକତୋ ହି ଅଧିପତି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତତୋ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଅକୁସଲସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋୱ । କୁସଲସ୍ସ ପନ ଉଭୟଥାପି ନ ହୋତୀତି ଅବ୍ୟାକତମୂଲାନି ଦ୍ୱେୟେୱାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ । ଉପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତ ଆରମ୍ମଣସଦିସାନେୱ । ପୁରେଜାତେ ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତାଧିପତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅକୁସଲସ୍ସ । ୱିପାକେ ଏକଂ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଆହାରାଦୀସୁ ସତ୍ତ ହେଟ୍ଠା ଏକମୂଲକେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୀତି କୁସଲେନ ଅବ୍ୟାକତଂ, ତଥା ଅକୁସଲେନ, ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଞ୍ଚ କୁସଲଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ଅଟ୍ଠ ନିସ୍ସୟସଦିସାନେୱ ।
୪୪୭-୪୫୨. ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ପଟିପାଟିୟା ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ଅୟୋଜେତ୍ୱା ପଠମଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେହି ୟୋଜିତାନି । କିଂ କାରଣାତି ? ଉଭୟାଧିପତିମିସ୍ସକତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଘଟନେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟେ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମେୱ, ତତିୟେ ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ କୁସଲାଦୟୋ ରୂପାନଂ, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲସ୍ସ । ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ଘଟନାନି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ସତ୍ତାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନେୱ । ଦୁତିୟେ ଏକନ୍ତି ପୁରେଜାତାନି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ଅକୁସଲସ୍ସ । ତତିୟେ ୱତ୍ଥୁମେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ । ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ଘଟନାନି ୱିପାକାୱିପାକସାଧାରଣାନି ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ରୂପାରୂପଂ ଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟେ ଅରୂପମେୱ, ତତିୟେ ରୂପମେୱ । ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ୱିପାକାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁପି ପଠମେ ରୂପାରୂପଂ ଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟେ ଅରୂପଂ, ତତିୟେ ରୂପମେୱ । ତତୋ ପରାନି ଛ ଘଟନାନି ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୟୁତ୍ତାନି ଚିତ୍ତାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ତୀଣି ଅୱିପାକାନି, ତୀଣି ସୱିପାକାନି । ତେସୁ ଗଣନା ପାକଟାୟେୱ । ତତୋ ପରାନି ଛ ଘଟନାନି ତଥେୱ ୱିରିୟାଧିପତିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ନନୁ ଚ ଅଧିପତିପଟିପାଟିୟା ପଠମଂ ୱିରିୟାଧିପତିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବାନି ସିୟୁଂ, କସ୍ମା ତଥା ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ? ପରତୋ ହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଘଟନେହି ସଦିସତ୍ତା । ପରତୋ ହି ହେତୁୱସେନ ଘଟନାନି ଅମୋହସ୍ସ ୱୀମଂସାଧିପତିତ୍ତା ୱୀମଂସାୟ ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଭାୱତୋ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି । ୱିରିୟମ୍ପି ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମମିଚ୍ଛାୱାୟାମଭାୱେନ ମଗ୍ଗୋତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନାନି ପରତୋ ହେତୁୱସେନ ୱୁତ୍ତଘଟନେହି ସଦିସାନୀତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁପି ଗଣନା ପାକଟାୟେୱ ।
୪୫୩-୪୫୬. ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରମୂଲକେସୁ ସତ୍ତାତି କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ, ତଥା ଅକୁସଲୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନମ୍ପୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତ । କମ୍ମେ ଏକନ୍ତି କୁସଲା ମଗ୍ଗଚେତନା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକାବ୍ୟାକତସ୍ସ । ଘଟନାନି ପନେତେସୁ ତୀଣି ତୀଣିୟେୱ । ତାନି ବହୁତରପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତାନି ।
୪୫୭-୪୬୦. ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟମୂଲକେସୁ ୟେ ୟେ ଦୁକମୂଲକେ ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା ତେ ତେୟେୱ ଆଦିତୋ ଠିତେନ ସଭାଗା । ତସ୍ମା ଦୁକମୂଲକେ ଗଣନଂ ଞତ୍ୱା ୟେ ଉପରି ପଚ୍ଚୟା ଘଟିତା, ତେସୁ ଊନତରଗଣନସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବଘଟନେସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସହଜାତମୂଲକେ ଦସ ଘଟନାନି । ତେସୁ ପଞ୍ଚ ଅୱିପାକାନି, ପଞ୍ଚ ସୱିପାକାନି । ତତ୍ଥ ଅୱିପାକେସୁ ତାୱ ପଠମେ କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଚତ୍ତାରି, ତଥା ଅକୁସଲୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସେୱାତି ଏୱଂ ନୱ । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲାଦିକେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଅରୂପଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି । ଅବ୍ୟାକତେ ୱତ୍ଥୁରୂପମ୍ପି । ଦୁତିୟେ ଘଟନେ ଅବ୍ୟାକତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ରୂପେସୁ ୱତ୍ଥୁମେୱ ଲବ୍ଭତି, ତତିୟେ ତୀସୁପି ଅରୂପମେୱ, ଚତୁତ୍ଥେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ, ପଞ୍ଚମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅରୂପଧମ୍ମା । ସୱିପାକେସୁ ପଠମେ ୱିପାକା ଚେୱ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେ ୱିପାକା ଚେୱ ୱତ୍ଥୁରୂପଞ୍ଚ, ତତିୟେ ୱିପାକମେୱ, ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପାକଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନମେୱ, ପଞ୍ଚମେ ୱତ୍ଥୁରୂପମେୱ ଲବ୍ଭତି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକେ ଛ ଘଟନାନି । ତେସୁ ପଠମାନି ତୀଣି ଅୱିପାକାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ତୀଣି ସୱିପାକାନି । ତେସୁ ଗଣନା ପାକଟାୟେୱ ।
୪୬୧. ନିସ୍ସୟମୂଲକେ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତକୁସଲାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଉପନିସ୍ସୟେ ଏକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାକୁସଲଂ । ସେସଂ ଦୁମୂଲକେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୬୨-୪୬୪. ଇମସ୍ମିଂ ପନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ୱୀସତି ଘଟନାନି । ତେସୁ ପୁରିମାନି ଛ ଘଟନାନି ପୁରେଜାତସହଜାତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତତୋ ଚତ୍ତାରି ପୁରେଜାତୱସେନେୱ, ତତୋ ଦସ ସହଜାତୱସେନେୱ । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଘଟନେ ତେରସାତି ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାନେୱ । ଦୁତିୟେ ଅଟ୍ଠାତି ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ ସତ୍ତ, ୱତ୍ଥୁଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଅକୁସଲଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠ । ତତିୟେ ସତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ଚତୁତ୍ଥେ ପଞ୍ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଲଦ୍ଧାନି । ପଞ୍ଚମେ ଚତ୍ତାରୀତି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ୱତ୍ଥୁ ଚ ଅକୁସଲସ୍ସ । ଛଟ୍ଠେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ । ପୁରେଜାତୱସେନ ଚତୂସୁ ପଠମେ ତୀଣୀତି ୱତ୍ଥୁ କୁସଲାଦୀନଂ, ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ । ଦୁତିୟେ ୱତ୍ଥୁମେୱ କୁସଲାଦୀନଂ । ତତିୟେ ଏକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲସ୍ସ । ଚତୁତ୍ଥେ ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଚକସ୍ସ । ସହଜାତୱସେନ ଦସ ସୱିପାକାୱିପାକୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସହଜାତମୂଲକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୪୬୫. ଉପନିସ୍ସୟମୂଲକେ ଆରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ଅଧିପତିୟା ସତ୍ତାତି ତାନେୱ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରେସୁ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟେ ଲଦ୍ଧାନେୱ । ନିସ୍ସୟେ ଏକନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲସ୍ସ । ପୁରେଜାତେ ଏକନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ୱା । ଆସେୱନେ ତୀଣି ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୱସେନ । କମ୍ମେ ଦ୍ୱେ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ । ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଚେତନା ପନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୋପି ହୋତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ, ତଥା ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ । ନତ୍ଥିୱିଗତେସୁ ସତ୍ତ ଅନନ୍ତରସମାନେୱ ।
୪୬୬. ଉପନିସ୍ସୟମୂଲକାନି ପନ ସତ୍ତ ଘଟନାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ସତ୍ତାତି କୁସଲୋ କୁସଲାଦୀନଂ, ତଥା ଅବ୍ୟାକତୋ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସେୱାତି ଏୱଂ ସତ୍ତ । ଦୁତିୟେ ଏକନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିଅବ୍ୟାକତଂ ଅକୁସଲସ୍ସ । ତତିୟେ ୱତ୍ଥୁ ଅକୁସଲସ୍ସ । ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଗଣନା ପାକଟାୟେୱ । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନାପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଗହେତବ୍ବା, ଦୁତିୟେ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାୱ ।
୪୬୭-୪୬୮. ପୁରେଜାତମୂଲକେ ଆରମ୍ମଣେ ତୀଣୀତି ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲାଦୀନଂ । ଅଧିପତିୟା ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଅକୁସଲସ୍ସ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ସତ୍ତ ଘଟନାନି । ତେସୁ ପଠମଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନେୱ, ତତିୟଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଆରମ୍ମଣକାଲୱସେନ, ପଞ୍ଚମଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ, ଛଟ୍ଠଂ ୱତ୍ଥୁନୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିକାଲୱସେନ, ସତ୍ତମଂ ଚକ୍ଖାଦିୱସେନ ।
୪୬୯-୪୭୨. ପଚ୍ଛାଜାତମୂଲକେ ୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତୟୋୱ ୟୋଜନଂ ଲଭନ୍ତି । ଏକମେୱେତ୍ଥ ଘଟନଂ, ତଂ କାୟସ୍ସ କୁସଲାଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସେୱନମୂଲକେପି ଏକମେୱ ଘଟନଂ ।
୪୭୩-୪୭୭. କମ୍ମମୂଲକେ ଅନନ୍ତରେ ଏକନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁପି ଗହେତବ୍ବଂ । ଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେତି ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନେୱ । ଏୱଂ ସେସାନିପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ପନ ଏକାଦସ ଘଟନାନି । ତତ୍ଥ ପଠମାନି ଦ୍ୱେ ପକତୂପନିସ୍ସୟାନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୱିଭାଗତୋ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରାନି ଚତ୍ତାରି ୱିପାକାୱିପାକତୋ ଏକକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଅରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟେ ଅରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ଥୁ, ତତିୟେ ଅରୂପମେୱ, ଚତୁତ୍ଥେ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପମେୱ । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ କଟତ୍ତାରୂପମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ତତୋ ପରାନି ପଞ୍ଚ ସୱିପାକାନି, ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ୱିପାକମୂଲକେ ପଞ୍ଚ ଘଟାନାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୪୭୮-୪୮୩. ଆହାରମୂଲକେ ସତ୍ତାତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ତିଂସ । ତେସୁ ପଠମାନି ପଞ୍ଚ ୱିପାକାୱିପାକସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଚତ୍ତାରୋପି ଆହାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି; ଦୁତିୟେ ତୟୋ ଅରୂପାହାରାୱ । ତତିୟେ ୱତ୍ଥୁପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥେ ତଂ ପରିହାୟତି । ପଞ୍ଚମେ ରୂପମେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତତୋ ପରାନି ପଞ୍ଚ ସୱିପାକଘଟନାନି, ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ତତୋ ପରାନି ନୱ ଘଟନାନି ଚେତନାହାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରାନି ନୱ ନିରାଧିପତିୱିଞ୍ଞାଣାହାରୱସେନ। ତତୋ ପରାନି ସାଧିପତିୱିଞ୍ଞାଣାହାରୱସେନ ଛ ଘଟନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ତୀଣି ୱିପାକାୱିପାକସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତୀଣି ୱିପାକୱସେନେୱ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟାନଂ ୱିପାକାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁ ପରିହାୟତି ।
୪୮୪-୪୯୫. ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ପୁରେଜାତେ ଏକନ୍ତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱସେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ସେସଂ ଦୁମୂଲକଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ଛ ସତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ସବ୍ବାନିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଦୁତିୟେ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହାୟତି । ନ ହି ତଂ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତତିୟେ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପାନଂ । ଚତୁତ୍ଥେ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ । ତତୋ ପରାନି ନୱ ଘଟନାନି ସହଜାତଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତତୋ ନୱ ମଗ୍ଗଭୂତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱସେନ, ତତୋ ନୱ ଝାନଙ୍ଗଭୂତାନଂ, ତତୋ ନୱ ଝାନମଗ୍ଗଭୂତାନଂ, ତତୋ ନୱ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନେୱ, ତତୋ ସାଧିପତୀନି ଛ, ତତୋ ୱୀରିୟୱସେନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଛ, ତତୋ ଅମୋହହେତୁୱସେନ ନିରାଧିପତୀନି ନୱ, ସାଧିପତୀନି ଛ । ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱିପାକପଚ୍ଚୟେନ ଅୟୁତ୍ତାନି ଚ ୟୁତ୍ତାନି ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୪୯୬-୫୦୦. ଝାନମୂଲକେପି ଦୁମୂଲକଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ଛତ୍ତିଂସ । ତେସୁ ପଠମାନି ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସାଧାରଣଝାନଙ୍ଗୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରାନି ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତଝାନଙ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ନୱ ମଗ୍ଗଭୂତଝାନଙ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଭୂତଝାନଙ୍ଗୱସେନ । ଚତୂସୁପି ଚେତେସୁ ନୱକେସୁ ଆଦିତୋ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି ୱିପାକାୱିପାକସାଧାରଣାନି । ଅୱସାନେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ୱିପାକାନେୱ, ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ।
୫୦୧-୫୦୮. ମଗ୍ଗମୂଲକେପି ଦୁମୂଲକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ । ତେସୁ ପଠମାନି ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିକମଗ୍ଗୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତମଗ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ନୱ ଝାନଭୂତମଗ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ନୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଝାନଭୂତମଗ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ଛ ଅଧିପତିଭୂତମଗ୍ଗୱସେନ, ତତୋ ନୱ ନିରାଧିପତିମଗ୍ଗହେତୁୱସେନ, ତତୋ ଛ ସାଧିପତିମଗ୍ଗହେତୁୱସେନ, ତତ୍ଥ ନୱକେସୁ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଛକ୍କେସୁ ତୀଣି ତୀଣି ୱିପାକାନି । ସେସାନି ସାଧାରଣାନି, ତାନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ।
୫୦୯-୫୧୦. ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ଦୁମୂଲକଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେୟେୱ ଘଟନାନି । ତତ୍ଥ ଏକଂ ସାଧାରଣୱସେନ, ଏକଂ ୱିପାକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୧୧-୫୧୪. ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେପି ଦୁମୂଲକଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ତେରସ । ତତ୍ଥ ପଠମେ ପଞ୍ଚାତି କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ତିଣ୍ଣନ୍ନମ୍ପି । ଏତ୍ଥ ଚ ଇମେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାଦୟୋ ସହଜାତାପି ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛାଜାତପୁରେଜାତାପି । ଦୁତିୟେ ପୁରେଜାତସହଜାତାୱ ତତିୟେ ତେୟେୱ ଅଧିପତିୱସେନ । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ତଥା ଅକୁସଲୋ, ଅବ୍ୟାକତୋ ପନ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚାତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି । ଚତୁତ୍ଥେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପନେତ୍ଥ ରୂପାନିପି ଅରୂପାନିପି । ପଞ୍ଚମେ ପଚ୍ଚୟା ଅରୂପାୱ ଛଟ୍ଠେ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ରୂପାୱ ସତ୍ତମେ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ, ଅକୁସଲସ୍ସ ଅସ୍ସାଦନୱସେନ ୱତ୍ଥୁମେୱ । ଅଟ୍ଠମେ ତଦେୱାକୁସଲସ୍ସ, ନୱମେ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଦସମେ କୁସଲାଦୟୋ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ, ଏକାଦସମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଖନ୍ଧାନଂ, ଦ୍ୱାଦସମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ, ତେରସମେ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ।
୫୧୫-୫୧୮. ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟମୂଲକେ ଉପନିସ୍ସୟେ ଏକନ୍ତି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଅବ୍ୟାକତଂ ଅକୁସଲସ୍ସ । ସେସଂ ଦୁମୂଲକେ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ଏକୂନତିଂସ । ତେସୁ ପଠମେ ଅରୂପୱତ୍ଥାରମ୍ମଣମହାଭୂତଇନ୍ଦ୍ରିୟାହାରାନଂ ୱସେନ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଦୁତିୟେ ପଚ୍ଛାଜାତକବଳୀକାରାହାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପଠମଦୁତିୟଘଟନାନେୱ ଅଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ଉପରି ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି କତାନି । ପୁନ ପଠମମେୱ ଚତୂହି ଆହାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମଂ, ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛଟ୍ଠଂ, ରୂପାରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତମଂ କତଂ । ଦୁତିୟମେୱ ୱା ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତମଂ କତଂ । ପଠମଦୁତିୟାନେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠମନୱମାନି । ତେସୁ ନୱମଂ ଅଧିପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ଦସମଂ କତଂ । ତତୋ ଏକାଦସମେ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱତ୍ଥୁ ହାୟତି । ଦ୍ୱାଦସମେ ଅରୂପଧମ୍ମାୟେୱ ପଚ୍ଚୟା, ତେରସମେ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣା, ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱତ୍ଥୁମେୱ, ପନ୍ନରସମେ ଆରମ୍ମଣମେୱ, ସୋଳସମେ ୱତ୍ଥୁମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ, ସତ୍ତରସମେ ପନ ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଭାୱେନ, ଅଟ୍ଠାରସମେପି ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ, ଏକୂନୱୀସତିମେ ଚକ୍ଖାଦୟୋୱ ପଚ୍ଚୟା । ଇମାନି ଏକୂନୱୀସତି ପକିଣ୍ଣକଘଟନାନି ନାମ ସହଜାତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରାନି ଦସ ସହଜାତୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
୫୧୯. ନତ୍ଥିୱିଗତମୂଲକେସୁ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରମୂଲକେସୁ ୱିୟ ଉପନିସ୍ସୟାସେୱନକମ୍ମୱସେନ ତୀଣିୟେୱ ଘଟନାନି, ଅୱିଗତମୂଲକଂ ଅତ୍ଥିମୂଲକସଦିସମେୱାତି ।
ୟାନି ପନେତାନି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହାୱାରେ ଘଟନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଦୁୱିଧାନିୟେୱ – ପକିଣ୍ଣକତୋ ସହଜାତତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଆରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀନଂ ଆଦିତୋ ସହଜାତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ପକିଣ୍ଣକାନି ନାମ । ତାନି ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ପଞ୍ଚପି, ଅଧିପତିମୂଲକେ ଛ, ଅନନ୍ତରମୂଲକେ ତୀଣିପି, ତଥା ସମନନ୍ତରମୂଲକେ, ନିସ୍ସୟମୂଲକେ ଦସ, ଉପନିସ୍ସୟମୂଲକେ ସତ୍ତ, ପୁରେଜାତମୂଲକେ ସତ୍ତ, ପଚ୍ଛାଜାତମୂଲକେ ଏକମେୱ, ତଥା ଆସେୱନମୂଲକେ, କମ୍ମମୂଲକେ ଦ୍ୱେ, ଆହାରମୂଲକେ ଏକଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ଚତ୍ତାରି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ନୱ, ଅତ୍ଥିମୂଲକେ ଏକୂନୱୀସତି, ନତ୍ଥିମୂଲକେ ତୀଣିପି, ତଥାୱିଗତମୂଲକେ । ଅୱିଗତମୂଲକେ ଏକୂନୱୀସତୀତି ସବ୍ବାନିପି ସତଞ୍ଚେୱ ତୀଣି ଚ ହୋନ୍ତି । ସହଜାତନିସ୍ସୟଭାୱେନ ପନେତାନି ପକିଣ୍ଣକାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି ।
ୟାନି ପନ ସହଜାତଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତାନି ସହଜାତଘଟନାନି ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାନି ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତମୂଲକେସୁ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନ ହି ତେ ପଚ୍ଚୟା ସହଜାତାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ସହଜାତାନଂ ନ ହୋନ୍ତି, ତଥା ହେତୁସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ଅସହଜାତାନନ୍ତି ହେତୁମୂଲକେ ସବ୍ବାନି ଚତୁୱୀସତିପି ଘଟନାନି ସହଜାତଘଟନାନେୱ । ତଥା ଅଧିପତିମୂଲକେ ଚତୁୱୀସତି, ସହଜାତମୂଲକେ ଦସପି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକେ ଛପି, ନିସ୍ସୟମୂଲକେ ଦସ, କମ୍ମମୂଲକେ ନୱ, ୱିପାକମୂଲକେ ପଞ୍ଚପି, ଆହାରମୂଲକେ ତେତ୍ତିଂସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ଝାନମୂଲକେ ଛତ୍ତିଂସାପି, ମଗ୍ଗମୂଲକେ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସମ୍ପି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ଦ୍ୱେପି, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ ଚତ୍ତାରି, ଅତ୍ଥିମୂଲକେ ଦସ, ଅୱିଗତମୂଲକେ ଦସାତି ସବ୍ବାନିପି ତୀଣି ସତାନି ଦ୍ୱାଦସ ଚ ହୋନ୍ତି । ଇତି ପୁରିମାନି ସତଂ ତୀଣି ଚ ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରାନି ତୀଣି ସତାନୀତି ସବ୍ବାନିପି ପଞ୍ଚଦସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଘଟନସତାନି ପଞ୍ହାୱାରେ ଆଗତାନି । ତେସୁ ୟେ ୟେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନାମୱସେନ ନ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତେପି ହେତୁମୂଲକାଦୀନଂ ନୟାନଂ ଆଦିତୋ ୱିପାକାୱିପାକସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତେସୁ ଘଟନେସୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ଦ୍ୱାଦସେୱ ହି ହେତୂ ଛ ଆରମ୍ମଣା ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ୱୀସତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସତ୍ତ ଝାନଙ୍ଗାନି ଦ୍ୱାଦସ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀତି ଏତେ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ନାମ । ତେସୁ ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ଏକନ୍ତେନ କୁସଲା, ଏକନ୍ତେନେୱ ଅକୁସଲା, ଏକନ୍ତେନ କୁସଲୱିପାକା, ଏକନ୍ତେନେୱାକୁସଲୱିପାକା, ଏକନ୍ତେନେୱ ୱିପାକା, ଏକନ୍ତେନେୱ ଅୱିପାକା ତେ ତେ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟେ ତତ୍ଥ ୱିପାକା, ତେ ୱିପାକଘଟନେସୁ, ୟେ ଅୱିପାକା, ତେ ଅୱିପାକଘଟନେସୁ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବାତି ।
ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମଗଣନା ।
ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନା
୫୨୭. ଇଦାନି ପଚ୍ଚନୀୟଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ପଟିଚ୍ଚ ୱାରାଦୀସୁ ‘‘ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଲବ୍ଭମାନା ପଞ୍ହା ଲବ୍ଭମାନାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ସରୂପତୋୱ ୱିତ୍ଥାରିତା । ଏୱଂ ଅୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଏକେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚନୀୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁଲୋମତୋ କୁସଲାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ଉଦ୍ଧଟା । ତେ ଚ ଖୋ ପଚ୍ଚୟା ସମୂହୱସେନ, ନୋ ଏକେକପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ; ତସ୍ମା ୟେ ୟତ୍ଥ ସମୂହତୋ ଦସ୍ସିତା, ତେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବେପି ହି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କତରେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ? ଆରମ୍ମଣେ, ସହଜାତେ, ଉପନିସ୍ସୟେ, ପୁରେଜାତେ, ପଚ୍ଛାଜାତେ, କମ୍ମେ, ଆହାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେତି । କଥଂ ? ଠପେତ୍ୱା ହି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟେ ସେସେସୁ ସୋଳସସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ଛ ପଚ୍ଚୟା ଏକନ୍ତେନ ସହଜାତା ହୁତ୍ୱା ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟୋ ସମନନ୍ତରଆସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣେନ ଉପନିସ୍ସୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପୁରେଜାତଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତନିସ୍ସୟୋ ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋପି ସହଜାତାଧିପତିଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତାଧିପତି ସହଜାତାନଂୟେୱ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣେନ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଭେଦତୋ ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପୁରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ପୁରେଜାତେ ସଙ୍ଗହିତୋ । ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ଚ ଏକେକସ୍ସ ୱସେନ ଛହି ଭେଦେହି ଠିତା । ତତ୍ଥ ସହଜାତଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପୁରେଜାତା ପୁରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଚ୍ଛାଜାତା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆହାରଭୂତା କବଳୀକାରାହାରପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂତା ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଇମେ ସୋଳସ ପଚ୍ଚୟା ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମେସମ୍ପି ପନ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ଆଦିତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଅଧିପତିଅନଧିପତିଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଲକ୍ଖଣେନ ଉପନିସ୍ସୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅନଧିପତିଭୂତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋୱ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋପି ସହଜାତନାନାକ୍ଖଣିକୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସହଜାତକମ୍ମଂ ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସହଜାତେୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମଂ ବଲୱଦୁବ୍ବଲୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ବଲୱକମ୍ମଂ ୱିପାକଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋୱ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଉପନିସ୍ସୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ବଲୱମ୍ପି ପନ ରୂପାନଂ ଦୁବ୍ବଲଞ୍ଚ ଅରୂପାନଂ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ଆହାରପଚ୍ଚୟୋପି ରୂପାରୂପତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅରୂପାହାରୋ ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ରୂପାହାରୋ ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତିପ୍ପତ୍ତୋ ଆହାରପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେତୀତି ଆହାରପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋପି ରୂପାରୂପତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ତନା ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେତୀତି ସହଜାତେୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ପୁରେଜାତେୟେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ବାହିରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ନାମ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଂ ସହଜାତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତମ୍ପି ଅନୁପାଲନମତ୍ତୱସେନେୱ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚୟା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅୱସେସାନଂ ସୋଳସନ୍ନଞ୍ଚେୱ ତେସଂୟେୱ ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱସେନ ସଙ୍ଗହନୟୋ ।
ଇଦାନି ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚତୁୱୀସତିୟାପି ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟେ ୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ତେ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ତାୱ ସବ୍ବପଠମେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ସେସା ତେୱୀସତି । ଦୁତିୟେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତାଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଝାନପଚ୍ଚୟୋ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ସହଜାତାୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତିୟେ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରଉପନିସ୍ସୟଆସେୱନପଚ୍ଚୟା ନାନାକ୍ଖଣିକୋ ବଲୱକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ନୱ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପୁରେଜାତାୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ଛ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚମେ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ପଚ୍ଛାଜାତାୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଛଟ୍ଠେ କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସତ୍ତମେ ଆହାରପଚ୍ଚୟେ କବଳୀକାରାହାରୱସେନେୱ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରାୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହିତା । ଅଟ୍ଠମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟେ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାୱିଗତପଚ୍ଚୟୋତି ଇମେ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ଇମେ ଚିମେ ଚ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗତାତି ଞତ୍ୱା ୟେ ୟତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ଗତା, ତେ ତସ୍ସ ଗଣନେନ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗାହକାନଂ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଏକୂନପଞ୍ଞାସାୟ ପଞ୍ହେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୟୋ ଇମେ ପନ୍ନରସ ପଞ୍ହା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା । ତତ୍ଥ କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସାତି କୁସଲାଦିକା ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା; ତଥା ଅକୁସଲାଦିକା; ଅବ୍ୟାକତୋ ପନ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଅବ୍ୟାକତାଦିକା ତୟୋ; କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ କୁସଲସ୍ସ; ତଥା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ; ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଅକୁସଲସ୍ସ; ତଥା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଦୁମୂଲକେକାୱସାନା ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ପଠମେ ପଞ୍ହେ ୟେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେ ସବ୍ବେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟେ ଦ୍ୱେ, ତତିୟେ ପଞ୍ଚ, ଚତୁତ୍ଥେ ଏକୋୱ ପଞ୍ଚମେ ତୟୋ, ଛଟ୍ଠେ ଦ୍ୱେ, ସତ୍ତମେ ପଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠମେ ଏକୋୱ ନୱମେ ସତ୍ତ, ଦସମେ ତୟୋ, ଏକାଦସମେ ତୟୋ, ଦ୍ୱାଦସମେ ଦ୍ୱେ, ତେରସମେ ଚତ୍ତାରୋ, ଚୁଦ୍ଦସମେ ଦ୍ୱେ, ପନ୍ନରସମେପି ଚତ୍ତାରୋୱ । ତେ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ କାରଣଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ ।
ସମାସତୋ ପନେତ୍ଥ ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ସତ୍ତାତି ଛଳେୱ ପଚ୍ଚୟପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ପଞ୍ହାପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚେୱ ତେ ତେ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚ । ‘‘ନ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଚତୁୱୀସତିୟାପି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚନୀୟେସୁ ଏକପଚ୍ଚନୀୟେପି ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପଞ୍ହା ୱା ପଚ୍ଚୟା ୱା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ହେଟ୍ଠା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଏକୋୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଆଗତୋ, ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତେ ପଞ୍ହା ପରିହାୟନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ଆଗତା । ତତ୍ଥ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେପି ଇତରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ୱସେନ ସୋ ପଞ୍ହୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ତେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁପି ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ସୋ ୱାରୋ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱ ୟେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ତୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ୱା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ଅୱସେସାନଂ ୱସେନ ତେ ପଞ୍ହା ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ସବ୍ବେସୁ ପନ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ସବ୍ବେପି ତେ ୱାରା ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦମେୱ ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ । ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେସୁ ତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାନଂ ପଭେଦୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ତେସଂ ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ପରିହାନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା – ପଠମପଞ୍ହେ ତାୱ ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । କଥଂ ? କୁସଲୋ ହି କୁସଲସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପାକୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସେହି ୱୀସତିୟା ହୋତି, ତେସୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋୱ ସହଜାତେ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ପନ୍ନରସ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଚୁଦ୍ଦସ ହୋନ୍ତି । କୁସଲୋ ପନ କୁସଲସ୍ସ ନେୱ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋତି ତେ ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସେ ଦ୍ୱାଦସ ସନ୍ଧାୟ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେପି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ନୱ ପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ଅଧିପତିଭୂତୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ଚ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଉପନିସ୍ସୟମେୱ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ । କୁସଲୋ ପନ କୁସଲସ୍ସ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସେ ଛ ସନ୍ଧାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଠମପଞ୍ହେ ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଏକୂନୱୀସତିପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ହେତୁପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପାଳି ଦସ୍ସେତବ୍ବା ।
ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଂ ଅପନେତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିତ୍ଥାରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସାୟେୱ ପାଳି ଦସ୍ସେତବ୍ବା, ସେସପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମିଂ ପନ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ୟେ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି, ତେ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । କଥଂ ? କୁସଲୋ ହି ଅକୁସଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେ ଅପନେତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସଙ୍ଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଞ୍ଚେୱ ପକତୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତିୟପଞ୍ହେ ପନ ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଟ୍ଠାରସ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । କଥଂ ? କୁସଲୋ ହି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପୁରେଜାତାସେୱନୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତେହିୟେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ସେସେହି ଏକୂନୱୀସତିୟା ହୋତି । ତେସୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋ । ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ୱିସୁଂ ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅପନେତ୍ୱା ସହଜାତେନ ଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ଉପନିସ୍ସୟେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଠପେତ୍ୱା ଆସେୱନଂ ସେସା ପଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଏକୋୱ ତଥା ସହଜାତନାନାକ୍ଖଣିକୱସେନ ଦୁୱିଧୋପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱଂ ତତିୟପଞ୍ହେ ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ଅଟ୍ଠାରସ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ ପନ ଏକେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଦସ । କଥଂ ? କୁସଲୋ ହି କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ ସହଜାତେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେହି ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଅପନେତ୍ୱା ସେସା ଦସ ପଚ୍ଚୟା ଏତ୍ଥ ଏକେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୨୮. ୟଥା ଚ ଇମେସୁ କୁସଲାଦିକେସୁ ଚତୂସୁ, ତଥା ଅକୁସଲାଦିକେସୁପି ଚତୂସୁ ପଞ୍ହେସୁ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ତେ ତେୟେୱ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୨୯. ତତୋ ପରାନଂ ଅବ୍ୟାକତାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଠମପଞ୍ହେ ସତ୍ତହି ପଚ୍ଚୟେହି ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । କଥଂ ? ଅବ୍ୟାକତୋ ହି ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚତୁୱୀସତିୟାପି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ତେୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋୱ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅସହଜାତାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ୱିସୁଂ ଗହିତା । ତସ୍ମା ଇମେ ତୟୋ ଅପନେତ୍ୱା ସହଜାତେନ ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ଉପନିସ୍ସୟେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା ଛ, ପୁରେଜାତୋ ଏକୋୱ ତଥା ପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ତହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ତେୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁତିୟେ ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଦ୍ୱାଦସ ଦସ୍ସିତା । କଥଂ ? ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ଏକୋ, ଉପନିସ୍ସୟେନ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ଛ ଦସ୍ସିତା । ପୁରେଜାତେନ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ପଞ୍ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତିୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୩୦. ତତୋ ପରାନଂ ଦୁକମୂଲକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ପଠମପଞ୍ହେ ‘‘ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱୀହି ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ତୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । କୁସଲା ହି ଖନ୍ଧା ୱତ୍ଥୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସାଧୟମାନା କିଞ୍ଚାପି ସହଜାତା, ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ପନ ନ ହୋନ୍ତି ୱତ୍ଥୁମିସ୍ସକତ୍ତା। ତସ୍ମା ତେସଂ ସହଜାତାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ସହଜାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତମ୍ପି ହି କିଞ୍ଚାପି ପୁରେଜାତଂ, ଖନ୍ଧମିସ୍ସକତ୍ତା ପନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । କେୱଲଂ ପୁରେଜାତାନଂ ନିସ୍ସୟାଦୀନଂ ୱସେନ ପୁରେଜାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହିପି ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି, ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପଚ୍ଛାଜାତାନଂ ପନ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଖାତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲା ହି ଖନ୍ଧା ଅବ୍ୟାକତା ଚ ମହାଭୂତା ଉପାଦାରୂପାନଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେହୀତି ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଛାଜାତା ପନ କୁସଲା ତେହିୟେୱ ଭୂତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ଉପାଦାରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କବଳୀକାରାହାରୋପି ପଚ୍ଛାଜାତେହି କୁସଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁରେଜାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ପଚ୍ଛାଜାତେହି କୁସଲେହି ସଦ୍ଧିଂ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ । ଇତି ଇମଂ ଚତୁଧା ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ, ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ପନେତ୍ଥ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ପରତୋ ଅକୁସଲମିସ୍ସକପଞ୍ହାଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ତେସୁ ତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାନଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପନ ପଚ୍ଚୟେ ତେସଂ ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ପରିହାନାପରିହାନିଂ ପରତୋ ଆୱିକରିସ୍ସାମାତି ।
ପଚ୍ଚନୀୟୁଦ୍ଧାରସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନୱଣ୍ଣନା
୫୩୨. ଇଦାନି ଏତେ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସା’’ତିଆଦୟୋ ଅନୁଲୋମୱସେନ ପନ୍ନରସ ୱାରା ଦସ୍ସିତା । ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚନୀୟେପି ଏତେୟେୱ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ; ହେଟ୍ଠା ପନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟେ ୟେ ୟେ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ତେ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଣନୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁୟା ପନ୍ନରସାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।
ତତ୍ଥ ନହେତୁୟା ସବ୍ବେସମ୍ପି ୟଥାଦସ୍ସିତାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ପନ୍ନରସ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନାରମ୍ମଣେ ସହଜାତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱାରେ ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ ପରିହାୟତି, ସେସପଚ୍ଚୟୱସେନ ତେ ୱାରା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି । ୟଥା ଚ ନାରମ୍ମଣେ, ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ସହଜାତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ପୱିସତି । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱାରେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ନଅନନ୍ତରେତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତା ପଚ୍ଚୟା ପରିହାୟନ୍ତି, ଅୱସେସପଚ୍ଚୟୱସେନ ତେ ତେ ୱାରା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଲଭନ୍ତି । ନସହଜାତେ ପନ ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ, ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲସ୍ସ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଚ, କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି । ଏତେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ପୁରିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏକାଦସନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱସେନ ଏକୋୱ ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେ ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ପଚ୍ଛିମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅୱସେସାନଂ ହେତୁଆଦୀନଞ୍ଚ ପୁରେଜାତାନଞ୍ଚେୱ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋପି ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ୱସେନ ‘‘ଏକାଦସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଥା ହେତୁମ୍ହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସେସାନଂ ଅଧିପତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ତେ ୱାରା ଲଦ୍ଧା, ଏୱଂ ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅୱସେସାନଂ ହେତୁଆଦୀନଂ ୱସେନ କସ୍ମା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ? ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା । ହେତୁଆଦୟୋ ହି ସହଜାତାନଂ ଏକଦେସମତ୍ତତୋ ସପ୍ପଦେସା, ତସ୍ମା ତେସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସେନ ତେ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସହଜାତୋ ପନ ନିପ୍ପଦେସୋ ସବ୍ବେପି ହେତୁଆଦୟୋ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ନ ହି ଅସହଜାତା ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି। ଇତି ସହଜାତସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ତେ ଉଭୋପି ୱାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୱାରେସୁ ପନ କିଞ୍ଚାପି ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସହଜାତାୱ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଚ୍ଚୟା, ସହଜାତେ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ଏକନ୍ତେନ ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ତେପି ୱାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପେତ୍ଥ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି । ଅୱସେସାନଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ଏକାଦସାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନନିସ୍ସୟନସମ୍ପୟୁତ୍ତେପି ତେୟେୱ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି । କସ୍ମା ? ସହଜାତଗତିକତ୍ତା । ୟଥେୱ ହି ଅରୂପଧମ୍ମଭୂତୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ ନିପ୍ପଦେସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟସମ୍ପୟୁତ୍ତାପୀତି ସହଜାତଗତିକତ୍ତା ଏତେସୁପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ତେ ୱାରା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଏକାଦସ, ନନିସ୍ସୟେ ଏକାଦସ, ନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକାଦସାତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – କିଞ୍ଚାପି ଇମେ ଅୱିସେସେନ କୁସଲାଦିଭେଦାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗାହକତ୍ତା ସହଜାତଗତିକା, କୁସଲୋ ପନ କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ଅଞ୍ଞଥା ପଚ୍ଚୟୋୱ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ ପରିହାୟତୁ । କୁସଲୋ ପନ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ କସ୍ମା ପରିହାୟତୀତି ? ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ୟଥେୱ ହି କୁସଲାବ୍ୟାକତା କୁସଲସ୍ସ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋୱ ନ ହୋନ୍ତି । ସହଜାତଧମ୍ମୱସେନ ପନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦୀହି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ ପରିହାୟତି, ଏୱମିଧାପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୱସେନ ସହଜାତାଦୀହି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ ପରିହାୟତି । ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ପଦସ୍ସ ହି ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟେ ଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟସଙ୍ଗହଂ ଗତା, ନ ତେହି ପଚ୍ଚୟୋ । କୁସଲୋ ଚ କୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ ସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସୋ ୱାରୋ ପରିହାୟତି । ୟଥା ଚ ସୋ ୱାରୋ, ତଥା ସେସାପି ତୟୋତି ଚତ୍ତାରୋପି ତେ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି ।
ନନିସ୍ସୟେଏକାଦସାତି ଏତ୍ଥାପି ୟସ୍ମା ତେସଂ ୱାରାନଂ ଏକେନ୍ତେନ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାୱ ନିସ୍ସୟଭୂତା, ତସ୍ମା ନିସ୍ସୟେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପରିହାୟନ୍ତି । ନପୁରେଜାତେ ତେରସାତି ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦ୍ୱିମୂଲକେ ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ତେରସ । ୟଥା ହି ତେ ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପୁରେଜାତାନଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତଥା ପୁରେଜାତେପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସହଜାତାନଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଅପନେତ୍ୱା ତେରସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନପଚ୍ଛାଜାତେ ପନ୍ନରସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱା ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଅୱସେସୱସେନପି ତେ ପଞ୍ହା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ପନ୍ନରସେୱ ୱୁତ୍ତା । ନକମ୍ମେତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା କମ୍ମୱିପାକାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଝାନମଗ୍ଗାପି କୁସଲାଦିଭେଦାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକଦେସୋୱ ତସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ ଅୱସେସଧମ୍ମୱସେନ ସହଜାତଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଏକମ୍ପି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ପରିହୀନଂ। ନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକାଦସାତି ୟସ୍ମା ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟପଟିକ୍ଖେପେନ ତେୟେୱ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ନୱାତି ଦୁମୂଲକଏକାୱସାନା ଚତ୍ତାରୋ ଏକମୂଲକଦୁକାୱସାନା ଦ୍ୱେ ଚାତି ଇମେ ଛ ୱାରା ଏକନ୍ତେନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତା । ତେହି ସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ତେ ପରିହାୟନ୍ତୀତି ନୱେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ନୱା’’ତି । ନୋଅତ୍ଥିନୋଅୱିଗତେସୁପି ତେୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକନ୍ତେନ ହି ତେ ୱାରା ଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେ ତେସଂ ପଟିକ୍ଖେପେ ପରିହାୟନ୍ତି । ୟେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅନନ୍ତରାଦିୱସେନ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କାତବ୍ବାନି । ସହଜାତପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦତୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ୱା ୱସେନ ନ କାତବ୍ବାନୀତି ।
୫୩୩. ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଲଦ୍ଧୱାରେ ଗଣନତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁମୂଲକାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟଗଣନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣେ ପନ୍ନରସାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନହେତୁମୂଲକଦୁକେସୁ ଅତିରେକଗଣନୋ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତୋ ଊନତରଗଣନୋୱ ହୋତି ।
ତିମୂଲକେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ତେରସାତି କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ୱାରା ପରିହାୟନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନାରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ନଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଘଟିତତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ହି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚ ଇମେସଂ ପୱତ୍ତି । ତଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣାଧିପତି ଚ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ ହୋତିୟେୱ ।
ଛମୂଲକେପି ନଉପନିସ୍ସୟେ ତେରସାତି ତେୟେୱ ତେରସ । ସତ୍ତମୂଲକେ ପନ ନଉପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତାତି ନସହଜାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ପରିହୀନେହି ଚତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇମେ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ ପରିହାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅୱସେସାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନପୁରେଜାତେ ଏକାଦସାତି ନସହଜାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ଏକାଦସ । ନପଚ୍ଛାଜାତେ ନୱାତି ତେସୁ ଏକାଦସସୁ ସହଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତଂ ଆହାରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଦୁମୂଲକେ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଅପନେତ୍ୱା । ତେ ହି ସହଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେପି ପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଅପରିହୀନା । ସହଜାତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଛାଜାତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପରିହାୟନ୍ତୀତି ସେସାନଂ ୱସେନ ନୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠମୂଲକେ ନନିସ୍ସୟେ ଏକାଦସାତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ନୱମୂଲକେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ପଞ୍ଚାତି କୁସଲାଦୟୋ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତା ତୟୋ ଦୁମୂଲକା ଅବ୍ୟାକତନ୍ତା ଦ୍ୱେ ଚାତି ପଞ୍ଚ । ତେସୁ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମକବଳୀକାରାହାରରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଛାଜାତଧମ୍ମୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦସମୂଲକେ ନପୁରେଜାତେ ପଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁପି ତେୟେୱ । ନପଚ୍ଛାଜାତେ ତୀଣୀତି ପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ ଲବ୍ଭମାନେ ଦୁମୂଲକେ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସା । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେପି ତେୟେୱ ତୟୋ । ନୋଅତ୍ଥିୟା ଦ୍ୱେତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ କୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲଞ୍ଚ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ । ୱିପାକଂ ପନେତ୍ଥ ନଉପନିସ୍ସୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ନ ଲବ୍ଭତି । ଏକାଦସମୂଲକେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତସଦିସାୱ ଗଣନା । ଦ୍ୱାଦସମୂଲକେ ନକମ୍ମେ ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେରସମୂଲକାଦୀସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଇଦମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ନାହାରେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଆହାରୱସେନ । ଚୁଦ୍ଦସମୂଲକାଦୀସୁ ନକମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ନୋଅତ୍ଥିନୋଅୱିଗତା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ନ ୱୁତ୍ତା । ନାହାରପଚ୍ଚୟା ନଝାନପଚ୍ଚୟାତି ନଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଏକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନୱିପାକପଚ୍ଚୟା ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାତି ନାହାରଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆହାରୱସେନ ଏକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେସୁ ଗଣନା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏକତୋ ନ ଦସ୍ସିତାତି ।
ନହେତୁମୂଲକଂ ।
୫୩୪. ନାରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁପି ପନ୍ନରସତେରସଏକାଦସନୱାତି ସବ୍ବଦୁକେସୁ ଚତ୍ତାରୋୱ ମୂଲଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା । ତିକାଦୀସୁ ପନ ବହୁପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ଇତରାନିପି ସତ୍ତ ପଞ୍ଚ ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଏକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ତେସୁ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାୟୋଗେ ୟଂ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସୁ ଚେତେସୁ ନାରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନାରମ୍ମଣାଦୀନି ପଦାନି ଅତିକ୍କନ୍ତେନ ହେତୁପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାୱ ଚକ୍କାନି କତାନି । ୟସ୍ମା ପନ ତାନି ନହେତୁମୂଲକେ ୱୁତ୍ତସଦିସାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାନି । ତତ୍ଥ ୟଥା ନହେତୁମୂଲକେ ନାରମ୍ମଣନଉପନିସ୍ସୟା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପନ୍ନରସ ୱାରେ ଲଭନ୍ତାପି ସମାୟୋଗେ ତେରସ ଲଭିଂସୁ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତେରସେୱ ଲଭନ୍ତି । ୟଥା ଚ ନାରମ୍ମଣନସହଜାତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନଉପନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତ ୱାରା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନଉପନିସ୍ସୟନାରମ୍ମଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ନସହଜାତେପି ସତ୍ତ ।
୫୩୮.ନନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ନପଚ୍ଛାଜାତେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଅବ୍ୟାକତନ୍ତାନି । ତେସୁ କଟତ୍ତାରୂପଞ୍ଚ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ।
୫୪୩-୫୪୪. ନାହାରନଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ନକମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଘଟିତତ୍ତା ନହେତୁମୂଲକେ ୱିୟ ଏକେନ୍ତେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନଇନ୍ଦ୍ରିୟମୂଲକେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ଚ ନପୁରେଜାତେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ନାହାରେ ତୀଣୀତି କାତବ୍ବନ୍ତି ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟେ ଘଟେତ୍ୱା ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟା ନାହାରେ ତୀଣୀ । ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟା ନାହାରେ ତୀଣୀତି ଏୱଂ ଇମେହି ପଚ୍ଚୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ନାହାରପଚ୍ଚୟେ ଚ ଗଣନା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନେୱ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ । ତତ୍ଥ କୁସଲାକୁସଲା କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ପୁରେଜାତସ୍ସ ଚ କାୟସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ, ଅବ୍ୟାକତା ପନ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନେୱାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ତୀଣି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କାତବ୍ବାନି । ପରତୋ ପନ ନପଚ୍ଛାଜାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତତ୍ତା ନାହାରେ ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କଟତ୍ତାରୂପୱସେନ କୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ତଥା ଅକୁସଲନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଲବ୍ଭତି । ଆହାରସ୍ସ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା କବଳୀକାରାହାରୋ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନାପି ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ନ ଲଭତି ।
୫୪୫. ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକସ୍ସ ଚତୁମୂଲକେ ନଉପନିସ୍ସୟେ ପଞ୍ଚାତି କୁସଲୋ ସହଜାତକୁସଲସ୍ସ, କୁସଲୋ କଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ସହଜାତଅକୁସଲସ୍ସ, ତଥା କଟତ୍ତାରୂପସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ସହଜାତଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚ । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନଉପନିସ୍ସୟେ ତୀଣୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କୁସଲାଦୟୋ ତୟୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ।
୫୪୬.ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁୟା ନୱାତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନୋଅତ୍ଥିୟା ୱୁତ୍ତା ନୱେୱ । ସବ୍ବେପି ହି ତେ ଏକମୂଲକେକାୱସାନା ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ନାରମ୍ମଣେ ନୱାତିପି ତେୟେୱ ନାରମ୍ମଣେ ଠତ୍ୱା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେ କାତବ୍ବା । ୟାୱ ନିସ୍ସୟମ୍ପୀତି ନୋଅତ୍ଥିମୂଲକେ ନୟେ ‘‘ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ଚକ୍କବନ୍ଧଗମନେନ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ଠତ୍ୱା ଇମେହି ୱା ତୀହି, ଇତୋ ପରେସୁ ନାଧିପତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ୟାୱ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଂ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କାତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁନ ନାରମ୍ମଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନିସ୍ସୟା ସତ୍ତ ପଚ୍ଚୟେ ଗହେତ୍ୱା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେତି ଆହ । ତତ୍ଥ ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେ, ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁନାରମ୍ମଣନାଧିପତିପଚ୍ଚୟା ନଉପନିସ୍ସୟେ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ନାରମ୍ମଣତୋ ପୁରିମପଚ୍ଛିମେହି ନିସ୍ସୟପରିୟୋସାନେହି ସବ୍ବପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଦ୍ୱେତି ପନେତ୍ଥ କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ କଟତ୍ତାରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନଉପନିସ୍ସୟପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ନପୁରେଜାତାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦ୍ୱେ । କମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ପନେତ୍ଥ ନ ଗହିତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଗହିତେ ତେପି ଦ୍ୱେ ୱାରା ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମେୱ ନ ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ୟେନ ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନେ । ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଞ୍ଚ ପରିହାୟତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀୟେସୁ ଗଣନା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାତି ।
ପଚ୍ଚନୀୟଗଣନୱଣ୍ଣନା ।
ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା
୫୫୦. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ‘‘ହେତୁୟା ସତ୍ତ, ଆରମ୍ମଣେ ନୱା’’ତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମେ ‘‘ନହେତୁୟା ପନ୍ନରସ, ନାରମ୍ମଣେ ପନ୍ନରସା’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ଲଦ୍ଧଗଣନେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତୋ, ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମେ ଲଦ୍ଧୱାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଲଦ୍ଧୱାରେସୁ ସଦିସୱାରା, ତେସଂ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନୁଲୋମସ୍ମିଞ୍ହି ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ‘‘ହେତୁୟା ସତ୍ତା’’ତି ସତ୍ତ ୱାରା ଲଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚନୀୟେ ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ‘‘ନାରମ୍ମଣେ ପନ୍ନରସା’’ତି ପନ୍ନରସ ଲଦ୍ଧା । ତେସୁ ୟେ ହେତୁୟା ସତ୍ତ ୱୁତ୍ତା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନାରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମେ ସତ୍ତ ସଦିସା । ତେ ସନ୍ଧାୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନଅଧିପତିୟା ସତ୍ତାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନସହଜାତସ୍ସ ପନ ହେତୁପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଅଭାୱା ନସହଜାତେ ଏକୋପି ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା ନ କତା । ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ କୁସଲାଦୟୋ ତୟୋ ରୂପାବ୍ୟାକତସ୍ସ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ। ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ପନ କୁସଲଂ କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତଂ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଅରୂପଧମ୍ମୱସେନ ତୀଣି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନନିସ୍ସୟନୋଅତ୍ଥିନୋଅୱିଗତା ନସହଜାତୋ ୱିୟ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱାତି ତେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା ନ କତା । ଏୱମେତ୍ଥ ସତ୍ତ ତୀଣୀତି ଦ୍ୱେୟେୱ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତିରେକଗଣନସ୍ସପି ଗଣନଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଘଟନେସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୫୧. ତତ୍ଥ ହେତୁସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ନାରମ୍ମଣେ ସତ୍ତାତି କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । କୁସଲା ହେତୂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସହଜାତନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନାରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଇମିନା ନୟେନ ସତ୍ତ ୱାରା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ନାଧିପତିୟା ସତ୍ତାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁତିୟେ ଘଟନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସେସେସୁ ତୀଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ସନ୍ଧାୟ ଏକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଘଟନେ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସଘଟନେସୁପି ପୱିଟ୍ଠପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ନ ୱୁତ୍ତା । ତତିୟଘଟନେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ତୀଣିୟେୱ । ଚତୁତ୍ଥଘଟନେ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ତୀଣି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସ । ପଞ୍ଚମେ ୱିପାକସ୍ସ ପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକଂ ଅବ୍ୟାକତେନ ଅବ୍ୟାକତଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ୱିପାକସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୫୫୨.ହେତୁସହଜାତନିସ୍ସୟଇନ୍ଦ୍ରିୟମଗ୍ଗଅତ୍ଥିଅୱିଗତନ୍ତି ନାରମ୍ମଣେ ଚତ୍ତାରୀତି କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ; ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ଦ୍ୱେତି କୁସଲୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ତଥା ଅବ୍ୟାକତୋ । ପରତୋପି ଦ୍ୱୀସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବଘଟନେସୁ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବାନିପି ଚେତାନି ଇମସ୍ମିଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ସହଜାତୱସେନ ଚେୱ ପକିଣ୍ଣକୱସେନ ଚ ପନ୍ନରସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଘଟନସତାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଘଟନେ ୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତା ପଚ୍ଚୟା, ତେସଂ ଏକୋପି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ହେତୁମୂଲକେ ଚେତ୍ଥ ପଠମେ ଘଟନେ ଅନୁଲୋମତୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଠିତତ୍ତା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା ଆଗତା । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତାୱସେସା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଆଗତା । ଅନୁଲୋମତୋ ଚେତ୍ଥ ବହୂସୁପି ଠିତେସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଏକେକୋୱ ଆଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ହେତୁମୂଲକେ, ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣାଦିମୂଲକେସୁପି ସବ୍ବମେତଂ ୱିଧାନଂ ୟଥାନୁରୂପତୋ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱଣ୍ଣନା ।
ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା
୬୩୧. ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେପି ‘‘ହେତୁୟା ସତ୍ତ, ଆରମ୍ମଣେ ନୱା’’ତି ଏୱଂ ଅନୁଲୋମେ ‘‘ନହେତୁୟା ପନ୍ନରସ, ନାରମ୍ମଣେ ପନ୍ନରସା’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଚ ଲଦ୍ଧଗଣନେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟୋ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତୋ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଲଦ୍ଧୱାରେସୁ ୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ଠିତସ୍ସ ଅନୁଲୋମତୋ ଲଦ୍ଧୱାରେହି ସଦିସା ୱାରା, ତେସଂ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚନୀୟସ୍ମିଞ୍ହି ନହେତୁପଚ୍ଚୟେ ‘‘ନହେତୁୟା ପନ୍ନରସା’’ତି ପନ୍ନରସ ୱାରା ଲଦ୍ଧା, ଅନୁଲୋମେ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ନୱା’’ତି ନୱ ୱାରା ଲଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ୟେ ନହେତୁୟା ପନ୍ନରସ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ୟେ ୱାରା ଆରମ୍ମଣେ ୱୁତ୍ତେହି ନୱହି ସଦିସା, ତେସଂ ୱସେନ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟେ ଆରମ୍ମଣେ ନୱ ୱୁତ୍ତା, ତେ ନହେତୁୟା ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ କୁସଲୋ ‘‘କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲକୁସଲାବ୍ୟାକତାନଂ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତକୁସଲାକୁସଲାନ’’ନ୍ତି ଇମେହି ନୱହି ସଦିସା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ନହେତୁୟା ଆରମ୍ମଣେ ନୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିପତିୟା ଦସାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆରମ୍ମଣାଦୀନଞ୍ହି ଅନୁଲୋମଗଣନାୟ ୟେ ୱାରା ୱୁତ୍ତା ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେପି ତେ ସବ୍ବେ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ପୁବ୍ବେ ସୁଚିଣ୍ଣାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ତେସଂ ପାଳି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ।
ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ଦସାତି ଏତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ୱୀମଂସାଧିପତିଂ ସେସାଧିପତିୱସେନ ଅନୁଲୋମୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତୱାରା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ଏୱମେତ୍ଥ ନୱ ଦସସତ୍ତତୀଣିତେରସଏକନ୍ତି ଛ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତିରେକଗଣନସ୍ସାପି ଗଣନଂ ପରିହାପେତ୍ୱା ନହେତୁମୂଲକାଦୀନଂ ନୟାନଂ ତିମୂଲକାଦୀସୁ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦଂ ତାୱ ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ। ନ ପନେତଂ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଗଚ୍ଛତି, ୟେହି ପନ ପଚ୍ଚୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଂସନ୍ଦନେ ୟେ ୱାରା ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସାନଂ ୱସେନପେତ୍ଥ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟା ଅଧିପତିୟା ସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ହି କୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ; ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅକୁସଲସ୍ସାତି ଇମେ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନା ତୟୋ ୱାରା ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟାତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ତସ୍ମା ତେ ଅପନେତ୍ୱା ସହଜାତାଧିପତିନୟେନେୱେତ୍ଥ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ; ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ; ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ସତ୍ତ ୱାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେପି ନହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ୱଚନତୋ ଠପେତ୍ୱା ୱୀମଂସାଧିପତିଂ ସେସାଧିପତୀନଂ ୱସେନ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଊନତରଗଣନପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନଗଣନୱସେନ ଚ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟେସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେସୁ ୟେ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତେପି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅନନ୍ତରେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ସମନନ୍ତରାସେୱନନତ୍ଥିୱିଗତା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସହଜାତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ହେତୁଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନିସ୍ସୟେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ୱତ୍ଥୁପୁରେଜାତୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଆହାରେ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ୱା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ହେତୁଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପାକଝାନମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣେ ପନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେ ଅଧିପତିଉପନିସ୍ସୟା ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟା ପନ ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ଲବ୍ଭତି, ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୱାରା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁପି ତିମୂଲକାଦୀସୁ ଅନନ୍ତରେ ସତ୍ତାତିଆଦୟୋ ଦୁମୂଲକେ ଲଦ୍ଧୱାରାୟେୱ ସତ୍ତମୂଲକାଦୀସୁ ପନ ନସହଜାତପଚ୍ଚୟା ନିସ୍ସୟେ ତୀଣୀତି ପୁରେଜାତୱସେନ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟେ ତୀଣି । କମ୍ମେ ଦ୍ୱେ ନାନାକ୍ଖଣିକୱସେନେୱ । ଆହାରେଏକଂ କବଳୀକାରାହାରୱସେନ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଏକଂ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । କମେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନଂ ଅବ୍ୟାକତନ୍ତାନି ପଚ୍ଛାଜାତୱସେନ । ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ପଞ୍ଚାତି ତାନି ଚେୱ ତୀଣି, କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତା ଅବ୍ୟାକତସ୍ସାତି ଇମାନି ଚ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଜାତାହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନାତି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଅତ୍ଥିଅୱିଗତେସୁ ଏକନ୍ତି ଅବ୍ୟାକତୋ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ । ନାହାରେ ଗହିତେ ନଇନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟାତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଥା ନଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଗହିତେ ନାହାରପଚ୍ଚୟାତି । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱୀସୁ ଏକତୋ ଗହିତେସୁ ଗଣେତବ୍ବୱାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଝାନମଗ୍ଗାଦୀସୁପି ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଠିତେସୁ ଆହାରତୋ ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ୱା ଏକଂ ଅନୁଲୋମଂ ଅକତ୍ୱାୱ ଅୱସାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେ ଏକଂ, ଅତ୍ଥିୟା ଏକଂ, ଅୱିଗତେ ଏକଂ, ଆହାରେ ଏକଂ, ଅତ୍ଥିୟା ଏକଂ, ଅୱିଗତେ ଏକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ନହେତୁମୂଲକଂ ।
୬୩୬. ନାରମ୍ମଣମୂଲକାଦୀସୁ ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମୂଲକେ ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟା ହେତୁୟା ତୀଣୀତି କୁସଲାଦୀନି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ । ଅଧିପତିୟା ଅଟ୍ଠାତି ଅଧିପତିୟା ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସସୁ ‘‘କୁସଲୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଦ୍ୱେ ଅପନେତ୍ୱା ସେସାନି ଅଟ୍ଠ । ସହଜାତେ ପଞ୍ଚାତି ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘କୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସ, ଅକୁସଲୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତୋ ଚ ଅବ୍ୟାକତସ୍ସା’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ । ନିସ୍ସୟେ ସତ୍ତାତି ତେହି ପଞ୍ଚହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଅବ୍ୟାକତୋ କୁସଲସ୍ସ, ଅବ୍ୟାକତୋ ଅକୁସଲସ୍ସା’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୁୱସେନ । କମ୍ମେ ତୀଣୀତି ହେତୁୟା ୱୁତ୍ତାନେୱ । ସେସତିକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଧିପତିୟା ତୀଣୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନେୱ ।
୬୪୪. ନାହାରମୂଲକେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ତୀଣୀତି ଠପେତ୍ୱା ଆହାରେ ସେସଚେତସିକୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ଚ ହେଟ୍ଠା, ତଥା ଇଧାପି ନାହାରନଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଏକେକମେୱ ଗହିତଂ, ନ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ।
୬୪୮.ନସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟାହେତୁୟା ତୀଣୀତି ହେଟ୍ଠା ନଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ୱୁତ୍ତାନେୱ । ଅଧିପତିୟା ଅଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତାନେୱ । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲକେ କମ୍ମେ ପଞ୍ଚାତି କୁସଲାଦିଚେତନା ସହଜାତକୁସଲାଦୀନଂ, ନାନାକ୍ଖଣିକା କୁସଲାକୁସଲଚେତନା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚ । ଆହାରିନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ତୀଣି ସହଜାତସଦିସାନି । ଝାନମଗ୍ଗାଦୀସୁ ତୀଣି ହେତୁସଦିସାନି ।
୬୫୦. ନୋଅତ୍ଥିମୂଲକେ ୟସ୍ମା ହେତୁ ନୋଅତ୍ଥି ନାମ ନ ହୋତି, ନିୟମତୋ ଅତ୍ଥିୟେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନାରମ୍ମଣେ ନୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ହେତୁ, ତଥା ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତା ଏତ୍ଥ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । କମ୍ମେ ଦ୍ୱେତି ଇଦଂ ପନ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ସବ୍ବେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟଂ ପନ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭମାନମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପୁରେତରା ପଚ୍ଚୟା ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଗୟ୍ହନ୍ତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ୟୋଜନଂ ଲଭତି । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନୋଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା କମ୍ମେ ଦ୍ୱେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନେସ ସକଟ୍ଠାନେୟେୱ ନ ଗହିତୋତି? ୟସ୍ମା ଅୱସେସେସୁପି ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେସୁ ଏକୋୱ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭତି । ଇଦଞ୍ହି ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାନୁଲୋମେ ଲକ୍ଖଣଂ – ୟୋ ସବ୍ବେସୁ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଠିତେସୁ ଏକୋୱ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ନୋଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟା ନୋହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନୋଅୱିଗତପଚ୍ଚୟା ଉପନିସ୍ସୟେ ନୱାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ପନ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନଂ ଅଲବ୍ଭମାନଂ ପୁରେୱୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପଞ୍ହାୱାରସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମୱଣ୍ଣନା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ କୁସଲତ୍ତିକପଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାତି ।
୨. ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା
୧. ୱେଦନାତ୍ତିକେ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ରୂପଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଇମେ ଧମ୍ମା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟାତି ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଦୁତିୟୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ନ କତଂ । ତତିୟୱାରେ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେତି ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଇତୋ ପରେସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ତୟୋ ତୟୋ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ହେତୁୟା ତୀଣି…ପେ॰… ଅୱିଗତେ ତୀଣୀତି ।
୬. ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ପନ ସହେତୁକାୟ ୱିପାକଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅଭାୱତୋ ହେତୁମୂଲକନୟେ ୱିପାକେ ଦ୍ୱେତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଧିପତିଆଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେସୁପି ୱିପାକେ ଦ୍ୱେୟେୱ । କସ୍ମା ? ୱିପାକେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅଧିପତିଝାନମଗ୍ଗାନଂ ଅଭାୱତୋ । ୟେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ୱିପାକେ ଦ୍ୱେ ୱାରା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ୱିପାକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେ ତେସୁପି ଦ୍ୱେୟେୱ ।
୧୦. ପଚ୍ଚନୀୟେ ନପୁରେଜାତେ ଆରୁପ୍ପେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅଭାୱତୋ ଦ୍ୱେ ୱାରା ଆଗତା । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେପି ଆରୁପ୍ପେ ଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ ଦ୍ୱେୟେୱ । ସବ୍ବଅରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକା ପନ ସହଜାତାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚନୀୟୱାରେ ପରିହାୟନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସହଜାତାଦୀହି ୱିନା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିନାୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ।
୧୭. ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ପନ ନପୁରେଜାତେ ଏକନ୍ତି ଆରୁପ୍ପେ ପଟିସନ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଅହେତୁକାଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନକମ୍ମେ ଦ୍ୱେତି ଅହେତୁକକିରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖାୟ ହି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିଚ୍ଚ ତାହି ୱେଦନାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅହେତୁକକିରିୟଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନହେତୁପଚ୍ଚୟା ନୱିପାକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଏକନ୍ତି ଆରୁପ୍ପେ ଆୱଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବସଂସନ୍ଦନେସୁ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୫-୩୭. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ପଚ୍ଚନୀୟେ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା ଏୱ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ସବ୍ବା ରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକା ସହଜାତାଦୟୋ ଅନୁଲୋମତୋୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ । ଅହେତୁକସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଧିପତି ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପତିପଚ୍ଚୟୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ତିଟ୍ଠତି । ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୀସୁ ପନ ପଚ୍ଛାଜାତୋ ଅନୁଲୋମତୋ ନ ଲବ୍ଭତିୟେୱାତି ପରିହୀନୋ । ୟେ ଚେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମତୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଲବ୍ଭମାନେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାପି ୟୋଜିତାୟେୱ । ତେସୁ ତୀଣି ଦ୍ୱେ ଏକନ୍ତି ତୟୋୱ ୱାରପରିଚ୍ଛେଦା, ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ୟୋ ଚାୟଂ ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ୱୁତ୍ତୋ, ସହଜାତୱାରାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ୱଣ୍ଣନାନୟୋ ।
୩୮. ପଞ୍ହାୱାରେ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ତେହିୟେୱ ୱା ହେତୂହି ସୁଖୱେଦନାଦୀହି ୱା ।
୩୯.ୱିପ୍ପଟିସାରିସ୍ସାତି ଦାନାଦୀସୁ ତାୱ ‘‘କସ୍ମା ମୟା ଇଦଂ କତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁ ମେ କତଂ, ଅକତଂ ସେୟ୍ୟୋ ସିୟା’’ତି ଏୱଂ ୱିପ୍ପଟିସାରିସ୍ସ । ଝାନପରିହାନିୟଂ ପନ ‘‘ପରିହୀନଂ ମେ ଝାନଂ, ମହାଜାନିୟୋ ୱତମ୍ହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିପ୍ପଟିସାରିସ୍ସ । ମୋହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସସମ୍ପୟୁତ୍ତମୋହୋ । ତଥା ମୋହଂ ଅରବ୍ଭାତି ଦୋସସମ୍ପୟୁତ୍ତମୋହମେୱ ।
୪୫.ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଂ ପିଟ୍ଠିଭୱଙ୍ଗଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗସ୍ସ । ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱା । ଉଭୟମ୍ପି ହେତଂ କୁସଲାକୁସଲଜୱନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିରିୟଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଫଲଂ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଫଲଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ । ଭୱଙ୍ଗେନ ହି ଫଲତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ପରତୋ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୪୬.ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଖନ୍ଧାତି ଦୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅକୁସଲା ଖନ୍ଧା । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ତଦାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତମୂଲଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱା । ସଚେ ପନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ ହୋତି, ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ନ ହୋତି, ଜୱନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଆରମ୍ମଣେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନଂ ଅକୁସଲୱିପାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେୱ । ତମ୍ପି ହି ଜୱନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିନିଦ୍ଦେସା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ । ନହେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, ୟଂ ନ ସକ୍କା ସିୟା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦେତୁଂ, ତସ୍ମା ସାଧୁକଂ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ ।
୬୨. ଇଦାନି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ୟେ ୟେ ୱାରା ଲଦ୍ଧା, ସବ୍ବେ ତେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣନାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ତୀଣୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାନି ତୀଣି ସୁଦ୍ଧାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଆରମ୍ମଣେ ନୱ ଏକମୂଲକେକାୱସାନାନି । ଅଧିପତିୟା ପଞ୍ଚ ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ ଅମିସ୍ସାନି ତୀଣି, ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ଚ ‘‘ସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଦ୍ୱେ, ତାନି ନ ଗଣେତବ୍ବାନି । ସୁଖାୟ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସୁଖାୟାତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଗଣେତବ୍ବାନୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚ । ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରେସୁ ସତ୍ତାତି ସୁଖା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ତଥା ଦୁକ୍ଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ତିଣ୍ଣମ୍ପୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତ । ଉପନିସ୍ସୟେ ନୱାତି ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ତୀହିପି ଉପନିସ୍ସୟେହି, ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟେନେୱ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ତୀହିପି, ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟେହି, ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପକତୂପନିସ୍ସୟେନ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ତିଧାପି, ତଥା ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟେହୀତି ଏୱଂ ନୱ । ପଚ୍ଚୟଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ପକତୂପନିସ୍ସୟା ନୱ, ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟା ସତ୍ତ, ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟା ଚତ୍ତାରୋତି ୱୀସତି ଉପନିସ୍ସୟା । ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା ପନେତ୍ଥ ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ହି ପୁରେଜାତା ପଚ୍ଛାଜାତା ୱା ଅରୂପଧମ୍ମା ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି ।
କମ୍ମେଅଟ୍ଠାତି ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି, ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ନାନାକ୍ଖଣିକତୋୱ ତଥା ଇତରସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି, ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି, ଇତରସ୍ସ ନାନାକ୍ଖଣିକତୋୱ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାପି, ଇତରେସଂ ନାନାକ୍ଖଣିକତୋତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ । ପଚ୍ଚୟଭେଦତୋ ପନେତ୍ଥ ନାନାକ୍ଖଣିକା ଅଟ୍ଠ, ସହଜାତା ତୀଣୀତି ଏକାଦସ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ୟଥା ଚ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତା, ଏୱଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋପେତ୍ଥ ଛିଜ୍ଜତି । ଅରୂପଧମ୍ମା ହି ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ନତ୍ଥିୱିଗତେସୁ ସତ୍ତ ଅନନ୍ତରସଦିସାୱ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀଣି ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ଅଟ୍ଠ ନୱାତି ପଞ୍ଚ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା । ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ଊନତରଗଣନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନେସୁ ଅତିରେକଞ୍ଚ ଅଲବ୍ଭମାନଞ୍ଚ ଅପନେତ୍ୱା ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୩-୬୪. ହେତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଅନନ୍ତରାଦୟୋ । ଅଧିପତିୟା ଦ୍ୱେତି ଦୁକ୍ଖପଦଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ଦ୍ୱେ । ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହି ହେତୁ ଅଧିପତି ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅପନୀତୋ । ସେସଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ହେତୁମୂଲକେ ଦ୍ୱେୟେୱ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ଛ ଘଟନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ପଠମଂ ଅୱିପାକଭୂତାନଂ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନିରାଧିପତିଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିପାକଭୂତାନଂ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ତେସଞ୍ଞେୱ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ, ପଞ୍ଚମଂ ଅୱିପାକଭୂତସାଧିପତିଅମୋହୱସେନ, ଛଟ୍ଠଂ ୱିପାକଭୂତସାଧିପତିଅମୋହୱସେନ । ପଠମଂ ୱା ସବ୍ବହେତୁୱସେନ, ଦୁତିୟଂ ସବ୍ବୱିପାକହେତୁୱସେନ, ତତିୟଂ ସବ୍ବାମୋହହେତୁୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ସବ୍ବୱିପାକାମୋହହେତୁୱସେନ । ପଞ୍ଚମଂ ସବ୍ବସାଧିପତିଅମୋହୱସେନ, ଛଟ୍ଠଂ ସବ୍ବସାଧିପତିୱିପାକାମୋହୱସେନ ।
୬୬. ଆରମ୍ମଣମୂଲକେ ଅଧିପତିୟା ଚତ୍ତାରୀତି ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ସୁଖଂ ସୁଖସ୍ସ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସ୍ସ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସ୍ସ, ସୁଖସ୍ସାତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି । ଉପନିସ୍ସୟେପି ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତା । ଘଟନାନି ପନେତ୍ଥ ଏକମେୱ । ଅଧିପତିମୂଲକାଦୀସୁପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଂ ଲବ୍ଭତି ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସଂସନ୍ଦନଘଟନଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୩-୮୭. ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି କୁସଲତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୁଲୋମତୋ ପଚ୍ଚୟେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧାନଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଗଣନୱସେନ ନହେତୁୟା ନୱାତି ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେସୁ ନୱ ୱାରା ଦସ୍ସିତା। ତେ ଏକମୂଲକେକାୱସାନାନଂ ନୱନ୍ନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପାଳିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ପନେତ୍ଥ ନହେତୁପଚ୍ଚୟା…ପେ॰… ନଉପନିସ୍ସୟେ ଅଟ୍ଠାତି ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଞ୍ହି ୱିପାକସ୍ସ ନ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । କେୱଲଂ ପନ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେସୁ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୟୋଗେ ଲଦ୍ଧୱାରୱସେନ ସକ୍କା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗଣେତୁଂ, ତସ୍ମା ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ୱେଦନାତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ।
୩. ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା
୧-୨୩. ୱିପାକତ୍ତିକେ ୱିପାକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପାକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ୟେ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ତେରସ ୱାରା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣନାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ହେତୁୟା ତେରସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ତେରସ ପଞ୍ଚ ନୱ ସତ୍ତ ତୀଣି ଦ୍ୱେତି ଛ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୪-୫୨. ପଚ୍ଚନୀୟେପି ୱିପାକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିପାକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ୟେ ନହେତୁପଚ୍ଚୟେ ଦସ ୱାରା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣନାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ନହେତୁୟା ଦସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଆରମ୍ମଣେ ପଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଦସ ପଞ୍ଚ ତେରସ ଦ୍ୱାଦସ ଦ୍ୱେ ଏକଂ ନୱ ତୀଣୀତି ଅଟ୍ଠ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦା, ତେସଂ ୱସେନ ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳି ପନ ସଙ୍ଖିତ୍ତା, ଏତେସଞ୍ଞେୱ ପନ ଲଦ୍ଧଗଣନରପରିଚ୍ଛେଦାନଂ ୱାରାନଂ ୱସେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସହଜାତୱାରୋ ଇମିନାୱ ଏକଗତିକୋ । ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସୟସଂସଟ୍ଠସମ୍ପୟୁତ୍ତୱାରା ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ।
୯୨. ପଞ୍ହାୱାରେ କୁସଲାକୁସଲେ ନିରୁଦ୍ଧେତି ଏତସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତେ କୁସଲେ ସାରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତେ ଅକୁସଲେ ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ । ୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କାମାୱଚରୱିପାକୋ ତଦାରମ୍ମଣତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟେ ପନ ‘‘ୱିପସ୍ସନାଜୱନାନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ପରିୟୋସାନେ ତଦାରମ୍ମଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ଇମାୟ ତନ୍ତିୟା ପଟିସେଧେତବ୍ବା । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକୁସଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ କିରିୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅସମାପନ୍ନପୁବ୍ବା ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଟିଲୋମତୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ସାଧୁକଂ ପାଳିଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୨୦.ହେତୁୟା ସତ୍ତ, ଆରମ୍ମଣେ ନୱ, ଅଧିପତିୟା ଦସାତିଆଦୀସୁପି ସହଜାତାଧିପତିୱସେନ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିୱସେନ ସହଜାତନିସ୍ସୟୱସେନ ପୁରେଜାତନିସ୍ସୟୱସେନ ଅନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ପକତୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସହଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ପୁରେଜାତପଚ୍ଛାଜାତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୟଥା ୟଥା ୟତ୍ତକାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଥା ତଥା ତାନି ସବ୍ବାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବାନି । ତଥା ପଚ୍ଚନୀୟାଦୀସୁ ଅନୁଲୋମୱସେନ ୱାରୁଦ୍ଧରଣଂ, ଅନୁଲୋମତୋ ଲଦ୍ଧୱାରାନଂ ପଚ୍ଚନୀୟତୋ ଗଣନା, ପଚ୍ଚୟସଂସନ୍ଦନଂ, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟେ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମେ ଚ ସୁଦ୍ଧିକେସୁ ଚେୱ ସଂସନ୍ଦନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତେସୁ ହେତୁମୂଲକାଦୀସୁ ଲବ୍ଭମାନୱାରଗଣନା, ଅଲବ୍ଭମାନାନଂ ଅଲବ୍ଭମାନତାତି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ତିକଦୁକେସୁ । ପଟ୍ଠାନପକରଣଞ୍ହି ପାଳିତୋୱ ଅନନ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ । ତସ୍ସ ପଦପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମୀତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅତିଦୀଘାୟୁକସ୍ସାପି ଆୟୁ ନପ୍ପହୋତି । ନ ଚସ୍ସ ଏକଦେସଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ସେସମ୍ହି ନୟତୋ ଦସ୍ସିୟମାନେ ନ ସକ୍କା ଅତ୍ଥୋ ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ଇତୋ ପରଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ସେସେସୁ ତିକଦୁକେସୁ ହେଟ୍ଠା ଅୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତ୍ତା ୟଂ ୟଂ ଅୱସ୍ସଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ତଦେୱ ୱକ୍ଖାମ । ୟଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମ, ତଂ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ୱିପାକତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ।
୪. ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା
୫୧. ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟତ୍ତିକସ୍ସ ପଞ୍ହାୱାରେ ୱତ୍ଥୁ ଉପାଦାନିୟାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପନ ତଂ ପୁରେଜାତଂ ନ ହୋତି ।
୭୨.ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ନାମ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ରୂପାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଓଜା । ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନରୂପକାୟସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ କଟତ୍ତାରୂପାନଂ ଅନୁପାଲନଉପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ଜନକୱସେନ । ୟଂ ପନ ମଣ୍ଡୂକାଦୟୋ ଗିଲିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ଅହିଆଦୀନଂ କାୟସ୍ସ ଜୀୱମାନକମଣ୍ଡୂକାଦିସରୀରେ ଓଜା ଆହାରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଓଜା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ଆହାରପଚ୍ଚୟତଂ ସାଧେତି । ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଜନକୱସେନାପି ଲବ୍ଭତି । ଉପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନୁପାଦାନିୟସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ, ଏକସ୍ସ ଜନକୱସେନ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଦ୍ୱେ ପନ ଆହାରା ଏକତୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତା ଉପତ୍ଥମ୍ଭକାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଜନକା । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିମେୱ ସାଧୁକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପାଦିନ୍ନତ୍ତିକୱଣ୍ଣନା ।
୫-୨୨. ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତିକାଦିୱଣ୍ଣନା
ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠସଙ୍କିଲେସିକତ୍ତିକେ ସବ୍ବଂ କୁସଲତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୭୯. ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣସ୍ସ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମମେୱ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ପରିକମ୍ମଂ । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନ ୱଳଞ୍ଜନକାଲେ ପରିକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି ।
୮୨. ତି ତଦାରମ୍ମଣଭୱଙ୍ଗମୂଲଭୱଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପାଳିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦସ୍ସନତ୍ତିକେ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସାପୀତି ଏୱଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବୋ ଧମ୍ମୋ ଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଏକେନପି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା କୁସଲତ୍ତିକେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକତ୍ତିକେ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବହେତୁକାଦୀନଂ ୱିଭାଗୋ ଅଟ୍ଠକଥାକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତୋ ମୋହୋ ଅହେତୁକତ୍ତା ତତିୟପଦେ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ୟେସଂ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ପହାତବ୍ବୋ ହେତୁ ଅତ୍ଥି, ତେ ପହାତବ୍ବହେତୁକା । ୟେସଂ ସୋ ନତ୍ଥି ତେ ନେୱଦସ୍ସନେନ ନଭାୱନାୟପହାତବ୍ବହେତୁକାତି ଇମଂ ପହାତବ୍ବହେତୁକୱିଭାଗଂ ଞତ୍ୱା ସେସଂ ଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବତ୍ତିକେ ଚେୱ କୁସଲତ୍ତିକେ ଚ ଦସ୍ସିତଲକ୍ଖଣାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆଚୟଗାମିତ୍ତିକେ ଚ ପଟିଚ୍ଚୱାରସଂସଟ୍ଠୱାରେସୁ ଅନୁଲୋମଂ କୁସଲତ୍ତିକସଦିସମେୱ । ସେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ଗଣନତୋ ଚ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି ।
ସେକ୍ଖତ୍ତିକେ ଅସେକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୋ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ସେକ୍ଖୋ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ଅନନ୍ତରପକତୂପନିସ୍ସୟୋ ପନ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି, ତଥା ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ।
ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣାଚେତନାତି ସେକ୍ଖାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁଚେତନା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚେତନାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିପାକାନଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟଂ କମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା, ପୱତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱସେନରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ, ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ଜୱନେନ ଗହିତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ । ୟେ ପନ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁଚିତ୍ତେନ ନତ୍ଥି ପଟିସନ୍ଧୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ପଟିସେଧେତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହୀନତ୍ତିକୋ ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତିକସଦିସୋ ।
ମିଚ୍ଛତ୍ତତ୍ତିକେ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତସ୍ସ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟତୋ ୱା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତସ୍ସ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତୋ ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟତୋ ୱା ସହଜାତାଧିପତିରହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସମ୍ମତ୍ତନିୟତେ ଏକନ୍ତତୋ ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ ନତ୍ଥି, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେ ସିୟା ଆରମ୍ମଣପୁରେଜାତଂ । ଅନିୟତଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ନିୟତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସେସା ନିୟତଂ ଆରବ୍ଭ ନିୟତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ନ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁସଲୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ପଟିଚ୍ଚୱାରସ୍ସ ଅନୁଲୋମେ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି । କମ୍ମପଚ୍ଚୟେପି ଇମସ୍ମିଂ ତିକେ ନାନାକ୍ଖଣିକଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକଅତୀତତ୍ତିକେସୁ । ପଚ୍ଚନୀୟେ ଅହେତୁକଂ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅହେତୁକଂ ମଗ୍ଗାରମ୍ମଣଂ, ଆୱଜ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଚ ଅତୀତତ୍ତିକେ ଚ ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ନତ୍ଥି, ପଞ୍ହାୱାରମତ୍ତମେୱ ଲବ୍ଭତି । କସ୍ମା ? ପଟିଚ୍ଚୱାରାଦୟୋ ହି ସହଜାତପୁରେଜାତାନଞ୍ଞେୱ ହୋନ୍ତି । ଇମେ ଚ ତିକା ଅତୀତାନାଗତମିସ୍ସକା । ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତରଭାଗିୟାପି ପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତିକେ ଅତୀତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚାତି ଇମେ ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଉପ୍ପାଦୀ ଚାତି ଇମେ ପନ ଦ୍ୱେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅତୀତତ୍ତିକେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତୀତାନାଗତସ୍ସ, ଅତୀତାନାଗତଞ୍ଚ ଅତୀତାନାଗତସ୍ସ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ଦ୍ୱୀସୁପି ଇମେସୁ ତିକେସୁ ନେୱ ପଚ୍ଚୟତୋ ନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନତୋ ଲବ୍ଭତି । ସେସମିଧାପି ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାପଦଂ ନ ଗହିତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତା ହି ଉଭୋ ରାସୟୋ ନେୱ ଏକତୋ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା; ତସ୍ମା ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତସ୍ସ ସାସପସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋପି ହତ୍ଥତଲୱଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାପଦଂ, ଏୱମେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେପି ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣପଦଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ସେସଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ନିୟ୍ୟାତି ।
ସନିଦସ୍ସନତ୍ତିକେପି ପାଳିୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ଗଣନାପେତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତୱାରେ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଂସନ୍ଦନେସୁ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଧମ୍ମାନୁଲୋମେ ତିକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୨. ଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ଦୁକପଟ୍ଠାନେପି ସବ୍ବଦୁକେସୁ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚେୱ ଗଣନା ଚ ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପିଚେତ୍ଥ ସହେତୁକହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହେତୁଦୁକୱିସ୍ସଜ୍ଜନସଦିସଂ; ତଥା ହେତୂଚେୱସହେତୁକହେତୂଚେୱହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକାନଂ, ତଥା ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖତଦୁକାନଂ । ଇଦଂ ଦୁକଂ ୟଥା ସପ୍ପଚ୍ଚୟଦୁକଂ, ଏୱଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱିୟ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସଙ୍ଖତୋପି, ଅସଙ୍ଖତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ସାରମ୍ମଣଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠଦୁକାପି ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟେୱ; ତଥା ଆସୱଓଘୟୋଗଗୋଚ୍ଛକା । ଏତେ ହି ତୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୟେୱ । ଅପିଚ ଲୋକିୟସାସୱସଂୟୋଜନିୟଗନ୍ଥନିୟନୀୱରଣିୟପରାମଟ୍ଠସଙ୍କିଲେସିକଦୁକା ଆସୱୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସାସୱସଂୟୋଜନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଂୟୋଜନିୟଗନ୍ଥୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଗନ୍ଥନିୟନୀୱରଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତନୀୱରଣିୟପରାମାସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତପରାମଟ୍ଠକିଲେସୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍କିଲେସିକପରିୟାପନ୍ନସଉତ୍ତରଦୁକାତ ଇମେପି ଦୁକା ସମାନା ।
କିଲେସଦୁକଂ ସଂୟୋଜନଦୁକସଦିସଂ । ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠକିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଦସ୍ସନେନପହାତବ୍ବସରଣଦୁକାପି ସମାନା । ତଥାକିଲେସା ଚେୱ ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକିଲେସା ଚେୱ କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଦୁକା । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ସଦିସାନଂ ଦୁକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ସଦିସାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ପନ ପଟ୍ଠାନେ କେନଚିୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଦୁକଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଆସୱା ଚେୱ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ସଂୟୋଜନା ଚେୱ ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଗନ୍ଥା ଚେୱ ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, କିଲେସା ଚେୱ ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠା ଚାତି ଏୱରୂପେସୁ ଦୁକେସୁ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ନାନାକ୍ଖଣିକକମ୍ମପଚ୍ଚୟୋ ଚ ନ ଲବ୍ଭତି । ନହେତୁସହେତୁକନହେତୁଅହେତୁକେସୁ ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି । ହେତୂ ଚେୱ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଆସୱା ଚେୱ ଆସୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ଗନ୍ଥା ଚେୱ ଗନ୍ଥସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚାତି ଇମେସୁ ଦୁକେସୁ ନହେତୁନଝାନନମଗ୍ଗା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଂୟୋଜନା ଚେୱ ସଂୟୋଜନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, ନୀୱରଣା ଚେୱ ନୀୱରଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, କିଲେସା ଚେୱ କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ, କିଲେସା ଚେୱ ସଙ୍କିଲିଟ୍ଠା ଚାତି ଇମେସୁ ପନ ୱିଚିକିଚ୍ଛୁଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ୱସେନ ନହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଲବ୍ଭତି; ନଝାନନମଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ନ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଦୁକେସୁ ଲବ୍ଭମାନାଲବ୍ଭମାନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଳିୱସେନେୱ ୱାରଗଣନା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୩. ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ ହେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ପଞ୍ହାମତ୍ତୁଦ୍ଧାରୱସେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା । ‘‘କୁସଲଂ ଅଲୋଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋ’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟେନ ସକ୍କା ଅୱୁତ୍ତୋପି ଜାନିତୁନ୍ତି ଏକପଦେପି ଏକପଚ୍ଚୟୋ ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟା ପନେସା ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା, ସା ଏୱଂ କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ହେତୁଦୁକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ କୁସଲପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଚୱାରେ ଅନୁଲୋମସ୍ସ ଚେୱ ପଚ୍ଚନୀୟସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସବ୍ବେ ଲବ୍ଭମାନକପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା, ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମନୟା ଚେୱ ସହଜାତୱାରାଦୟୋ ଚ ନ ଦସ୍ସିତା, କେୱଲଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚୱାରସଦିସଂୟେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ହାୱାରେ ପଞ୍ହମ୍ପି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କେୱଲଂ ପଞ୍ହୁଦ୍ଧାରମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟୱସେନେୱ ଲବ୍ଭମାନପଚ୍ଚୟା ଦସ୍ସିତା । ୟଥା ଚ କୁସଲପଦଂ, ଏୱଂ ଅକୁସଲଅବ୍ୟାକତପଦାନିପି ହେତୁଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ହେତୁକୁସଲଦୁକତିକଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତୋ ପରଂ ହେତୁଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ହେତୁୱେଦନାଦୁକତିକାଦୀନି ଏକୱୀସତି ଦୁକତିକାନି ଦସ୍ସିତାନି । ୟସ୍ମା ପନ ହେତୁ ନାମ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୋ ଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ହେତୁପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘଅନିଦସ୍ସନସପ୍ପଟିଘପଦାନି ନ ୟୋଜିତାନି । ଏୱଂ ହେତୁଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲବ୍ଭମାନକୱସେନ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ତେ ସହେତୁକଦୁକାଦୀହି ସରଣଦୁକପରିୟୋସାନେହି ସବ୍ବଦୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତା । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ୟେନ ୟେନ ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ପାଳିୟଂୟେୱ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଏକେନ ଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ ବାୱୀସତି ତିକେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ଅପରେନ ବାୱୀସତି, ଅପରେନ ବାୱୀସତୀତି ପଟିପାଟିୟା ଦୁକସତେ ଲବ୍ଭମାନଦୁକପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକା ୟୋଜିତାତି ଦ୍ୱାୱୀସତି ତିକେ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକସତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ । ତତ୍ଥ ୟେସୁ ୟେସୁ ଠାନେସୁ ନୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାଳିୟା ସଙ୍ଖେପୋ କତୋ, ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଦସ୍ସିତନୟାନୁରୂପେନ ତସ୍ସା ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୪. ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେପି କୁସଲଂ ହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ହେତୁ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ପଞ୍ହାମତ୍ତୁଦ୍ଧାରୱସେନେୱ ଦେସନା କତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ହେତୁଦୁକେନ ସଦ୍ଧିଂ କୁସଲପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଚୟୱସେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା, ଏୱମିଧ କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁପଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଚୟୱସେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା । ୟଥା ଚ ହେତୁପଦଂ, ଏୱଂ ନହେତୁପଦମ୍ପି କୁସଲତ୍ତିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କୁସଲତ୍ତିକହେତୁଦୁକଂ ନିଟ୍ଠାପିତଂ । ତତୋ ପରଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହେତୁଂ ଧମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେଦନାତ୍ତିକହେତୁଦୁକାଦୀନି ଏକୱୀସତି ତିକଦୁକାନି ଦସ୍ସିତାନି ।
ଏୱଂ ବାୱୀସତିୟା ତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁଦୁକଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ତେହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସହେତୁକଦୁକାଦୟୋ ସରଣଦୁକପରିୟୋସାନା ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସବ୍ବଦୁକା ୟୋଜିତା । ଇଧାପି ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ୟୋଜନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ପାଳିୟଂୟେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଦୁକସତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେସିତଂ । ତତ୍ରାପି ୟେନ ୟେନ ନୟେନ ପାଳି ସଙ୍ଖିତ୍ତା, ସୋ ସୋ ନୟୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୫. ତିକତିକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ତିକତିକପଟ୍ଠାନେପି କୁସଲଂ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କୁସଲୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ପଞ୍ହୁଦ୍ଧାରୱସେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା । ଏତ୍ଥ ଚ କୁସଲତ୍ତିକଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀହି, ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୟୋ ଚ କୁସଲତ୍ତିକେନାତି ଏୱଂ ତିକେସୁୟେୱ ତିକା ପକ୍ଖିତ୍ତା । ୟେନ ୟେନ ଚ ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ୟୋଜନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ହାପେତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନୱସେନେୱ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟେସୁ ୱାରା ଚ ଗଣନନୟା ଚ ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ତେ ସାଧୁକଂ ପାଳିଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ କୁସଲତ୍ତିକଂ ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୀହି, ୱେଦନାତ୍ତିକାଦୟୋ ଚ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା; ତଥା ଏକେକଂ ତିକଂ ସେସେହି । ସେସା ଚ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ତିକତିକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୬. ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେପି ହେତୁସହେତୁକଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ହେତୁସହେତୁକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ପଞ୍ହୁଦ୍ଧାରୱସେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦେସନା କତା । ତତ୍ଥ ହେତୁଦୁକଂ ସହେତୁକଦୁକାଦୀହି, ସହେତୁକଦୁକାଦୀନି ଚ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତାନି । ଏକେକଂ ପନ ଦୁକଂ ସେସେହି, ସେସା ଚ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିପାଟିୟା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇଦଞ୍ହି ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ‘ଦୁକେସୁୟେୱ ଦୁକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା’ ଦେସିତଂ । ତେନେତ୍ଥ ସବ୍ବଦୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଦୁକାନଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳି ପନ ସଙ୍ଖିତ୍ତା । ୟେନ ୟେନ ଚ ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟଂ ୟଂ ପଦଂ ୟୋଜନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ହାପେତ୍ୱାୱ ଦେସନା କତାତି ।
ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
ଏତ୍ତାୱତା –
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ॥ –
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଦୀପିତା । ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ଛ ନୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ଅନୁଲୋମାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ନୟାତି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୭-୧୨. ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି କୁସଲାଦୀନଂ ପଦାନଂ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚନୀୟତାୟ ଲଦ୍ଧନାମଂ ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ୱାରେତି । ନକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱାରେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧଗଣନା ପନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ୟେପି ୱାରା ସଦିସୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ତେପି ତତ୍ଥେୱ ଦସ୍ସିତା । ତସ୍ମା ସବ୍ବମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ପାଳିଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନେ, ଦୁକତିକପଟ୍ଠାନେ, ତିକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ତିକତିକପଟ୍ଠାନେ, ଦୁକଦୁକପଟ୍ଠାନେ ଚ ।
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ, ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ॥ –
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଦୀପିତା । ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ ଛ ନୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ଅନୁଲୋମାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ନୟାତି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଞ୍ଞେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୧୩-୧୮. ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି କୁସଲାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲାଦିଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟତାୟ ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଅନୁଜାନାତି । ନ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି କୁସଲସ୍ସେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱାରେତି । ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲେ ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ୟେନ ସଦିସଂ, ୟଞ୍ଚ ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ୟୋ ଚ ୟେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୟେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ସୋ ସବ୍ବୋ ପାଳିୟଂ ଦସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ପାଳିୟେୱ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଦୁକପଟ୍ଠାନାଦୀସୁପୀତି ।
ଏତ୍ତାୱତା –
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ତିକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ଦୁକଂ ଦୁକଞ୍ଚ,
ଛ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ॥ –
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଦୀପିତା ଧମ୍ମାନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନେ ଛ ନୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ଅନୁଲୋମାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ନୟାତି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନଞ୍ଞେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚନୀୟପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
୧୯-୨୪. ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୧. ଇଦାନି କୁସଲାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମତାୟ ଲଦ୍ଧନାମଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ୱାରେତି । ଅକୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅକୁସଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନାତି । ନକୁସଲଞ୍ହି ଅକୁସଲଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ୱା, ତଞ୍ଚ ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କୁସଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅକୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଦେସନା କତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଅକୁସଲଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ନକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବ୍ୟାକତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ହେତୁପଚ୍ଚୟାତି ଅୟଂ ପନ ପଞ୍ହୋ ‘‘ୱିପାକାବ୍ୟାକତଂ କିରିୟାବ୍ୟାକତଂ ଏକଂ ଖନ୍ଧଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋୱ । ଇତି ସବ୍ବପଞ୍ହେସୁ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସ୍ସ ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସ୍ସ ଚ ପାଳିଆଗତମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ଚ ତିକଦୁକେ ୱାରପ୍ପଭେଦପଚ୍ଚୟଗଣନୱିଧାନଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ –
ତିକଞ୍ଚ ପଟ୍ଠାନୱରଂ ଦୁକୁତ୍ତମଂ,
ଦୁକଂ ତିକଞ୍ଚେୱ ତିକଂ ଦୁକଞ୍ଚ ।
ଛ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମମ୍ହି ନୟା ସୁଗମ୍ଭୀରାତି ॥ –
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଗାଥାୟ ଦୀପିତା । ଧମ୍ମପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନେ ଛ ନୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ଅନୁଲୋମାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ନୟାତି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନଞ୍ଞେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଚ୍ଚନୀୟାନୁଲୋମପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ।
ଏୱଂ ଧମ୍ମାନୁଲୋମାଦିୱସେନ ଚତୂସୁ ୱାରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ଚତୁୱୀସତିୟା ନୟାନଂ ୱସେନ ଛନ୍ନୱୁତି ନୟା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟନୟେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକେକସ୍ମିଂ ପଟ୍ଠାନେ ତିକଦୁକାଦୀନଞ୍ଞେୱ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ନୟାନଂ ୱସେନେତଂ ଚତୁୱୀସତିନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନମହାପକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେଚି ପନ ‘‘କୁସଲାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ ଅକୁସଲାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣମାତିକଂ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ‘‘କୁସଲାରମ୍ମଣୋ ଧମ୍ମୋ କୁସଲାରମ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ଫସ୍ସାଦୀନଂ ୱସେନପି ଫସ୍ସପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତଂ ନେୱ ପାଳିୟଂ ନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଇଧ ନ ୱିଚାରିତଂ । ସଙ୍ଗୀତିଆରୁଳ୍ହପାଳିୱସେନେୱ ପନେତ୍ଥ ୱଣ୍ଣନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ –
ସମ୍ମୂଳ୍ହା ୟତ୍ଥ ପଜା, ତନ୍ତାକୁଲାଦିଭାୱମାପନ୍ନା ।
ନେକୱିଧଦୁକ୍ଖଗହନଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ॥
ପଚ୍ଚୟଭେଦେ କୁସଲୋ, ଲୋକେ ଗରୁତମ୍ପି ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ।
ଅତିନିପ୍ପୁଣଗମ୍ଭୀରଂ, ଜୱନବ୍ଭୂମିଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ॥
କୁସଲାଦିଧମ୍ମଭେଦଂ, ନିସ୍ସାୟ ନୟେହି ୱିୱିଧଗଣନେହି ।
ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ସତ୍ତମ-ମଭିଧମ୍ମପ୍ପକରଣଂ ସତ୍ଥା ॥
ସୁୱିହିତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ, ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୟଂ ପକାସେସି ।
ସଦ୍ଧାୟ ସମାରଦ୍ଧା, ୟା ଅଟ୍ଠକଥା ମୟା ତସ୍ସ ॥
ଆଚରିୟାନଂ ୱାଦଂ, ଅୱିହାୟ ୱିଭଜ୍ଜୱାଦିସିସ୍ସାନଂ ।
ଅତିବହୁୱିଧନ୍ତରାୟେ, ଲୋକମ୍ହି ଅନନ୍ତରାୟେନ ॥
ସା ଏୱଂ ଅଜ୍ଜ କତା, ଚୁଦ୍ଦସମତ୍ତେହି ଭାଣୱାରେହି ।
ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟନ୍ତୀ, ପଟ୍ଠାନୱରସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ॥
ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତା ୟଥେୱ ନିଟ୍ଠଂ ତଥା ବହୁଜନସ୍ସ ।
ସମ୍ପାପୁଣନ୍ତୁ ସୀଘଂ, କଲ୍ୟାଣା ସବ୍ବସଙ୍କପ୍ପା ॥
ସତ୍ତପ୍ପକରଣଂ ନାଥୋ, ଅଭିଧମ୍ମମଦେସୟି ।
ଦେୱାତିଦେୱୋ ଦେୱାନଂ, ଦେୱଲୋକମ୍ହି ୟଂ ପୁରେ ॥
ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା ଏସା, ସକଲସ୍ସାପି ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, ନିଟ୍ଠପେନ୍ତେନ ତଂ ମୟା ॥
ୟଂ ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ତସ୍ସ, ଆନୁଭାୱେନ ପାଣିନୋ ।
ସବ୍ବେ ସଦ୍ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ, ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଖାୱହଂ ॥
ପାପୁଣନ୍ତୁ ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୁଖାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ।
ଅସୋକମନୁପାୟାସଂ, ନିବ୍ବାନସୁଖମୁତ୍ତମଂ ॥
ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ଧମ୍ମେ ହୋନ୍ତୁ ସଗାରୱା ।
ସବ୍ବେପି ସତ୍ତା କାଲେନ, ସମ୍ମା ଦେୱୋ ପୱସ୍ସତୁ ॥
ୟଥା ରକ୍ଖିଂସୁ ପୋରାଣା, ସୁରାଜାନୋ ତଥେୱିମଂ ।
ରାଜା ରକ୍ଖତୁ ଧମ୍ମେନ, ଅତ୍ତନୋୱ ପଜଂ ପଜନ୍ତି ॥
ପଟ୍ଠାନପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପଞ୍ଚପକରଣଟ୍ଠକଥାତି ।
ନିଗମନକଥା
ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ କରଣସମ୍ପତ୍ତିଜନିତସୁଖୱିନିଗ୍ଗତମଧୁରୋଦାରୱଚନଲାୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତୱାଦିନା ୱାଦୀୱରେନ ମହାକୱିନା ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦାପରିୱାରେ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦିପ୍ପଭେଦଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ ଥେରାନଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା ଅୟଂ ସକଲସ୍ସପି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା –
ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନଂ ।
ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ନୟଂ ପଞ୍ଞାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ୟାୱ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମ୍ପି, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।
ଲୋକମ୍ହି ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ, ପୱତ୍ତତି ମହେସିନୋତି ॥
ଅଭିଧମ୍ମପିଟକ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।